Кіріспе

Меромиктік көл – судың араласпайтын қабаттары бар тұрақты қабатталған көл. Алайда, адамның әсері мәдени меромиксиске алып келуі мүмкін. Жол тұзын кеңінен пайдалану, әсіресе солтүстік ендіктегі аймақтарда, көлдердегі табиғи араласу циклдарын бұза алады, араласуды тежейді. Қыстың соңында және көктемнің басында тұз су жүйелеріне жоғары концентрацияда түсетін болғандықтан, ол көлдердің ең терең қабатында жиналып, толық араласпауға себеп болады. Меромиктік көлдердегі қабатталу эндогендік немесе эктогендік болуы мүмкін. Эндогендік – көлдегі үлгілердің ішкі факторларға байланысты туындағанын білдіреді, мысалы, органикалық заттардың шөгінділерде жиналып, ыдырауы, ал эктогендік – сыртқы факторларға байланысты туындағанын білдіреді, мысалы, тұзды судың гиполимнионға енуі және оның араласуына кедергі келтіруі. Меромиктік көлдің түбіндегі шөгінді қабаттары салыстырмалы түрде бұзылмаған күйде қалады, себебі физикалық араласу аз және оларды қозғалтатын тірі организмдердің саны шектеулі. Химиялық ыдырау да аз болады. Осы себепті, меромиктік көлдердің түбіндегі шөгінділердің өзегі көлдегі климаттың бұрынғы өзгерістерін анықтау үшін маңызды, тұтқындалған тозаң дәндерін және шөгінділердің түрлерін зерттеу арқылы [«Прокси (климат)» деген мақаланы қараңыз]. Қабаттар кез келген себеппен араласса, бұл миксолимнионда өмір сүретін организмдер үшін қатаң салдарын тудыруы мүмкін. Бұл қабат көбінесе монимолимнионнан әлдеқайда кіші болады. Қабаттар араласқанда, беткі қабаттағы оттегінің концентрациясы күрт төмендейді. Бұл оттегіге мұқтаж балықтар сияқты көптеген организмдердің өліміне әкелуі мүмкін. Кейде көмірқышқыл газы, метан немесе басқа да еріген газдар меромиктік көлдің төменгі қабаттарында жинақталады. Қабатталу бұзылғанда, мысалы, жер сілкінісі кезінде, лимникалық жарылыс болуы мүмкін. 1986 жылы Камерунның Ниос көлінде осындай оқиға орын алып, шамамен 1800 адамның өліміне себеп болды. Осы апаттан кейінгі онжылдықтарда газдың жинақталуын азайту мақсатында Nyos Organ Pipes Program (NOPP) бағдарламасы аясында белсенді зерттеулер мен басқару жұмыстары жүргізілді. NOPP бағдарламасы Ниос көліне үлкен орган құбырларын орналастырды, олар зиянды еріген газдар жиналған монолимонионға жетеді, газдың атмосфераға шығуына мүмкіндік береді, тиімді түрде монолимонионды газсыздандырады. Көлдер көбінесе меромиктік болғанымен, әлемдегі ең үлкен меромиктік алап – Қара теңіз. Оның терең сулары атмосферадан оттегі алатын үстіңгі қабаттармен араласпайды. Нәтижесінде, Қара теңіздің тереңдегі көлемінің 90% -дан астамы оттегісіз судан тұрады. Каспий теңізінің төменгі жағында оттегі жетіспейді. Балтық теңізі тұрақты қабатталған, тығыз, тұзды су төменгі қабатты құрайды және гипоксиялық шөгінділердің үлкен аудандары бар (Балтық теңізі гипоксиясы туралы қараңыз).

Меромиктік көлдердің тізімі

Жер жүзінде меромиктикалық көлдер кездеседі. Олардың таралуы жиынтықталған сияқты көрінеді, бірақ бұл толыққанды зерттеулердің жетіспеуінен болуы мүмкін. "Меромиктикалық" терминінің нақты анықтамасына қарай, бүкіл әлемдегі меромиктикалық және голомиктикалық көлдердің арақатынасы шамамен 1:1000-ге жуық.