Кіріспе

2000 жылы басталған ирандық бұқаралық ақпарат құралдарына жасалған шабуылдан кейін көптеген ирандықтар саяси жаңалықтарды алу және тарату үшін блогтарды пайдалана бастады. 2004 жылы NITLE жүргізген әлемдік блогтардың санағында 64 000 парсы тіліндегі блог тіркелді. Сол жылы ислами үкімет блогерлерді саяси қарсыластар деп ұстап, қудалауды бастады, ал 2005 жылға қарай ондаған блогерлер тұтқындалды.

Тарих

2001 жылдың басында блог мәдениетінің пайда болуы басталды, ол жылдам дамыды. Иран үкіметі баспа басылымдарын қатаң бақылап, 100-ге жуық газетті жапты. “Шекарасыз репортерлер” ұйымы Иранды баспасөз бостандығын бұзу жағынан әлемдегі соңғы елдердің қатарында тіркеді. Бірақ интернет, 2004 жылға дейін көбінесе реттелмеген, кең оқырман қауымға жаңа мүмкіндік берді, бұл әсіресе жастарға өз ойларын еркін білдіруге жол ашты. 2009 жылы президент сайлауының шиеленісті болуы және жасыл партия қозғалысының күшеюіне байланысты интернетке қатысты шектеулер күрт күшейді. Интернет қолданушыларының 43%-ы өз ойларын жазу үшін WordPress платформасын пайдаланса да, Иран үкіметі интернетті қатаң бақылайды, сондықтан онлайн режимінде пікір білдіру қиынға соғады. Дегенмен, 2009 жылғы ЦРУ деректері бойынша, Иранда 8,214 миллион интернет пайдаланушы болды, бұл әлемдік рейтингте 35-орынды иеленді. Блогтарда өнер туралы жаңалықтардан бастап, фильмдерге сын, саяси тұтқындарға қатысты әділетсіздіктер туралы ақпараттар жарияланады. Диаспорадағы парсы және ирандық блогтар халықаралық онлайн қауымдастыққа қатысу құралы ретінде танымал болды. Блогтар митингілер мен жиналыстарсыз, виртуалды наразылық білдіру құралы ретінде қолданылуы мүмкін. Мысалы, 2005 жылы мыңдаған блогерлер бір апта бойы өз блогтарын режимге қарсы сыншы, Акбар Ганжи атымен атады. Блогерлік кеңістіктің ресми емес "құдасы" аталған Хоссейн Дерахшан 2001 жылдың қыркүйегінде Канадада өз блогын құрды, бірақ кейін тұтқындалды. 2011 жылы Иран билігі 600-ден астам адамды өлім жазасына кесіп, журналистер мен блогерлерді басқа елдерге қарағанда көптеп түрмеге қамады.

Қолданылу аясы

Иранда блогтардың кеңінен қолданылуы таң қалдырды. 2004 жылы NITLE (National Institute for Technology in Liberal Education) блогтарының санағы бойынша парсы тіліндегі блогтардың саны 64 мыңнан асты. Үйде фильм көруге тыйым салынған, сондай-ақ көптеген батыс фильмдері де көрсетілмейді. Наразылықтың айқын түрлері де жиі кездесетін: "25 қараша 2002: Күн сайын біздің қысымшыл, бас киім киген билеушілеріміздің жаңа интригалары мен зұлымдықтары. Әлемдегі қанағатсыз мұсылмандар қырғын мен ұяттан басқа ештеңе әкелмейді. Құдайға ант етеймін, Ешкавари сияқты дін қызметкерлері олардың істегендері ислам емес деп айта бермесе, мен мүлдем осы аз сенімімнен бас тартар едім".

