Кіріспе
Аққұйрықты рифтік акула (Triaenodon obesus) – реквием акулаларының бір түрі, Carcharhinidae тұқымдасына жатады және оның туысының жалғыз өкілі. Әдетте ұзындығынан аспайтын шағын акула, бұл түрдің жұқа денесі, қысқа, бірақ кең басы, мұрын тесіктерінің жанындағы түтік тәрізді тері қатпарлары, тік қарындастары бар сопақ көздері және ақ ұшы бар арқа және құйрық қанаттары арқасында оңай танылады. Үнді-Тынық мұхитының мұхиттық рифтерінде ең көп кездесетін акулалардың бірі – аққұйрықты рифтік акула, батыста Оңтүстік Африкаға дейін, ал шығыста Орталық Америкаға дейін таралған. Бұл акулалар көбінесе таза суда, шамамен тереңдікте, түбінде немесе оның жанында кездеседі. Күндіз аққұйрықты рифтік акулалар уақытының көп бөлігін үңгірлерде демалып өткізеді. Басқа реквием акулаларынан айырмашылығы, олар суды желбезектері арқылы соруға және үнемі жүзуге тәуелді, бұл акула суды желбезектеріне соғып, түбінде жатуы мүмкін. Түнде аққұйрықты рифтік акулалар сүйекті балықтарды, шаяндарды және осьминогтерді топтасып аулайды, олардың созылған денелері жасырынған жемді алу үшін жарықтар мен тесіктерге күшпен кіруге мүмкіндік береді. Жеке акулалар айлар немесе жылдар бойы рифтің белгілі бір аймағында қалып, көбінесе сол паналау орнына оралады. Бұл түр – тірі туатын (вивипарлы), дамып келе жатқан ұрықтар анасымен плацента арқылы байланыста болады. Аққұйрықты рифтік акулалар адамдарға сирек агрессивті болады, бірақ олар жүзушілерді жақыннан зерттеуі мүмкін. Дегенмен, сүңгір балық аулаушылар олардың аулауларын ұрлап алуға тырысқанда шағылысу қаупі бар. Бұл түр тамақ үшін ауланады, бірақ оны тұтынудан туындаған цигуатера улануы туралы хабарлар бар. IUCN аққұйрықты рифтік акуланың жағдайын «Қауіпті» деп бағалап, оның ареалында реттелмеген балық аулаудың артуына байланысты санының азайып бара жатқанын атап өтті. Бұл түрдің баяу көбеюі және мекендеу ортасының шектеулі болуы оның популяциясын шамадан тыс балық аулауға осал етеді.
The whitetip reef shark (Triaenodon obesus) is a species of requiem shark, in the family Carcharhinidae, and the only member of its genus. A small shark that does not usually exceed in length, this species is easily recognizable by its slender body and short but broad head, as well as tubular skin flaps beside the nostrils, oval eyes with vertical pupils, and white tipped dorsal and caudal fins. One of the most common sharks found on Indo Pacific coral reefs, the whitetip reef shark occurs as far west as South Africa and as far east as Central America. It is typically found on or near the bottom in clear water, at a depth of
During the day, whitetip reef sharks spend much of their time resting inside caves. Unlike other requiem sharks, which rely on ram ventilation and must constantly swim to breathe, this shark can pump water over its gills and lie still on the bottom. At night, whitetip reef sharks emerge to hunt bony fishes, crustaceans, and octopus in groups, their elongate bodies allowing them to force their way into crevices and holes to extract hidden prey. Individuals may stay within a particular area of the reef for months or years, frequently returning to the same shelter. This species is viviparous, in which the developing embryos are sustained by a placental connection to their mother. Whitetip reef sharks are rarely aggressive towards humans, though they may investigate swimmers closely. However, spear fishers are at risk of being bitten by one attempting to steal their catch. This species is caught for food, though ciguatera poisoning resulting from its consumption has been reported. The IUCN has assessed the whitetip reef shark as Vulnerable, noting its numbers are dwindling due to increasing levels of unregulated fishing activity across its range. The slow reproductive rate and limited habitat preferences of this species renders its populations vulnerable to overfishing.
