Бұқа акуласы: сипаттамасы және қорғау мәселелері

Кіріспе

Балық түрлері

Бұқа акуласы (Carcharhinus leucas), Африкадағы замбези акуласы (бейресми түрде замби) және Никарагуадағы Никарагуа көлі акуласы деп те аталады, – бүкіл әлемде жағалаулар мен өзендердегі жылы, терең емес суларда кездесетін реквием акуласының бір түрі. Ол өте агрессивті мінезімен және негізінен жылы, терең емес тұзды-тұщы және тұщы су жүйелерінде, оның ішінде сағалар мен (көбінесе) өзендердің төменгі ағысында кездесуімен белгілі. Осы агрессивті мінезі IUCN Қызыл тізімінде оның популяциясының осал деп тіркелуіне себеп болады. Жағажайларды қорғау үшін жағажайлар маңында акулаларды қырып тастау, бұқа акулаларының санының азаюына себеп болатын факторлардың бірі. Олар теңізден шамамен 1127 км (700 миль) қашықтықта кездеседі, бірақ тұщы суда адамдармен болған өзара әрекеттесу туралы деректер аз. Ірі бұқа акулалары жағалауға жақын шабуылдардың көп бөлігіне, соның ішінде басқа түрлерге жатқызылған акула шаққан көптеген оқиғаларға жауапты болуы мүмкін. Глифис туысына жататын өзен акулаларынан өзгеше, бұқа акулалары тұщы су ортасында тіршілік етуге қабілетті болғамен, нағыз тұщы су акулалары емес. Осы акула Коста-Риканың 2000 колонестік банкнотында бейнеленген.

Этимология

"Бұлқыр акуласы" деген атау оның денесінің мықты құрылысынан, кең, жалпақ тұмсығынан және агрессивті, болжау қиын мінез-құлқынан туындаған. Оған өзен акуласы, тұщы су киті, өзен сағасы акуласы, Лебедь өзені акуласы, шағын акула және қақпан тұмсық акуласы деген де аттар берілген.

Эволюция

Бұқа акуласының ең жақын туыстарының бір бөлігі осморегуляция қабілетіне ие емес. Оның Carcharhinus туысына құмшар акуласы да кіреді, ол осморегуляция жасай алмайды.

Анатомиясы мен сыртқы келбеті

Бұқа акулалары ірі және денелі, аналықтары аталықтарынан ірілеу болады. Бұқа акуласы туған кезде шамамен 70-120 см-ге дейін жетеді. Ересекті аналық бұқа акулаларының орташа ұзындығы 2,4-3,4 метр, ал салмағы 136-300 кг, ал аталықтары шамалы кішірек, орташа ұзындығы 2,2-2,6 метр және салмағы 100-170 кг. Көбінесе ең ірі өлшемі 3,5 метр деп хабарланады, бірақ 3,5 метрлік жүкті аналық акуланың бір ғана жазбасы бар. Ең ауыр салмағы 315 кг-дан асып, оны реквием акулаларының ішіндегі ең ірілерінің қатарына қояды. Бұқа акулалары басқа реквием акулаларымен салыстырғанда кеңірек және ауыр, жоны сұр, бауыры ақ. Екінші арқа қанаты біріншісінен кіші. Бұқа акуласының құйрық қанаты ірі акулаларға қарағанда ұзын және төмен, оның тұмсығы кішкентай, ал арқалық қырқасы жоқ.