Ирандық шенеуніктер 2004 жылғы Украинадағы "қызғылт сары төңкеріс" азаматтық қоғам желілерін құру және белсенділерді күшейту арқылы Иранда ұқсас төңкерісті қолдауға шетелдік әрекеттердің тымырсық әрекеттеріне ұшырауы мүмкін деп алаңдады. Бұл АҚШ Мемлекеттік департаментінің 2006 жылы "Иран халқына қол жеткізу" үшін 75 миллион долларлық қор құру туралы хабарламасымен күшейді. Осыдан кейін Иран үкіметі блогерлер мен журналистерге көрсетіліп отырған шетелдік қолдауды қатаң бақылауға алды. 2004 жылы үкімет блогерлерді саяси оппозициялықтар ретінде қамауға алып, айыптауды бастады. Сондай-ақ интернет-провайдерлердің жұмысын тоқтатуды және тексеруді талап етті, бұл бұрын реттелмеген шектеулерге қатысты маңызды қадам болды. 2006 жылғы бағалаулар бойынша Иранда шамамен 500 000-нан 800 000-ға дейін блог болған, бірақ олардың барлығы белсенді емес еді. 2009 жылы Махмуд Ахмадинежадтың күмәнді сайлауда жеңіске жеткеннен кейін интернет қолданушылары, әсіресе блогерлер мен онлайн журналистер қамауға алынып, зорлық-зомбылыққа ұшырады, бұл сайлау нәтижелеріне қатысты алдау туралы күдіктерді тудырды. Сыншыл басылымдар жабылды және 1979 жылғы төңкерістен бері ең көп журналистер түрмеге қамалды. Баспасөз туралы заң ресми түрде "барлық интернет басылымдарына", соның ішінде блогтарға да таратылды, авторлар лицензия алуға міндетті болды. ONI мәліметтері бойынша, Иран жасаған интернетті сүзгілеудің күрделі жүйесіне байланысты Blogger және Persianblog веб-сайттары жиі бұғатталады. Бірақ ирандық блогтардың өркендеуіне жауап ретінде үкімет 2008 жылдың соңында президенттің өзінің блогын қоса, мыңдаған үкіметтік блогтар құруға ниеттенгенін жариялады. Осылайша интернет, әсіресе блогтар бейресми саяси пікірталастар, жариялаулар мен наразылықтардың маңызды аренасына айналды.

Хосейн Дерахшан

1975 жылы Иранда туған Хосейн Дерахшанды көптеген адам "блогерлік құда" немесе "блогерлік әке" деп атайды. Ол 2000 жылы Канадаға көшті. Оның блогы парсы тіліндегі алғашқы блог болып, 2001 жылы парсы тілінде блог қалай құру және жазу туралы қарапайым нұсқаулықты жариялағаннан кейін танымал болды. 2003 жылы блогы саяси сипатқа ие болып, жазу арқылы оппозицияны қолдады. 2006 жылы ол Таяу Шығысқа оралып, Мысырға сапар шекті, египеттік блогермен кездесті, осы кезде египеттік блог кеңістігі де өркендеп дамыды. Сол сапарда Хиссейн Израильге ашық түрде барып, Иран мен Израиль арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға тырысты, екеуі де жауласып баққан елдер. Сол жылы ол президенттікке үміткер Ахмадинежадты да қолдады. 2008 жылы Иранда туыстарын көріп тұрғанда тұтқындалып, 19 жарым жылға бас бостандығынан айырылды, бес жылға саяси партияға мүше болудан тыйым салынды және "режимге қарсы насихат тарату" және "жауынгер мемлекеттермен ынтымақтастық еткені" үшін шамамен 44 500 АҚШ долларын өтеуге міндеттелді. 2010 жылы ол 1,5 миллион доллар көлемінде кепілдік төлеп уақытша босатылды.

Ширин Эбади Нобель сыйлығының лауреаты

Ирандық блогтардың күші 2003 жылы танылды, осы жылы Иранның адам құқықтары жөніндегі адвокаты Ширин Эбади Нобель бейбіт сыйлығын жеңіп алды. Оның адам құқықтарын қорғау жұмысы, әсіресе әйелдер, балалар және үкіметке қарсы оппозицияны қолдауымен байланысты болғандықтан, ресми ирандық жаңалықтар бұл жеңіс туралы хабарламады. Бірнеше сағаттан кейін кешкі жаңалықтарда оның жеңісі туралы 15 секундтық хабарлама берілді, бірақ оның нақты жетістіктері туралы, тек "балаларға арналған қайырымдылық қызметі" туралы айтылды. Сондықтан жаңалықтар мен оған реакция дәстүрлі БАҚ арқылы емес, бірнеше блог арқылы тарады. "Біз – Иранбыз" кітабының авторы Насрин Алави www.damasanj.com сайтының мәліметтерін келтіреді, бұл сайт ирандық блог кеңістігінде ең көп талқыланған жаңалықтарды анықтайды, және Эбадидің рейтингте алғашқы ондыққа кіргенін анықтады. Көбінесе бұл жеңіс құттықтаулармен және Эбадидің жұмысының мәнін, фактілерді сипаттаумен болды, бұл туралы дәстүрлі баспасөз жарияламаған. Блогерлер одан әрі барып, 2003 жылдың 14 қазанында Тегеран әуежайында Эбадиді күтіп алу рәсімін ұйымдастырды. Олар халықты оның жеңісін тойлауға және әйелдер құқықтары мен қанаушылыққа қарсы наразылық білдіру үшін осы мүмкіндікті пайдалануға шақырды. БАҚ емес, блогерлер осы қабылдау рәсімінің жаңартылған суреттерін халыққа жеткізді. Мыңдаған адамдар қатысты, бұл блогерлердің нақты оқиғаларды іске асыра алатынын көрсетті. Нәтижесінде, үкімет Эбадидің сыйлығына көбірек мән беруге мәжбүр болды: Эбадиді діннен тайған және Иранға қарсы шетелдік қастандықтардың мүшесі деп көрсетті.

