Кіріспе
Тахиметр (/t//ae//'//k//I//m//@//t//@r/) – хронографы бар аналогтық сағаттың жиегіне жазылатын шкала. Ол белгілі бір секундтық аралықтағы оқиғаның сағаттық жиілігін есептеу үшін қолданылады, мысалы, жылдамдық (арақашықтық/сағат) саяхат уақытына (арақашықтық/жылдамдық) немесе жылдамдық бойынша арақашықтықты өлшеу үшін. Тахиметр шкаласындағы белгілер арасындағы аралықтар 1/t-ға пропорционалды, мұнда t – өткен уақыт. Тахиметрдің атқаратын функциясы қашықтық бірліктеріне тәуелді емес (мысалы, статуттық миль, теңіздік миль, километр, метр және т.б.), егер барлық есептеулерде бірдей ұзындық бірлігі қолданылса. Оны кез келген үнемі қайталанататын оқиғаның жиілігін сағатына есептеу үшін де пайдалануға болады, мысалы, өндірістік процесте шығарылатын бірліктерді. Тахиметр – өткен уақытты (секундтармен) жылдамдыққа (сағатына бірліктермен) түрлендіру құралы.
A tachymeter (pronounced /t//ae//'//k//I//m//@//t//@r/) is a scale sometimes inscribed around the rim of an analog watch with a chronograph. It can be used to conveniently compute the frequency in inverse hours of an event of a known second defined period, such as speed (distance over hours) based on travel time (distance over speed), or measure distance based on speed. The spacings between the marks on the tachymeter dial are therefore proportional to 1/t , where t is the elapsed time. The function performed by a tachymeter is independent of the unit of distance (e. g. statute miles, nautical miles, kilometres, metres etc.) as long as the same unit of length is used for all calculations. It can also be used to measure the frequency of any regular event in occurrences per hour, such as the units output by an industrial process. A tachymeter is simply a means of converting elapsed time (in seconds per unit) to rate (in units per hour).
Жылдамдықты өлшеу
Жылдамдықты өлшеу үшін тахиметрмен жабдықталған сағатты пайдалану үшін хронограф белгілі бір қашықтықтағы бастапқы нүктеден іске қосылады. Келесі нүктеде секунд көрсеткішіне жақын масштабтағы көрсеткіш екі нүкте арасындағы жылдамдықты (нүктелер арасындағы қашықтық сағатына) көрсетеді. Сағаттағы тахиметр шкаласы бір оқиғаның орын алуына кеткен секундтар саны мен бір сағатта болатын оқиғалардың санын түрлендіреді. Осы типтегі тахиметр шкаласын жасау үшін қолданылатын формула:
мұнда T – тахиметр шкаласының мәні; t – оқиғаның орын алуына кеткен уақыт секундтармен; ал 3600 – сағаттағы секундтар саны. Мысал ретінде, егер бір мильді жүруге 35 секунд кетсе, орташа жылдамдық сағатына 103 мильді құрайды. Сағатта 35 секунд көрсеткіш 103 мәнін көрсетеді. Сол сияқты, егер бір километрді жүруге 35 секунд кетсе, орташа жылдамдық сағатына 103 км/сағ болады. Тахиметр шкаласы тек орташа жылдамдықты есептейді. Екінші мысал ретінде, егер бір бірлік қашықтықты жүруге 20 секунд кетсе, онда суретте көрсетілген сағат бойынша орташа жылдамдық сағатына 180 бірлік қашықтықты құрайды (идеяны түсінуді жеңілдету үшін сағаттың суретін қараңыз, нақты тахиметрлер сәл өзгеше болуы мүмкін). Өте жылдам немесе баяу оқиғалар үшін, сағаттарда жиі кездесетін 60 секундтық тахиметр шкаласын реттеуге болады. Баяу қозғалатын объектілер үшін кіші бөлшек бірліктерді қолдануға болады, бірақ X/сағат функциясы өзгермейді. Сағаттағы шкала 60 секунд немесе одан аз уақыт ішінде орын алатын оқиғалар үшін ғана жарамды, сондай-ақ 10 секундтан кем уақыт алатын оқиғалар үшін шкаланы анықтау қиын. Мысалы, алманы жеуге 100 секунд кетсе, оны екіге бөлсек, жарты алманы жеуге 50 секунд кетсе екенін айтуға болады. Тахиметр шкаласын пайдаланып, бір сағат ішінде 72 жарты алманы (36 толық алманы) жеуге болатынын есептеуге болады. Кейбір сағаттарда, сирек кездесетін, "айналмалы" немесе "қозғалмалы" шкалалар болады, олар көрсеткіштерді төменгі жылдамдықтарға, әдетте 45 бірлікке дейін кеңейтеді.
Өлшем қашықтығы
Тахиметрмен жабдықталған сағатты жылдамдық тұрақты сақталғанда арақашықтықты уақыт арқылы өлшеу үшін қолдануға болады. Тахиметр шкаласы өлшенетін қашықтықтың басында секунд тілімен сәйкестіріледі. Секунд тілі шкаладағы жылдамдық көрсеткіші көліктің жылдамдығына тең болатын нүктеге жеткенде, бір қашықтық бірлігі (жылдамдық сағатына миль болса – миль, сағатына километр болса – километр, т.б.) жүрілген болады. Мысалы, егер сіз 80 миль/сағ (немесе 80 км/сағ) тұрақты жылдамдықпен жүрсеңіз, секунд тілі "80" көрсеткішіне жеткенге дейін (45 секунд ішінде) жүрілген қашықтық дәл 1 миль (немесе 80 км/сағ жылдамдықпен 1 километр) болады.
Айналмалы шкала
Кейбір тахиметрлік шкалалар айналмалы, индекстелген безельде орналасқан. Бұл екі қосымша қолдану мүмкіндігін береді: тахиметрлік безельді бос жүретін секундтық тілмен сәйкестендіруге болады, сондай-ақ, одан да әлдеқайда ұзақ уақыт/қашықтықтағы орташа жылдамдықты анықтауға болады. Айналмалы безельдің индексін минуттық тілдің орнына қойып, қазіргі уақыттағы шақырымдарды/арақашықтықты жазып алыңыз. 60 бірлік қашықтықтан кейін минуттық тілдің тахиметрлік шкаладағы орнына қараңыз, сонда орташа жылдамдық көрсетіледі. Шамалы есептеулермен аралық орташа жылдамдықтарды табуға болады, бұл 1/4 (15 бірлік) және басқа да толық сандарда ең оңай жасалады. Балама ретінде, минуттық тілді пайдаланудың орнына, көрсеткіш безельді секундтық тілмен сәйкестендіріп, секундтық тілдің орны орташа жылдамдықты көрсеткен кезде бір бірлік қашықтықты бақылаңыз.