Ерекше үлгілер

2012 жылдың маусым айының басында Атлант мұхитының батыс бөлігіндегі Флорида аралдарының жағалауында кем дегенде 2,4 метр (8 фут) болатын аналық балық Р. Дунлаптың теңізді қорғау бағдарламасының мүшелері тарапынан ұсталды. Содан кейін 2020 жылдың қаңтар айында шамамен осы ұзындықтағы және салмағы соған жуық келген тағы бір дана ұсталды. Расталмаған хабарлар бойынша, ең ірі, ерекше үлгілердің салмағы дейін жете алады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бұқа акуласы әлемде, әдетте, жылы мұхиттардың жағалау аймақтарында, өзендер мен көлдерде, кейде тұзды және тұщы сулы өзендерде, егер олар жеткілікті терең болса, кездеседі. Ол 18 метрге дейін тереңдікте кездеседі, бірақ әдетте одан тереңге түспейді. Атлантика мұхитында Массачусетстен Оңтүстік Бразилияға дейін, Мароккодан Анголаға дейін таралған. Бұқа акулаларының популяциясы бірнеше ірі өзендерде де кездеседі, Брисбен өзенінде 500-ден астам бұқа акуласы бар деп есептеледі. 2010-2011 жылдардағы Квинсленд су тасқыны кезінде Австралияның Квинсленд штатындағы Брисбеннің су батқан көшелерінде жүзіп жүргені хабарланды. Бірнеше акула 2011 жылдың қаңтар айындағы су тасқынының ең жоғары нүктесінен кейін көп ұзамай Гуднадағы (Квинсленд штаты) басты көшелердің бірінде байқалды. Үлкен бұқа акуласы Скарборо каналдарында ұсталды, ол Моретон шығанағының солтүстігінде Брисбеннен орналасқан. Квинсленд штатының Голд-Кост аймағындағы каналдарда одан да көп акулалар бар. Жылдың жылы айларында бұқа акулалары Сидней портына жиі келеді. Тынық мұхитында Баха-Калифорниядан Эквадорға дейін кездеседі. Бұқа акуласы Амазонка өзенімен Перудегі Икитос қаласына және Боливияның солтүгіне дейін жол жүрді, сондай-ақ Замбези өзенінің жоғары ағысындағы Кахора-Басса көлінде де мекендейтіні айтылады. Бұл түр жылы ағымдарды ұнатады. "Катрина" дауілінен кейін Пончартрейн көлінде көптеген бұқа акулалары байқалды. 2023 жылдың шілдесінде Атчафалая өзеніндегі жергілікті балықшылар санының артып бара жатыр деген хабарламалар түсті. Бұқа акулалары кейде Миссисипи өзенінің жоғары ағысына дейін, Иллинойс штатының Алтон қаласына дейін барады. Бұқа акулалары Мэриленд штатындағы Потомак өзенінде де табылған. Австралияның Квинсленд штатындағы Логан қаласының Карбрук ауданындағы гольф алаңындағы көлде бірнеше бұқа акулалары мекендейді. Олар 1996 жылы Логан және Альберт өзендерінің су тасқынынан кейін тұтқындалды. Гольф алаңы бұл жаңалықты пайдаланып, қазір ай сайын "Акула көлі сынағы" деп аталатын турнир өткізеді.

Тұщы суға төзімділік

Бұқа акуласы – 10 туыс пен төрт отбасыға жататын 43 эласмобранх түрінің ең жақсы танылған өкілі, олардың тұщы және/немесе кермек суларда кездесетіні белгілі. Өзендерге кіретін басқа түрлерге шағалақайлар (Dasyatidae, Potamotrygonidae және т.б.) мен пилорамалар (Pristidae) жатады. Кейбір скаттар (Rajidae), тегіс иттік акулалар (Triakidae) және құмшар акулалар (Carcharhinus plumbeus) әдетте өзен сағаларына кіреді. Бұл акуланың ерекшелігі – диадромия, яғни тұзды және тұщы су арасында оңай жүзе білуі. Бұл қасиет бұқа акуласын Elasmobranchii класстың қалған бөлігінен ерекшелеп, осморегуляциялық жүйеге қатысты гендердің дамуына ықпал еткен болуы мүмкін. Эласмобранхтардың тұщы суға ену мүмкіндігі шектеулі, себебі олардың қанындағы уреа мен триметиламин оксидінің жиналуынан оның тұздылығы теңіз суынан кем болмайды. Алайда, тұщы суда тіршілік ететін бұқа акулаларының қанындағы уреа концентрациясы айтарлықтай төмендегені байқалады. Дегенмен, тұщы судағы бұқа акуласының ерітінді құрамы (яғни осмолярлығы) сыртқы ортадан әлдеқайда жоғары. Бұл осмос арқылы сақалар арқылы судың көп мөлшерде акуланың денесіне енуіне және натрий мен хлоридтің жоғалуына әкеледі. Бірақ, тұщы судағы бұқа акулаларының денесінде тұз бен су балансын сақтауға қажетті бірнеше мүшелер бар: ректальді без, бүйректер, бауыр және сақалар. Барлық эласмобранхтарда теріс без болады, ол теңіз суында тіршілік етудің нәтижесінде жиналған артық тұздарды шығаруға қатысады. Тұщы су ортасындағы бұқа акулалары ректальді бездің тұз шығару белсенділігін төмендетіп, осылайша натрий мен хлоридті сақтайды. Бүйректер көп мөлшерде сұйылтылған зәр шығарады, сонымен қатар ерітінділерді қанға белсенді түрде қайта сіңіруде маңызды рөл атқарады, ал уреа бауырда қоршаған ортаның тұздылығына байланысты қажет болған жағдайда өндіріледі. Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, тұщы судың тығыздығы мен теңіз суының тығыздығы арасындағы айырмашылық тұщы суда тіршілік ететін акулалардағы теріс жүзу күшінің айтарлықтай артуына әкеледі, бұл тұщы суда өмір сүруге кететін шығындарды арттырады. Тұщы суда ауланған бұқа акулаларының бауырының тығыздығы теңіз суында тіршілік ететін акулаларға қарағанда төмен екені анықталды. Бұл жоғары теріс жүзу күшіне байланысты қосымша шығындарды азайтуға көмектеседі. Бұқа акулалары тұщы немесе тұзды суда тіршілік етуге бейімделе алады. Олар өмір бойы тұщы суда өмір сүре алады, бірақ бұл сирек кездеседі, көбінесе акуланың көбею қажеттіліктеріне байланысты. Жас бұқа акулалары туылған кермек судан шығып, көбейетін теңізге қарай жүзеді. Теориялық тұрғыдан алғанда, бұқа акулалары тек тұщы суда өмір сүре алады, бірақ бұқа акулаларымен жүргізілген тәжірибелер олардың төрт жыл ішінде өлгенін көрсетті. Ашқарыны ашқанда, ішінде екі кішкентай, анықталмаған балық ғана табылған. Өлімнің себебі аштық болуы мүмкін, себебі бұқа акулаларының негізгі тамақ көзі тұзды суда кездеседі. Бір зерттеу экспериментінде бұқа акулаларының көп бөлігі сағаның аузында жүргені анықталды. Олар өзеннің тұздылығына қарамастан, өзен сағасында болды. Алайда, бұқа акуласының тұщы немесе тұзды суға түсуіне оның жасы әсер етеді. Көлде таңбаланған бұқа акулалары кейіннен ашық мұхитта ұсталды (және керісінше), ал саяхатты аяқтау үшін кейбіреулеріне жеті-он бір күн уақыт жеткілікті болды.