Таксономия және филогенезия
Ақ ұшты рифтік акула алғаш рет неміс натуралисі Эдуард Руппелл 1837 жылы «Fische des Rothen Meere» («Қызыл теңіздің балықтары») еңбегінде Carcharias obesus деп сипатталды. Оның «obesus» деген атауды таңдауы таңғажайып, себебі бұл акула шындығында өте жіңішке. Кейін 1837 жылы Иоганн Мюллер мен Фридрих Хенле бұл түрді жеке туысқа, Триаенодонға көшірді, грек тіліндегі «triaena» сөзі «үш тіс» және «odon» сөзі «тіс» дегенді білдіреді. Руппелл бастапқыда холотип белгілемегендіктен, 1960 жылы Сауд Арабиясының Джидда қаласынан ұсталған 31 см ұзындықтағы үлгі түрдің лектотипі ретінде тағайындалды. Бұрын Triakidae тұқымдастығына жатқызылған ақ ұшты рифтік акула қазір көптеген авторлар морфологиялық ерекшеліктеріне сүйене отырып, Carcharhinidae тұқымдастығына жататындығын мойындайды, мысалы, толық қысылатын қабақша (nictitating membrane), жақсы дамыған прекаудальді ойыс, күшті төменгі қаудальді жүзбе қанаты және спираль тәрізді ішек клапандары.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Ақ ұшты рифтік акула бүкіл Үнді-Тынық мұхит аймағында кеңінен таралған. Бұрын Атлант мұхитында да болған деген болжам бар еді, бұл Солтүстік Каролинада табылған миоцен дәуіріне жататын тістердің қазбаларына негізделген. Алайда, кейінгі зерттеулер көрсеткендей, бұл тістер макрель акуласына тиесілі, ал ақ ұшты акула ешқашан Атлант мұхитын мекендемеген. Үнді мұхитында ақ ұшты рифтік акулаларды Оңтүстік Африканың Квазулу-Наталдың солтүстігінде, сондай-ақ Африка мүйізінен Қызыл теңізге дейін, Шығыс Африканың барлық жағалауында және Үнді субконтиненті бойымен (Шри-Ланканы қоса алғанда) кездестіруге болады. Олар Мадагаскар, Маврикий, Майотта, Комор аралдары, Альдабра тобы, Сейшель аралдары және Чагос архипелагы сияқты көптеген ірі арал тізбектерінің жанында да таралған. Батыс және орталық Тынық мұхитында ақ ұштар Оңтүстік Қытай, Тайвань және Рюкю аралдарында, оңтүстікке қарай Филиппинге және Коралл үшбұрышының барлық аймағында, соның ішінде Индонезия, Шығыс Тимор және Папуа-Жаңа Гвинея жағалауларында кездеседі. Олардың таралу аймағы Австралияның солтүстігіне және Ұлы Барьерлі рифке дейін созылады. Ақ ұштар Тынық мұхитының көптеген атолдары мен аралдарында, Меланезия, Микронезия және Полинезияда, солтүстікте Гавайиге және оңтүстікте Питкэрн аралдарына дейін де таралған. Олар Мидуэй, Джонстон және Лейсан атоллдарының жанында да байқалған. Шығыс Тынық мұхитында оларды Коста-Рика мен Панаманың батыс жағалауларында, Галапагос аралдарына дейін, сондай-ақ Исла-Исабель, Исла-Сокорро және Баха-Калифорнияның оңтүстік ұшында (Кабо-Сан-Лукас және Кабо-Пулмо ұлттық теңіз паркі) кездестіруге болады.
Сипаттама
Салыстырмалы түрде кішкентай түр, ақ ұшты риф акулаларының көпшілігінен ұзын болмайды. Бұл түрдің ең үлкен ұзындығы жиі көрсетіледі, бірақ бұл бастапқыда көзбен байқауға негізделген және күмәнді болуы мүмкін. Ақ ұшты риф акулалары көбінесе шешімді бір аймақта қалады, сирек жағдайларда ғана ұзақ көшіп, жаңа жерге қоныстанғанға дейін аралап жүреді. Джонстон атоллындағы бір зерттеуде қарастырылған акулалардың ешқайсысы бастапқы ұсталған жерінен бір жылға дейін қашықтамағаны анықталды. Күндіз тынығу кезінде, олардың Bodianus diplotaenia және Elacatinus puncticulatus балықтарымен тазалануы байқалды. Ерекше жағдай, жеті ақ ұшты риф акуласының тазалау позыциясын (аузы ашық және желбезектері кеңейген) тазаламайтын гиперидтік амфиподтардың тобының арасында қабылдағаны туралы хабар бар; қозғалатын амфиподтардың механикалық тітіркендіруі осы мінез-құлықты нақты тазалаушы организмдерге ұқсастығы арқылы шақырды деп есептеледі.
