Кіріспе

Мартин Стюарт Фельдштейн (ағылш. Martin Stuart Feldstein; 25 қараша 1939 – 11 маусым 2019) – американдық экономист. Ол Гарвард университетінің экономика профессоры және Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросының (NBER) экс-президенті болды. 1978 жылдан 2008 жылға дейін (1982–1984 жылдарды қоспағанда) NBER президенті және бас атқарушы директоры қызметін атқарды. 1982–1984 жылдары Фельдштейн Экономикалық кеңесшілер кеңесінің төрағасы және президент Рональд Рейганның басты экономикалық кеңесшісі болды (оның бюджеттік тапшылыққа қатысты қатаң көзқарастары Рейган әкімшілігінің жоғары әскери шығындар саясатымен келіспеді). Фельдштейн 2003 жылдан бастап Вашингтондағы қаржылық кеңесші орган – «Thirty Group» мүшесі болды.

Ерте өмір және білім

Фельдштейн Нью-Йорк қаласында еврей отбасында дүниеге келді және Нью-Йорк штатының Роквилл-Центр қаласындағы Саут-Сайд орта мектебін бітірді. Ол Гарвард университетінде бакалавр дәрежесін (AB, summa cum laude, 1961) алып, Адамс Хаусымен байланысты болды, содан кейін Оксфорд университетінің Нюфилд колледжінде (B. Litt., 1963; M. A., 1964; D. Phil., 1967) оқыды. Бұл жүлде 40 жасқа толмаған және экономика ғылымына ең үлкен үлес қосқан экономистке беріледі. Сол жылы ол Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1989 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. IDEAS/RePEc бойынша ол әлемдегі ең беделді он экономисттің біріне кірді. Ол экономика саласында 300-ден астам ғылыми мақала жазды және денсаулық сақтау экономикасы, халықаралық экономика және ұлттық қауіпсіздік экономикасына үлес қосты. Дегенмен, ол макроэкономика, мемлекеттік қаржы және әлеуметтік сақтандыру салаларындағы еңбегімен танымал болды. Ол қоғамдық зейнетақы жүйелерінің жұмыс істеу механизмі мен тұрақтылығын зерттеуде алғашқы қадамдар жасады және әлеуметтік сақтандырудың әсерін түсінуді дамытты. Фельдштейн әлеуметтік қамсыздандыру реформасын жақтады және бұрынғы президент Джордж Буштің әлеуметтік қамсыздандыру жүйесін ішінара жекешелендіру бастамасын итермеледі. Мемлекеттік сектор экономикасына қосқан үлесінен бөлек, ол макроэкономика саласында да маңызды мақалалар жариялады. Бұл саладағы ең танымал еңбектерінің бірі – Чарльз Хориокамен бірлесіп түрлі елдердегі инвестициялық мінез-құлықты зерттеуі. Олар капиталдың ұзақ мерзімде өз елінде қалуға бейім екенін анықтады, яғни ұлттың жинақтары инвестициялық мүмкіндіктерін қаржыландыруға жұмсалады. Бұл құбылыс "Фельдштейн-Хориока жұмбағы" деп аталады. 1997 жылы алдағы Еуропалық валюталық одақ және евро туралы жазған Фельдштейн, "бір валютаның жұмыссыздық пен инфляцияға тигізетін жағымсыз экономикалық салдары сауда мен капитал ағынын жеңілдетуден туындайтын пайдадан асып кетеді" деп ескертті және "Еуропадағы келесі соғыстың қаупін азайту мақсатымен құрылса да", "керісінше әсер ететініне" және "Еуропа ішінде және Еуропа мен АҚШ арасындағы қақтығыстардың күшеюіне" әкелуі мүмкін екенін айтты. 