The bull shark is the best known of 43 species of elasmobranch, across 10 genera and four families, to have been reported in fresh and/or brackish water. Other species that enter rivers include the stingrays (Dasyatidae, Potamotrygonidae and others) and sawfish (Pristidae). Some skates (Rajidae), smooth dogfishes (Triakidae), and sandbar sharks (Carcharhinus plumbeus) regularly enter estuaries. The bull shark is diadromous, meaning they can swim between salt and fresh water with ease, This bottleneck may have separated the bull shark from the rest of the Elasmobranchii subclass and favored the genes for an osmoregulatory system. Elasmobranchs' ability to enter fresh water is limited because their blood is normally at least as salty (in terms of osmotic strength) as seawater through the accumulation of urea and trimethylamine oxide, but bull sharks living in fresh water show a significantly reduced concentration of urea within their blood. Despite this, the solute composition (i. e. osmolarity) of a bull shark in fresh water is still much higher than that of the external environment. This results in a large influx of water across the gills due to osmosis and loss of sodium and chloride from the shark's body. However, bull sharks in fresh water possess several organs with which to maintain appropriate salt and water balance; these are the rectal gland, kidneys, liver, and gills. All elasmobranchs have a rectal gland which functions in the excretion of excess salts accumulated as a consequence of living in seawater. Bull sharks in freshwater environments decrease the salt excretory activity of the rectal gland, thereby conserving sodium and chloride. The kidneys produce large amounts of dilute urine, but also play an important role in the active reabsorption of solutes into the blood. whereas urea is produced in the liver as required with changes in environmental salinity. Recent work also shows that the differences in density of fresh water to that of marine waters result in significantly greater negative buoyancies in sharks occupying fresh water, resulting in increasing costs of living in fresh water. Bull sharks caught in freshwater have subsequently been shown to have lower liver densities than sharks living in marine waters. This may reduce the added cost of greater negative buoyancy. Bull sharks are able to regulate themselves to live in either fresh or salt water. It can live in fresh water for its entire life, but this does not happen, mostly due to the reproductive needs of the shark. Young bull sharks leave the brackish water in which they are born and move out into the sea to breed. While is theoretically possible for bull sharks to live purely in fresh water, experiments conducted on bull sharks found that they died within four years. The stomach was opened and all that was found were two small, unidentifiable fishes. The cause of death could have been starvation since the primary food source for bull sharks resides in salt water. In a research experiment, the bull sharks were found to be at the mouth of an estuary for the majority of the time. They stayed at the mouth of the river independent of the salinity of the water. The driving factor for a bull shark to be in fresh or salt water, however, is its age; as the bull shark ages, its tolerance for very low or high salinity increases. Bull sharks tagged inside the lake have later been caught in the open ocean (and vice versa), with some taking as few as seven to 11 days to complete the journey.

