Кіріспе

Балықтар тұқымдасы

Пилорама (Pristiophoriformes /p//r//I//s//t//i//'//Q//f//Qr//ᵻ//f//ɔr//m//iː//z/) – бұл акулалар отрядының мүшесі, ерекше ұзын, ара сияқты мұрынмен (немесе тұмсықпен) және қабыршақты тістермен жабдықталған. Олар осы тістерді өздерінің жемірін кесіп, күшсіз ету үшін пайдаланады. Pristiophoriformes отрядында сегіз түр бар, оның ішінде ұзын мұрынды немесе жалпы пилорама (Pristiophorus cirratus), қысқа мұрынды пилорама (Pristiophorus nudipinnis), жапон пилорамасы (Pristiophorus japonicas), Багама пилорамасы (Pristiophorus schroederi), алты қырлы пилорама (Pliotrema warreni), Африкалық карлик пилорамасы (Pristiophorus nancyae), Лана пилорамасы (Pristiophorus lanae) және тропикалық пилорама (Pristiophorus delicatus) кіреді. Пилорамалар әлемнің көптеген аймақтарында кездеседі, ең көп Үнді мұхитынан Оңтүстік Тынық мұхитына дейінгі суларда таралған. Олар әдетте 40–100 метр тереңдікте кездеседі, бірақ тропикалық аймақтарда одан да тереңдеу кездесуі мүмкін. Багама пилорамасы Кариб теңізінің солтүстік-батысындағы терең суларда (640–915 метрде) табылған.

Сипаттамасы мен өмірлік циклы

Акуланың мұрнының шамамен жартысында екі ұзын барбель орналасқан. Оларда екі арқа қанаты бар, бірақ анальдық қанаты жоқ. Pliotrema туысы алты былғары тесікке ие, ал Pristiophorus – көбінесе бес тесікке. Акуланың арақанасының тістері әдетте үлкен және кішкентай тістермен кезектеседі. Сағалық акулалардың ұзындығы 5 футқа дейін жетеді және салмағы 18,7 фунтқа жетеді, при этом аналықтары әдетте аталықтарынан сәл ірі болады. Ұзын мұрынды сағалық акуланың денесі ұсақ плакоид қабыршақтармен жабылған: қатты эмальмен қапталған өзгертілген тістер. Денесі сары қоңыр түсті, кейде қара дақтармен немесе жамылғылармен жабылған. Бұл түс акуланың теңіздің құмды түбімен оңай үйлесуіне мүмкіндік береді. Бұл акулалар түрлеріне қарай шағын балықтармен, кальмарлармен және қабықтылылармен қоректенеді. Сағалық акуланың барбельдерінің қызметі және олардың арақанасын қалай пайдаланатыны әлі толыққанды түсініксіз. Олар оны арақаналы балықтар сияқты, жанынан-жанына соққылармен жемтісін жарақаттап басып тастауы мүмкін. Арақана басқа жыртқыштарға қарсы қорғану үшін де қолданылуы мүмкін. Арақана арнайы сезімтал мүшелермен (Лоренцини ампулалары) жабылған, олар көмілген жемтістің электр өрісін анықтайды. Сағалық акуланың өмірлік циклы әлі жақсы зерттелмеген. Жұптасу маусымы жағалау аймақтарында маусымдық түрде жүзеге асады. Сағалық акулалар аналықтың ішінде жұмыртқадан туады (жарымлай тірі туу). Олар 2 жылда 3–22 балапан туады. 12 айлық жүктіліктен кейін балапандар 30 см ұзындықта туады. Аналықтың ішінде балапандардың арақана тістері анасына зиян келтірмеу үшін артқа қарай бұрылады. Сағалық акуланың қанша өмір сүретіні әлі толық белгілі емес, бірақ олар 10 жыл немесе одан да көп өмір сүреді деп есептеледі.

Адаммен қарым-қатынас

Саға акуласының әртүрлі түрлерінің бәрі 2017 жылғы IUCN Қызыл тізімінде деректер жетіспейтін немесе ең аз қорқыныш тудыратын жағдайда тізімделген. Саға акулаларының көпшілігі терең суларда тіршілік ететіндіктен, адамдармен сирек кездеседі.

Алты қырлы пилорама

Алты қырлы пилқұйрық (Pliotrema warreni) басына жақын орналасқан алты жұп желбезектерімен танымал. Олар ақ іштері бар ашық қоңыр түсті. Түсімен қатар, олардың мөлшері де оларды басқа пилқұйрықтардан ерекшелейді: аналықтары шамамен 136 см, ал аталықтары шамамен 112 см. Алты қырлы пилқұйрықтар креветка, кальмар және сүйекті балықтармен қоректенеді. Олар Оңтүстік Африканың оңтүстік бөлігінде және Мадагаскарда кездеседі. Олар табылған жерде бағалы трофей саналады. Олар 37–500 м тереңдікте тіршілік етеді, жылы суды ұнатады. 7–17 жұмыртқадан 5–7 шабақ туады. Шабақтарын жылы ұстау үшін оларды 37–50 м тереңдікте ұстайды.