2005 жылы Фельдштейн Федералдық резервтің төрағасы Алан Гринспенді алмастыруға басты үміткер деп есептелді. Бұл оның Рейган әкімшілігіндегі беделі мен Буштің президенттік науқанындағы экономикалық кеңесші лауазымымен байланысты болды. "Нью-Йорк Таймс" газеті Буштің Фельдштейн немесе Бен Бернанкині олардың біліктілігіне байланысты таңдауын қолдады, ал номинация аптасында "Экономист" журналы екі үміткердің де таңдалу ықтималдығы ең жоғары екенін болжады. Ақырында, лауазым Бернанкиге берілді, мүмкін, Фельдштейннің AIG компаниясының директорлар кеңесінің мүшесі болғандықтан, сол жылы бұрынғы бес жылдық қаржылық есептерін 2,7 миллиард долларға түзету туралы хабарлағандықтан. Кейіннен AIG 2007-2008 жылдардағы әлемдік экономикалық дағдарыста және одан кейінгі әлемдік рецессияда маңызды рөл атқарды. Компания АҚШ Федералдық резервтік банкінің 182,5 миллиард долларлық несие желісін ұсынған арқасында ғана құтқарылды. Фельдштейн есептік тәжірибелермен тікелей байланысты болмаса да, ол 1988 жылдан бері AIG директоры болып қызмет еткен. 2007 жылдың наурыз айында Линд және Гарри Брэдли қоры Фельдштейнге ең үлкен жетістіктері үшін 2007 жылғы төрт Брэдли жүлдесінің бірін беру туралы хабарлады. 2007 жылдың 10 қыркүйегінде Фельдштейн 2008 жылдың маусымынан бастап NBER президенті лауазымынан кететінін мәлімдеді. Фельдштейн 2006-2009 жылдар аралығында Президенттің Сыртқы барлау жөніндегі кеңесші кеңесінің мүшесі болды. AIG Financial Products директорлар кеңесінің мүшесі ретінде Фельдштейн 2008 жылдың қыркүйегінде компанияның дағдарысына себеп болған халықаралық сақтандырушы бөлімін бақылағандардың бірі болды. 2009 жылдың мамыр айында Фельдштейн AIG директоры лауазымынан кететінін мәлімдеді. Ол "Эли Лилли" компаниясының директорлар кеңесінің мүшесі болды. Ол сонымен қатар JPMorgan және TRW сияқты бірнеше басқа да компаниялардың директорлар кеңесінде қызмет еткен. 2009 жылдың 6 ақпанында Фельдштейн АҚШ президенті Обаманың Экономикалық жаңару кеңесші кеңесінің кеңесшілерінің бірі ретінде тағайындалды. Ол 2009-2011 жылдар аралығында Президенттің Экономикалық жаңару кеңесші кеңесінің мүшесі болды. Фельдштейн 1996, 1998, 1999, 2001, 2002, 2003, 2005-2008 және 2010-2015 жылдары Bilderberg Group жылдық конференцияларына қатысуға шақырылды. Ол сонымен қатар JP Morgan Chase International Council мүшесі, American Enterprise Institute Academic Advisory Council мүшесі және British Academy мүшесі болды. 2011 жылы ол Bloomberg Markets Magazine журналының "Global Finance-тағы ең беделді 50 адам" тізіміне енді. 2017 жылы Фельдштейн "Республикалық саяхатшылардың" шағын тобына қосылып, көміртегі салымын енгізуді және барлық кірістерді біржолғы дивидендтер түрінде қайтаруды ұсынды, бұл жаһандық климаттық өзгерістермен күресу саясаты ретінде қарастырылды. Топқа Джеймс А. Бейкер III, N. Грегори Мэнкью, Генри М. Полсон және Джордж П. Шулц та кірді.