Тамақтандыру
Оның жіңішке, икемді денесі бар аққұйрықты акулалар жартастың тар жарықтары мен ойықтарына кіріп, басқа жартас акулаларына қол жетпес жемді табуға бейімделген. Ашық суда азық іздеуге тырысқанда, олар көбінесе ұқыпсыздық танытады. Олар 25–100 Гц жиілік диапазонындағы табиғи және жасанды төмен жиілісті дыбыстарға өте сезімтал, бұл күресіп жатқан балықтардың дыбысын еске түсіреді. Бірнеше акула бірдей нысананы ұстауға тырысып, белгілі бір маржанның барлық шығу жолдарын жаба алады. Әр акула жеке-жеке аң аулайды және өз тобындағы басқа акулалармен бәсекелеседі. Түнде активті болғанына қарамастан, аққұйрықты акулалар күндіз де мүмкіндікті пайдаланып аң аулайды. Гавайи жағалауында олар гавай монах тыйындарының (Monachus schauinslandi) артынан еріп, олардың аулауын ұрлауға тырысады. Әр еркек аналықты екі жақтан қысып ұстауға тырысады, кейде екі еркек бір аналықты бірден екі жағынан ұстап алады. Қосылғаннан кейін акулалар тереңге батып, сонда еркек (немесе еркектер) өз класперлерінің біреуін алға бұрып, сифондық қапты (ішкі құрсақ мүшесі, судағы сперманы аналыққа жеткізу үшін теңіз суын сіңіреді) ісіріп, аналықтың тесігімен байланыс орнатуға тырысады. Көп жағдайларда аналық қарсылық көрсетеді, құрсағын төменге басып, құйрығын иіп, бұл оның жұбайын таңдауының белгісі болуы мүмкін. Еркек жыныстық қатынасқа жету үшін шектеулі уақыты бар, өйткені аналықтың жеке қанатын аузында ұстағанда оттегі жетіспейді. Егер аналық келісім білдірсе, жұп бір-біріне жанында жатып, басын төменге, ал денесін жоғары көтеріп ұстайды. 10–13 айлық жүктілік мерзімінен кейін аналық 1–6 (әдетте 2–3) шабақ туады. Шабақтардың саны аналықтың мөлшерімен байланысты емес; әр аналық өмірі бойына шамамен 12 шабақ туады. Жаңа туған акулалар ересектерге қарағанда ұзын болып келеді және салыстырмалы түрде ұзын құйрық қанаттарына ие. Бұл акула басқа реквием акулаларына қарағанда баяу өседі; жаңа туған акулалар жылына бірнеше сантиметр, ал ересектер жылына бірнеше сантиметр өседі.
Адамдармен қарым-қатынас
Океандық туысынан айырмашылығы, аққұйрықты жартасты акулалар зиянсыз және олар ашуланбаса, сирек агрессивті болады. Олар батыл және қызығушылық танытады, сондықтан аққұйрықты жартасты акулалар зерттеу үшін суға түсушілерге жақын келеді. Дегенмен, бұл акулалар сүңгірлердің аулаған балығын ұрлауға бейім, тіпті осыдан бірнеше адам шағылысқан. Аққұйрықты жартасты акулалар экожүмыс туризмі үшін суға түсуге өте ыңғайлы, және оларды суға түсушілер қолмен тамақтандыруға үйретуге болады. Аққұйрықты акулалар Пакистан, Үндістан, Шри-Ланка, Мадагаскар және басқа да аймақтардағы балық аулау флотының нысаны болып табылады, олар ұзын желілер, қауырсын торлар және тралдарды қолданады. Олардың еті мен бауырлары желінеді, бірақ кейбір аймақтардан алынған акулалар цигуатера улануының жоғары тәуекелін тудырады (әсіресе бауыр, онда удың концентрациясы етке қарағанда әлдеқайда жоғары). Оның шектеулі мекендемесі, аз таралуы және баяу көбеюі – бұл акуланың шамадан тыс балық аулаудан қалпына келу мүмкіндігін шектейтін факторлар. 2018 жылдың маусым айында Жаңа Зеландияның Табиғатты қорғау департаменті аққұйрықты жартасты акуланы Жаңа Зеландияның қауіп-қатерлер жіктелу жүйесінде "Қонақ" деп жіктеді.