Катлинит: Ұлттық құбыр тасының геологиясы мен мәдени маңызы
Catlinite
Катлинит – құрамы өзгерген сазтас, американдықтардың қасиетті құбырларын жасау үшін қолданған. Миннесота және Канадада кездеседі. Тарихы 1637 жылға дейін жетеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Метаморфизацияланған саз тастың түрі.
Type of metamorphosed mudstone
Катлинит, сондай-ақ құбыр тасы деп те аталады, аргиллит (метаморфизацияланған саз тас) түрі, көбінесе қоңыр қызыл түсті болып келеді және Сиу кварцитінің матрицасында кездеседі. Оның ұсақ дәндылығы және оңай өңделуіне байланысты, ол американдықтар, әсіресе жазық аймақтарының халықтары үшін қадірлі, лакота тілінде шанунпа немесе чаннупа деп аталатын рәсімдік құбырлар жасау үшін қолданылады. Құбыр тас кеніштері Пайпстон ұлттық ескерткішінде, Миннесота штатының Пайпстон округінде және Канаданың Онтарио провинциясындағы Пайпстон өзенінде орналасқан және сақталады.
Catlinite, also called pipestone, is a type of argillite (metamorphosed mudstone), usually brownish red in color, which occurs in a matrix of Sioux Quartzite. Because it is fine grained and easily worked, it is prized by Native Americans, primarily those of the Plains nations, for use in making ceremonial pipes, known as chanunpas or čhaŋnúŋpas in the Lakota language. Pipestone quarries are located and preserved in Pipestone National Monument outside Pipestone, Minnesota, in Pipestone County, Minnesota, and at the Pipestone River in Ontario, Canada.
Атауы
Кэтлинит термині американ суретшісі Джордж Кэтлин 1835 жылы Миннесота штатындағы тас карьерлерін зерттегеннен кейін пайда болды; алайда, бұл тас туралы алғаш 1832 жылы Филандер Прескотт жазды, ол американдық индейлердің кем дегенде 1637 жылдан бері осы карьерлерді пайдаланғанын көрсететін деректерді атап өтті.
The term Catlinite came into use after the American painter George Catlin visited the quarries in Minnesota in 1835; but it was Philander Prescott who first wrote about the rock in 1832, noting that evidence indicated that American Indians had been using the quarries since at least as far back as 1637.
Кэтлиниттің қасиеттері мен карьерлері
Миннесоталық котлинит майлы, тегіс және оны қарапайым арамен немесе тіпті пышақпен кесуге болады. Ол жерден қызғылт түсті шығады, көбінесе оны қатты кварциттен қорғайтын кремді қабатымен бірге. Ол Ютадағы құбыр тасына қарағанда әлсіз және қысымға ұшырағанда сынуға бейім. Көптеген котлинит кен орындары жер асты суларының деңгейінен төмен немесе топырақ үнемі ылғалды болатын терең қабаттарда жатыр, себебі котлинитке қызыл түс беретін темір қосылыстары, қоршаған ортаға ұшырағанда тез темір оксидтеріне айналып, тас ыдырай бастайды. Минесота штатының Пайпстоун карьерлерінен алынған қызыл котлинит – қатты Сиук кварцитінің қабаттары арасында кездесетін жұмсақ сазтас қабаты. Котлинитке жете алу үшін тек қолмен жұмыс істеуге болатындықтан, бұл үдеріс көп уақытты алады. Пайпстоун ұлттық монументінде тас қазуға тек тіркелген жергілікті американдықтар ғана рұқсат етіледі, осылайша оның тым көп қазылуынан қорғалады. Ожибвелер ғасырлар бойы пайдаланған резервациядағы Висконсин штатының Хейвард қаласының жанында тағы бір карьер орналасқан. Сол жердегі тас Пайпстоун ұлттық монументіндегі тасқа қарағанда қаттырақ. Юта құбыр тасының құрамында қатты және жұмсақ түрлерінің кең ауқымы бар, себебі ол қатты тақташалардың арасындағы қабаттар түрінде кездеседі. Юта құбыр тасы – Юта штатының Дельта қаласындағы тақташа кенін өндірудің қосалқы өнімі. Бұл аймақтағы жергілікті американдықтар мыңдаған жылдар бойы құбыр жасау үшін оны пайдаланып келген. Канадалық карьер қазір қолданылмайды, бірақ Канадада тағы бір құбыр тасы түрі – қара тас кенін табуға болатын карьерлер бар. Ожибвелер қасиетті құбырларын жасау үшін қызыл және қара тастың екеуін де қолданады. Котлинит көбінесе құбырлы үшбұрыштардың ішкі түтікшелерін жасау үшін қолданылады.