"Үйдегі жинақ пен халықаралық капитал ағыны"

1980 жылы жарық көрген «Үй шаруашылығының жинақтары және халықаралық капитал ағындары» атты мақала халықаралық экономикаға маңызды үлес қосты. Фельдштейн Чарльз Хориокамен бірге әлемдік капитал нарығындағы капитал ағынының мәнін ашып, халықаралық капитал нарығын түсінуге көмектесті. 21 ЭЫДҰ елдерінің ішкі инвестициясы мен ішкі жинақтары арасындағы қатынасты зерттеу арқылы Фельдштейн мен Хориока статистикалық деректер келтірді, олар елдің барлық қосымша жинақтары шетелде инвестициялауға қолайлы жағдайлар болғанына қарамастан, сол елде қалатынын көрсетті. Ішкі жинақ пен инвестиция арасындағы күтпеген тікелей байланысқа таңырқаған Фельдштейн мен Хориоканың бұл тұжырымдары «Фельдштейн-Хориока жұмбағы» деп белгілі болды.

"Әлеуметтік қамсыздандыру, зейнеткерлік зейнетақы және жиынтық капитал жинақтау"

1974 жылы жарық көрген "Әлеуметтік қамсыздандыру, ерте зейнеткерлікке шығу және жиынтық капитал жинақтау" еңбегі әлеуметтік сақтандыру саласына маңызды үлес қосты. Фельдштейн әлеуметтік қамсыздандырудың үй шаруашылықтарының тұтынуы мен жинақтарына тигізетін әсерін жақсырақ түсінуге мүмкіндік берді. Мақалада әлеуметтік қамсыздандырудың жеке тұлғаның зейнеткерлікке шығу шешіміне және осыған қажетті жинақтардың көлеміне қатысты әсерін теориялық тұрғыдан талдау жасалған. Фельдштейн әлеуметтік қамсыздандырудың адамдардың зейнеткерлікке аз жинақтап, ертерек зейнеткерлікке шығуына себеп болатынын айтты. Фельдштейннің зерттеуінен кейін сегіз жыл өткен соң, АҚШ Әлеуметтік қамсыздандыру басқармасының қызметкерлері Дин Леймер мен Селиг Лесной оның нәтижелерін қайта көруге тырысып, Фельдштейннің талдауындағы бағдарламалық қателерді анықтады, бұл оның бұрынғы нәтижелерін күштен шығарды. Фельдштейн бұл қателерді мойындап, нәтижелерін қайтарып алды. Олар сонымен қатар әлеуметтік қамсыздандыру капиталы айнымалысының құрылымындағы негізсіз болжамдарды да анықтады. Бұл мәселелерді түзегеннен кейін Леймер мен Лесной Фельдштейннің алғашқы тұжырымына қарағанда әлеуметтік қамсыздандыру мен жеке жинақтар арасындағы байланыстың әлсіз екенін анықтады. Шындығында, олардың нәтижелері әлеуметтік қамсыздандырудың жинақтарды арттыруға ықпал еткенін көрсетті.

Еуропалық Одақ, еуро және мемлекеттік қарыз дағдарысы

Фельдштейн Еуропалық Одақ (ЕО) және еуропалық ортақ валюта туралы академиялық және қоғамдық пікірталасқа оның бастапқы кезеңдерінен қатысып, мемлекеттік қарыз дағдарысы кезінде оған қызығушылық күшейді. Саяси экономика тұрғысынан қарастыратын Фельдштейн, жалпы Еуропалық Одақ жобасы және Экономикалық және Монетарлық Одақ (ЭМО) құруы еуропалық интернационализм мен қатаң ұлттық мүдделерді іздеудің ерекше үйлесімінен туындады деп санайды. ЕО-да тауарлар мен қызметтердің бірыңғай нарығын жақтаған Фельдштейн, осы мақсатқа монетарлық одақтың қажеті жоқ екенін айтты. Сонымен қатар, ЕО-да бірыңғай валюта құру одақтағы саяси шиеленісті күшейтеді, себебі барлық елдер Германия саясатшыларының инфляцияға қарсы тұрысын бөліспейді. Әскери және сыртқы саясатта саяси одаққа қол жеткізу (монетарлық бірігу – оның бір бөлігі ғана) халықаралық аренада күш көрсетуге қабілетті ортақ сыртқы және қорғаныс саясатын дамытуға көмектеседі. Мемлекеттік қарыз дағдарысы кезінде Фельдштейн "евроаймаққа демалыс" беруді ұсынды, яғни дағдарып зардап шеккен елдер (мысалы, Грекия) уақытша евроаймақтан шығып, ұлттық валюталарына оралып, оны құнсыздандырып, бірнеше жылдан кейін төменгі бағаммен қайта кіруі керек. Бұл саясат халықаралық бәсекеге қабілеттілікті арттырып, экономикалық төмендеудің алдын алуға мүмкіндік береді.

Оқыту

Гарвард университетінің белгілі тұлғасы Фельдштейн 20 жыл бойы «Әлеуметтік талдау 10: Экономика негіздері» атты кіріспе экономика курсын оқытты, кейін оның орнын Н. Грегори Манкиу басты. «Экономика 10» деп қайта аталған бұл курс әдетте Гарвардтағы ең көп студентті курс болып табылды және қазір де солай болып келеді. Ол сонымен қатар Гарвард колледжінде американдық экономикалық саясат және мемлекеттік сектор экономикасы бойынша курстар оқыды. Фельдштейннің ең үлкен ықпалы оның студенттерінің үкімет пен ғылымның жоғары лауазымдарына орналасуында болды, мысалы, Гарвардтың бұрынғы президенті және АҚШ Қаржы министрі Ларри Саммерс, Гарвард Кеннеди мектебінің деканы Дэвид Эллвуд және МТИ профессоры, Буштің салық реформасы жөніндегі кеңесші тобының мүшесі Джеймс Потерба. Бұрын Буштің бас экономикалық кеңесшісі болған Лоренс Линдси және президенттің экономикалық кеңесшілер кеңесінің бұрынғы төрағасы Харви С. Розен, Конгресс бюджеттік кеңсесінің бұрынғы директоры Дуглас Элмендорф, 1980-1981 жылдары Чилиде зейнетақы жүйесі жекешелендірілген кездегі Еңбек және әлеуметтік қамтамасыз ету министрі Хосе Пиньера, Колумбия университетінің Жер институатының директоры Джеффри Сакс және Буштің кеңесінің бірінші төрағасы, қазір Колумбия бизнес мектебінің деканы Гленн Хаббард – барлығы Фельдштейнтің жетекшілігімен докторлық диссертацияларын қорғады.