Кіріспе

Ирандық тарихшы (туған 1957) Сейед Хашем Ағаджари (سیدهاشم آقاجری, туған 1957) – ирандық тарихшы, университет профессоры және Ислам Республикасы үкіметінің сыншысы. Ол 2002 жылы ислам туралы сөйлеген сөзі үшін, ирандықтарды ислам дін қызметкерлеріне "көзсіз сенбеуге" шақырғаны үшін діннен бас тартқандығы айыбымен өлім жазасына кесілді. 2004 жылы ішкі ирандық және халықаралық қоғамның наразылығынан кейін оның жазасы бес жылға дейін қысқартылды.

Шолу

Хашем Ағажари Иран-Ирак соғысында қызмет еткен, онда ол оң аяғының тізесінен төменгі бөлігінен және ағасынан айырылды. Ол "кеміссіз ислам революциялық өмір жолымен" сипатталған. Ол Тегерандағы мұғалімдерді даярлау институтында тарих профессоры болған. 2002 жылдың маусым айында Ағажари Хамадан қаласында доктор Әли Шариатидің қайтыс болуының 25 жылдығына арналған сөйлеуінде Ирандағы кейбір қазіргі исламдық амалдарды исламның бастапқы амалдары мен идеологиясына қайшы келеді деп сынады, сондай-ақ "исламдық протестантизмге" және исламды реформалауға шақырды. Бұл, қатал дінбасылардың "бірден наразылығын" тудырды, олар ол "ислам пайғамбарына және негізгі шиит исламдық дәстүрлеріне" шабуыл жасап жатыр деп мәлімдеді, бірақ доктор Ағажари өзінің сөзінің исламға немесе пайғамбарға шабуыл жасау мақсатында болмағанын бірнеше рет жоққа шығарды.

Тұтқындау, сот, үкім және бас бостандығынан айыру

Ол 8 тамызда тұтқындалды. Сот процесі қаталдығымен ғана емес, сонымен қатар "әділетті сот процесінің халықаралық стандарттарынан мүлдем кем түсуі", "жабық есік артында өткізілуі" және айыпталушыға "өзінің адвокатына шектеулі қол жеткізу мүмкіндігі" болғандықтан сынға алынды. Консервативті "Джумхури Эслами" газеті хабарлағандай, Бас прокурор Абдулнаби Намази Жоғарғы Басшының бұйрығын (бастапқыда) "ашықтан-ашық" елемеді. "Экономист" журналының мәліметінше, Жоғарғы Басшы Хаменеи Ахаджариге қатысты өлім жазасын қайта қарауды сотқа бұйырды, бірақ "сот жүйесіндегі консерваторлар бастапқыда оның бұйрығын елемеді, содан кейін бұл мәселені ең кешірімсіз судьяларға тапсырды". Басқа да даулы өлім жазалары апелляция арқылы жеңілдетілгенімен, Ахаджари үкімге шағымданудан бас тартты және адвокаты арқылы "осы үкімді шығарғандар оны дұрыс деп есептесе, орындауы керек, әйтпесе сот жүйесі осы мәселені шешуі керек" деп мәлімдеді. Көптеген адамдар өлім жазасына наразылық білдірді. Иран Парламенті, президент Мохаммад Хатами және Ұлы аятолла Хосейн Али Монтазери.

Үкім 6 қарашада жарияланғаннан кейін бір күн өткен соң үкімге қарсы демонстрациялар басталды. Оларға шамамен 5000 адам қатысқан деп есептеледі, бірақ бұл "1999 жылдан бері Ирандағы ең ірі наразылық акциялары" саналды және Жоғарғы Басшы Али Хаменеиді үкімді қайта қарауға және наразылық білдірушілерге қарсы "халық күштерін" (Басидж) қолданумен қорқытуға итермеледі деп болжануда. Кейіннен Иран Жоғарғы Соты үкімді үш жылға бас бостандығынан айыруға, екі жылға шартты түрде босатуға және оның әлеуметтік құқықтарын бес жылға тоқтатуға өзгертті. 2004 жылдың мамыр айында алғашқы аймақтық сот өлім жазасын қайта бекітті, бірақ келесі айда Иранның Жоғарғы Соты оны қайтадан жеңілдетті. Ол 2004 жылдың 31 шілдесінде 122 500 доллар көлемінде кепіл төлеп түрмеден босатылды, деп хабарлады Associated Press. 2008 жылы өткен семинарда ол діннен бас тарту қылмысы туралы ұғымға қарсы сөйледі. 2014 жылы ол "режимге қарсы насихат жүргізді" деген айыппен тағы бір жылға бас бостандығынан айырылды.

Түсіндірме

"Newsweek" журналына берген сұхбатында "Иранның жетекші газет редакторы және Иран президенті Мұхаммед Хатаминің сенімді адамы" Машалла Шамсолваэзиннің айтуынша, қамауға алу және ауыр жазалау – президенттік билікті күшейту және реформашы президент Хатами Парламентке ұсынған консерваторлардың қадағалау құқығын шектеу мақсатындағы екі заң жобасынан назарды аударуға жасалған әрекет болған. Иранның "Хезболла" жартылай әскери күштерінің сот үкіміне қарсы студенттердің бейбіт реформалық наразылығын "бұзуға тырысуы" Жоғарғы көшбасшы Хаменеидің сот үкімін айыптамауымен және консервативті қаталдардың жағына шығудан бас тартуымен байланысты деп есептелді.