Facebook-қа көшу

Блогтар саяси наразылықтың маңызды түрі болып қала берсе де, 2009 жылғы көтерілістерде Facebook орталық рөл атқая бастады. Наразылықтар физикалық түрде, ауызша тарады, блогтар арқылы емес. Полицияның зорлық-зомбылық әрекеттеріне түскен видеолар көбінесе ұялы телефондарға жазылып, YouTube-қа жүктелді, ең әйгілісі – Тегеран көшелерінде атылып өлтірілген Неда Аға Солтанның видеосы. Осы видеолар Facebook-та таралып, наразылықты қоздырды. 2006 жылы үкімет тарапынан бұғатталған Facebook, 2009 жылы, наразылықтар басталуға бірнеше ай қалғанда қайта ашылды.

Тіл: ағылшын және басқа да шет тілдерін қолдану

Соңғы кезде парсы тілі көптеген ирандық блогтардың біріне айналды. Көбінесе ағылшын тілі қолданылады. Бұл жоғары білім деңгейіне байланысты салыстырмалы түрде танымал екінші тіл болғандықтан, сонымен қатар Иранда болып жатқан жағдайды әлемге жеткізу мақсатында жасалады. Бірнеше әсерлі блогерлер басқа блогерлерге осы платформаны пайдаланып, Иран режиміне қарсы халықаралық наразылықты күшейтуге шақырды. Бұл Иран халқын оның репрессивті үкіметінен бөлек қарауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, көптеген оқырман блогтар Ираннан тыс жерде, әлемдік ирандық диаспорасының қауымдастықтарымен жазылған. Олардың көптеген отбасылары 1979 жылғы Ислам революциясынан кейін және одан соң "ақыл-ойдың ағыны" кезінде елден кетіп, саяси белсенді және білімді авторлардың қалыптасуына себеп болды. Бұл адамдар парсы тілімен қатар өздерінің туған тілдерін немесе қабылдаған тілдерін де қолданады.

2001 жыл

7 қыркүйек Хосейн Дерахшан қолмен кодтау арқылы алғашқы парсы блогын жариялады. 25 қыркүйек Қолмен кодталған блог жарияланды. 5 қараша Оқырмандардың сұранысы бойынша Blogger-дің тегін сервисін пайдаланып "Парсы тілінде блог қалай жасауға болады" деген нұсқаулық жарияланды.

2002 жыл

2 маусым Cappuccino журналы жарық көреді. 13 маусым PersianBlog.com, парсы тіліндегі алғашқы тегін блог қызметі іске қосылды. PersianBlog.com Саханд Ганун, Беранг Фулади және Реза Хашеми бірлесіп құрған. 10 қараша BlogSky.com, парсы тіліндегі екінші тегін блог қызметі іске қосылды.

2003 жыл

31 наурыз Persianblog қызметі өзінің веблог жаңартуларын globalweblogs.com каталогында тізімдейді. Дейв Уайнер Иранды веблогтар үшін дамып келе жатқан ел деп атады. 20 сәуір Журналист және блогер Сина Моталлеби қамауға алынды. 26 қыркүйек Тегеранның солтүстігінде Cafe Blog ашылды. 24 қараша Мұхаммед Әли Абтахи, сол кездегі заң және парламенттік істер жөніндегі вице-президент, Webnevesht – Иран кабинетінің мүшесі ашқан алғашқы блогты іске қосты.

2004 жыл

16 қаңтар Парламент депутаттары наразылық акциясы ретінде веблог ашты. 6 маусым Парсы блогтар фестивалі басталды. Қараша айында ирандық блогер Можтаба Саминежад үш блогердің қамауға алынуы туралы жазғаны үшін қамауға алынды.

2006 жыл

Парсы тілі Technorati сайтында блогерлер арасындағы ең көп қолданылатын 10 тілдің қатарына енді. 14 тамыз күні Президент Ахмадинежад көптілді блогын бір ұзын жазбамен бастады. 13 қыркүйекте Моджтаба Саминежад мерзімін өтегеннен кейін түрмеден босатылды. Желтоқсан айында: Мехрнуш Нажафи Рагеб Хамедан қалалық кеңесі сайлауында жеңіске жетті. 4 желтоқсанда: Иранның алғашқы әйел вице-президенті Масуме Эбтекар парсы тілінде блог ашты.