Minnesota catlinite is buttery smooth and can be cut with a regular hacksaw or even a knife. It comes out of the ground a pinkish color often with a cream layer protecting it from the hard quartzite. It is weaker and more subject to breaking under stress than Utah pipestone. Most catlinite deposits exist beneath the level of groundwater or are in deep enough layers where the soil is constantly moist as the iron compounds which give catlinite its red color quickly convert into iron oxides when exposed to the elements and the stone degrades and breaks down. The red catlinite from the Pipestone, Minnesota quarries is a soft claystone bed which occurs between layers of hard Sioux Quartzite. Only hand tools are used to reach the catlinite so it takes a long time to get to it. Only enrolled Native Americans are allowed to quarry for the stone at the Pipestone National Monument, and thus it is protected from over mining. Another quarry is located near Hayward, Wisconsin on the reservation, which the Ojibwa have used for centuries. The stone there is harder than the stone from Pipestone National Monument. Utah pipestone has a more variable range of hard and soft forms, since it occurs as layers between deposits of harder slates. Utah pipestone is a by product of slate mining in Delta, Utah, and several natural deposits have been mined and used for pipemaking by Native Americans in the area for millennia. The Canadian quarry is no longer used, although there are quarries in Canada where another type of pipestone, black stone, is gleaned. The Ojibwe use both the red and black stone for their sacred pipes. Catlinite is often used to make the hollow tubes in pipeclay triangles.
Құбыр тасының басқа түрлері
Минесотадағы ғана емес, көптеген түрлі құбыр тастары бар, және көптеген американдық үндістер тайпалары құбыр жасау үшін катлиниттен өзге де түрлі материалдарды пайдаланады.
A large range of pipestones exist, not just those in Minnesota, and numerous Native American tribes use a variety of materials in addition to catlinite for pipemaking.
Құбырлар үшін жасалған балшық
Ылғалды саздан қалыпталған құбырлар, қатты тастан ойылып жасалған және ағаштан сабы қосылған құбырлардан (мысалы, Катлинит құбырлары сияқты) ерекшеленеді. Шығыс руының чероки тайпасы әлеуметтік темекі шегушілер және осы мақсат үшін қалыпталған саз құбырларын пайдаланады. Ұлыбританияда 17 ғасырдан бері "құбыр балшығы" дегені – ақшыл, сарғыш түсті саз. Оксфорд ағылшын тілінің сөздігі оны "сумен қосылғанда жұмсақ, иілгіш масса түзейтін ұсақ, ақ саз" деп анықтайды. Бұл саз дәстүрлі түрде жылтырату және ақтарту мақсаттарында, сондай-ақ темекі құбырлары мен керамика жасау үшін қолданылады.
Smoking pipes molded from wet clay are different from those where the bowl is carved from solid pipestone and then fitted with a wooden stem (as is the case with Catlinite pipes). The Eastern Band Cherokee are social smokers, and use molded clay pipes for this purpose. In the United Kingdom, since the 17th century "pipe clay" has meant a pale, whitish clay. The Oxford English Dictionary defines it as "fine white kind of clay, which forms a ductile paste with water". It is traditionally used for all sorts of polishing and whitening purposes as well as for making tobacco pipes and pottery.