Ұзын мұрынды немесе қарапайым пилорама

Ұзын мұрынды пилорама акуласы (Pristiophorus cirratus) – Pristiophoridae тұқымдасына жататын 9 түрдің бірі. Оның ерекше физикалық қасиеттері бар, соның ішінде ұзын, жұқа және жалпақ тұмсығы бар. Тұмсығының ортасында, екі жағынан мұрын сақалдары (барбельдер) шығып тұрады. Мұрын сақалдарының жанында Ұзын мұрынды пилорама акуласында Лоренцини ампулаларының жұбы орналасқан. Бұл акула тұқымдас ішіндегі ең ұзын тұмсығы бар түр болып ерекшеленеді. Олардың салмағы 8.5 килограмға дейін жетеді. Олар Австралияның оңтүстік жағалауындағы континенттік шельф суларында жүзеді. Сондай-ақ, Үнді мұхитының шығыс бөлігінде де кездеседі. Ұзын мұрынды пилорама акуласы негізінен ұсақ қыбыршақтылармен қоректенеді. Ол мұрын сақалдарын (барбельдерін) пайдаланып, теңіз түбіндегі жемтің орнын анықтайды, содан кейін оны тұмсығымен соғып, қозғалмайтын етеді. Пилорама акулалары омыртқалық сақиналарға негізделген көптеген әдістермен жасын анықтау қиын немесе мүмкін емес элазмобрандардың бір түрі болып көрінеді.

Қысқа мұрынды немесе оңтүстік пилорама

Қысқа мұрынды пилорама акуласы, сондай-ақ оңтүстік пилорама акуласы (Pristiophorus nudipinnis) Австралияның оңтүстік-шығыс суларында таралған. Оның таралу аймағының көп бөлігі жалпы пилорама акуласымен (Pristiophorus cirratus) қабаттасады, алайда, ол сирек кездеседі. Бұл түрдің мөлшері жалпы пилорама акуласына ұқсас, бірақ рострумы (пилорамасы) кеңірек және түсі біркелкі қоңыр. Сонымен қатар, ол жалпы пилорама акуласынан ауыр болады. Жалпы пилорама акуласының түс схемасы айқындылығы жағынан өзгеше болуы мүмкін болғандықтан, осы түрді жалпы пилорама акуласынан ажыратудың ең оңай жолы – барбельдердің орналасуы, олар жалпы пилорама акуласына қарағанда ауызға жақын орналасқан. Жалпы пилорама акуласынан өзгеше, оңтүстік пилорама акуласы көбінесе балықтармен қоректенеді деп саналады. Бұл терең су тұрғыны Австралияның солтүстік-шығыс жағалауында, 176–405 метр тереңдікте кездеседі. Оның орташа ұзындығы шамамен 95 см. Оның орналасқан жері мен сыртқы түрінен басқа, осы жаратылыс туралы көп мәлімет жоқ; оны ұстау қиын, себебі ол мұхиттың тереңдігіне жүзе алады.

Жапондық пилорама

Жапондық ара акуласы (Pristiophorus japonicus) – Жапония, Корея және Солтүстік Қытай жағалауларында тіршілік ететін ара акуласының бір түрі. Ол 500 метр тереңдікте жүзеді. Оның барбельдерінің алдында 15–26 ірі ростральді тістері орналасқан, олардың жамбас қанатынан мұрынға дейінгі арақашықтығы бірдей, ал барбельдерінен кейін 9–17 тістері болады.

Лананың пісіру акуласы

Лананың пилорамасы (Pristiophorus lanae) – Филиппин жағалауында қоныстанған пилораманың бір түрі. Оны 1966 жылы Дейв Эберт ашқан, ол оны ростральді тістерінің санына сәйкес жаңа пилорама түрі деп атады. Лананың пилорамасы Лана Эберттің Франциско университетін бітіргеніне орай оның құрметіне аталған. Оның дорсальді жағы қара қоңыр, вентральді жағы ақшыл болып келеді. Денесі жіңішке, әр жағында бес желбезек тесігі бар, ұзындығы шамамен 70 см-ге жетеді. Оны орналасқан жері және мисығының ұшына қарағанда аузына жақын орналасқан сақиналары арқылы басқа пилорамалардан ажыратуға болады. Оның түсі қоңыр сұр, ал құрсақ жағы ақ түске айналады. Қысқа мұрынды пилорама көбінесе дорсальді жағында белгісіз, біркелкі сұр түсті, ал құрсақ жағы ақ немесе қаймақ түсті болады. Аналықтарының ұзындығы шамамен 124 см (49 дюйм), ал аталықтарының ұзындығы 110 см (43 дюйм) жетеді. Бұл акулалар 9 жылға дейін өмір сүре алады. Басқа пилорамалар сияқты, қысқа мұрынды пилорама да бентостық өмір салтымен өмір сүреді және бентостық омыртқасыз жануарлармен қоректенеді. Ол теңіз түбіндегі тіршілікті анықтау үшін сақиналарын пайдаланады, содан кейін оларды рострумымен парализге түсіреді. Бұл түр жұмыртқа туғызғыш және әдетте екі жылда 7-14 шабақ туады. Ол Австралия жағалауының теңіз түбінде мекендейді.

Багам аралындағы бұранда

Багам аралдарындағы ара тұмсықты акулалар (Pristiophorus schroeder) туралы мәліметтер өте аз. Теңіздің терең тұрғындары туралы көбірек білу үшін күн сайын зерттеулер жүргізілуде. Олар Куба, Флорида және Багам аралдарының жанында (сондықтан олардың аты осылай қойылған) 400–1000 м тереңдікте мекендейді. Сыртқы түрі бойынша оларды ара сияқты тістері бар тұмсықтарынан, сондай-ақ орташа ұзындығы 80 см болатын дене мөлшерінен тануға болады.