Диета

Бұқа акуласы - түрлі жемтіктерін аулай алатын теңіздегі басты жыртқыш. Бұқа акуласының рационы негізінен сүйекті балықтар мен ұсақ акулалардан, тіпті басқа бұқа акулаларынан да құралады. Бұқа акулалары жемтісіне шабуыл жасау үшін итеру және тістеу тактикасын қолданады. Алғашқы жанасудан кейін, жемтіс қашуға мүмкіндігі болмайынша, оны тістеп, құлатпайынша шабуылдай береді. Акулалар мүмкіндікті пайдалануға дайын жем жеушілер, және бұқа акуласы да осы қағидадан ерекшеленбейді, себебі ол Carcharhinus акулалар тұқымдасына жатады. Әдетте акулалар қысқа мерзімде жейді, ал тамақ азы болғанда, аштықтан сақтану үшін олар тамақты ұзаққа созып қорытады.

Көбею

Бұл акулалар жаздың соңы мен күздің басында, көбінесе шығанақтар мен эстуарийлерде жұптасады. 12 айдай кетерілгеннен кейін, бір бұқа акула 1-ден 13-қа дейін тірі туған балапандарды дүниеге келтіруі мүмкін. Олар тірі туады, тірі және дербес жүзе алады. Балапандар туған кезде шамамен сондай болады. Бұқа акуласы балапандарын өсірмейді; жас бұқа акулалар жазық, қорғалған аймақтарда туады.

Адамдармен өзара іс-қимыл

Бұқа акулалары көбінесе өте жақын суларда тіршілік ететіндіктен, түрлі орталарда кездеседі, табиғатынан аумақтық және қоздырылғанда төзбейді, сондықтан олар адамдар үшін басқа акула түрлерінен де қауіпті болуы мүмкін. 1916 жылғы Джерси жағалауындағы акула шабуылдарына бір немесе бірнеше бұқа акулалары себеп болуы мүмкін, бұл оқиға Питер Бенчлидің "Жалғалар" романына шабыт берді. Бұқа акулаларының осы шабуылдарға қатысы бар деген болжам тұзды және тұщы сулардағы екі адамның қаза болуына байланысты. Сидней портының шығарулары маңында бұқа акулалары жүзушілерге шабуыл жасаған.

Көрнекі белгілер

Мінез-құлықты зерттеулер акулалардың түрлі нысандарды ажырату үшін көру қабілетін пайдаланатынын растады. Бұқа акуласы су астындағы тордың түстерін ажырата алады. Зерттеулер көрсеткендей, бұқа акулалары сумен үйлесетін түстерге қарағанда, жарқын түсті торлардан қашуға бейім. Бұқа акуланың жолына қойылғанда, ашық сары тордан қашу оңай болды. Акулалардың ашық сары түсті құтқару жабдықтарына, қара түсті жабдықтарға қарағанда көбірек қызығушылық танытуының себебі осы.

Энергияны үнемдеу

2008 жылы зерттеушілер Калусахатчи өзенінің сағасында жас бұқа акулаларын таңбалап, олардың қозғалысын қадағалады. Олар жас бұқа акулаларының қозғалысын не анықтайтынын білу үшін зерттеу жүргізді. Қоршаған ортаның жағдайы өзгерген кезде жас бұқа акулаларының өзен бойымен бірдей уақытта төмен қарай жылғалысы анықталды. Сонымен қатар, Оңтүстік Африкада Нил крокодилінің бұқа акуласын жеп жатқаны туралы хабарлама тарады.

Қорғау

Бұқа акуласы IUCN Қызыл тізімінде осал түр ретінде тіркелген және қазіргі уақытта оның саны азайып бара жатқаны хабарланды. Олардың мәртебесіне қарамастан, бұл түр қорғалатын түрлерге жатпайды. Бұқа акуласына көптеген қауіптер төндіреді, мысалы, балық аулау торларына ілесіп қалуы, майы, терісі және еті үшін шамадан тыс аулау, олардың мекендеу ортасының ластануы және тағы да басқалары. Әлемнің көптеген аймақтарында, соның ішінде Австралия және Оңтүстік Африкада, жағажайға келгендерге шабуылдарды болдырмау үшін акулаларды қырып-жою шаралары қолданылады. Зерттеушілер акулалардың құрлыққа тым жақын келу мәселесін шешу үшін "SharkSafe Barrier™" деп аталатын құрылғыны сынақтан өткізуге тырысты. Бұл кедергі магниттік және визуалды стимулдарды пайдаланды, құбырлардың қатары арқылы акулаларды қайтаратын үздіксіз магниттік өріс құрылды. Дегенмен, зерттеушілер бұл технологияны сенімді қауіпсіздік шарасы ретінде қолдану алдында оны жетілдіріп, қосымша сынақтан өткізу қажет деген қорытындыға келді. Бұқа акулаларын сақтау үшін басқа да зерттеулер жүргізілуде. Мысалы, The Nature Conservancy акулалардың қозғалысын қадағалап, олардың мекендеу орталарын анықтау үшін спутниктік таңбалауды қолданып, қай аймақтарда қосымша қорғау жобалары қажет екенін анықтауда.