2007 жыл

24 желтоқсан: Парсы тілінде блог жазғаннан шамамен бір жыл өткен соң, Массумех Эбтекар "Парсы парадоксы" деген тақырыппен ағылшын тілінде блог ашты.

2008 жыл

28 қаңтар Parsweblog.com – парсы тіліндегі WordPress негізіндегі алғашқы тегін блог қызметі Мохаммад Хасан Аббаси тарапынан іске қосылды.
1 қараша: Ирандағы блог революциясын бастаған және көбінесе "парсы блогтарының әкесі" деп аталған Хосейн Дерахшан Тегерандағы үйіне келгеннен кейін көп ұзамай тұтқындалды. Оған қараша айында отбасына төрт рет, әрқайсысы шамамен бір минуттық телефон соғуға рұқсат берілді.

2009 жыл

1 қаңтар: Ирандықтардың жеке видео бөлісу сайты "IranianYouTube.com" құрылды.
Сәуірдің соңы: Хосейн Дерахшан қамауда қалды және оған күдік тағылмаған.
Маусым: Вахид Онлайн Геитарейдегі Мир Хосейн Мусавидің сайлау штабына жасалған шабуылды тікелей эфирде көрсетті.

2010 жыл

28 қыркүйек: Хосейн Дерахшан 19 жарым жылға бас бостандығынан айырылды. 8 қазан: Көптегендер "ғанибет" блогер деп сипаттайтын Хосейн Ронаги Малеки 15 жылға бас бостандығынан айырылды. "Шекарасыз тілшілер" ұйымының мәліметінше, оған сүзгіге қарсы бағдарламалық қамтамасыз етуді жазып, пайдаланғаны, сондай-ақ адам құқықтарын қорғайтын веб-сайттар мен блогтарды жариялап, қолдағандығы айыпталды.

2011 жыл

Қаңтар: FATA аббревиатурасымен белгілі Киберполиция бөлімшесі құрылды. Бұл бөлімше ирандықтардың қай сайттарға кіре алатынын бақылау, тыңшылықты болдырмау және халықты "әдепсіз" материалдардан қорғау мақсатымен құрылды. Олар АҚШ-ты Иранға қарсы "жасырын соғыс" жүргізіп, ирандықтарға онлайн режимінде жетіп, оларды басшыларын құлатуға қоқан-қастерлеуде деп айыптайды. Бөлімше Иран басшылығын сынаған блогерлерге де, саяси сипаттас емес, мысалы, Facebook-та ұлдар мен қыздардың суреттерін бағалау бойынша "әдемі ме, әдемі емес пе" байқауын ұйымдастырған жастар тобына да назар аударды.

2012 жыл

Қаңтар: Сот органдары "кем дегенде алты журналист пен блогерді" наурыз айының басындағы парламент сайлауына байланысты "наразылықтарды болдырмау үшін алдын ала жүргізілген шара ретінде" ұстады. Бұл блогерлердің ешқайсысы "саяси белсенділік танытпаған немесе бүлік тудыруға бағытталған нәрсе жарияламаған сияқты". Ұстау туралы ақпарат үкіметтік бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланбады және блогерлерге тағылған айыптар "нақты айқындалмаған". 30 қазан: Иран блогерлері арасында "салыстырмалы түрде маңызды емес тұлға" саналатын Саттар Бехешти, Жоғары Көшбасшыға бағытталған сынды жариялағаннан кейін және қауіпті хабарламалар алғаннан соң, "әлеуметтік желілер мен Facebook-та ұлттық қауіпсіздікке қарсы әрекеттер жасады" деген айыппен Киберполиция (FATA) қызметкерлерімен ұсталды. 31 қазан: Бехешти "түрме басшысына ресми хат" жолдады: "Мен, Саттар Бехешти, FATA қызметкерлерімен ұсталдым және басым мен денемді бірнеше рет ұрып-соғып, азаптады. Егер маған бірдеңе болса, полиция кінәлі деп жазамын".

2016 жыл

Мамыр айында Иран үкіметі бас киімсіз онлайн модель болып жұмыс істеген сегіз әйелдің ұсталғанын хабарлады. "Персиялық блог" деп аталатын жариялау құралын басқарған блогер Мехди Абутораби да ұсталды.

2018 жыл

11 қыркүйек Dorsablog.com, парсы тіліндегі тегін блог сервисі іске қосылды. Dorsablog.com Хосейн Хезамимен бірлесіп құрылған.