Кіріспе

Эвин түрмесі (زندان اوین) – Иранның Тегеран қаласындағы Эвин ауданында орналасқан түрме. 1972 жылдан бері бұл түрме Иран революциясына дейін де, кейін де Иранның саяси тұтқындарына арналған негізгі орын болып табылады. Көптеген студенттер мен зиялылар орналасқандықтан, осы түрменің арнайы салынған бөлігіне "Эвин университеті" деген есім берілген. Эвин түрмесі саяси қарсыластар мен үкіметті сынағандарға қатысты "адам құқықтарын ауыр бұзу" жасады деген айыптамаға ұшыраған.

Тарих

Эвин түрмесі 1972 жылы Мохаммад Реза Пахлави билігінде салынған. Ол Альборз тауларының етегінде, 1920 жылдары қысқа мерзімге премьер-министр болған Зияэддин Табатабаидің бұрынғы үйінің орнында орналасқан. Түрме аумағына атылу алаңы, сот залы, жалпы қылмыскерлер және әйелдерге арналған бөлек блоктар кіреді. Бастапқыда ол Шахтың қауіпсіздік және барлау қызметі – САВАК басқаруында болған. Түрме бастапқыда 320 тұтқынға есептелген – 20-сы жеке камераларда, 300-ы екі үлкен ортақ блокта орналасқан. 1977 жылға қарай 1500-ден астам тұтқынды, оның ішінде 100 саяси тұтқынға арналған жеке камераларды сыйдыру үшін кеңейтілді. 1979 жылдың 11 ақпанында Иран революциясы кезінде көтерілісшілер түрмеге шабуыл жасап, барлық тұтқындарды босатты. Иран Ислам Республикасы тұсында түрмедегі тұтқындардың саны тағы да 15 000-ға дейін өсті. Ғалым Эрванд Абрахамианның сөзіне сүйенсек: "Теория бойынша, Эвин сот күтіп отырғандарды ұстау орталығы болған", одан кейін тұтқындар тағы бір түрмеге, яғни Кезел-Хесар немесе Гохардаш түрмесіне ауыстырылатын. "Шындығында, Эвин көптеген адамдар сотқа дейін жылдар бойы күткендіктен, әдеттегі түрме ретінде қызмет еткен". Көрнекті тұтқындар өз жазаларын Эвинде толықтай өтеген. Эвинде өлім жазасы орындалған. Ислам революциясынан кейін Мохаммад Качуи Эвиннің бастығы болып тағайындалды. 1981 жылдың маусымында оның қаза болғаннан кейін Тегеранның бас прокуроры Асадолла Лажеварди 1985 жылға дейін түрме бастығы қызметін атқарды. 1998 жылы Иран халық моджахедтері Лажевардиді өлтірді. Түрме Саадат Абад ауданына жақын, Евин деп аталатын тұрғын және саудалық ауданда орналасқан. Оның жанында танымал элиттік шайхана мен мейрамханасы бар үлкен саябақ бар. Түрменің алдында және айналасында суретке түсіруге тыйым салынған. Эвин және Гезель-Хесар түрмелеріндегі тұтқындар ақыры Тегеранның орталық түрмесіне, сондай-ақ Фашафавие немесе Фашафойеге ауыстырылуы керек. Иранның сот жүйесі ислам заңдарына немесе шариғатқа негізделген. Жүйені Әділет министрі және Жоғарғы Басшы тағайындаған бас прокурор қадағалайды.

2022 өрт

2022 жылдың 15 қазанында Махса Амини наразылықтары кезінде осы түрмеде ауыр өрт шықты, және түрме ішінен, көптеген тұтқындармен қақтығыс кезінде қауіпсіздік күштерінің атыс салғаны естілді. Иранның Адам Құқықтары Орталығы сенбі күні кешке, жергілікті уақыт бойынша 22:00-ге дейін Эвин түрмесінде "атыс" болғанын растады. Әлеуметтік желілерде тараған бейнежазбаларда түрмеден түтін көтеріліп жатқаны көрінді. Видеода бірнеше рет атыс дыбысы, сондай-ақ үкіметке қарсы ұрандар естілді. Ислам революциялық гвардиясы мен Ислам Республикасы үкіметіне қатысты бұқаралық ақпарат құралдары осы түрмедегі қақтығыс пен өрт туралы хабарлады. Сот жүйесінің медиа орталығы мәлімдегендей, қаржылық қылмыстар мен ұрлық жасағандарға арналған 6-шы және 7-ші палаталардағы бірнеше тұтқын арасындағы төбелес кезінде түрменің тігін шеберханасы өртенді. Эвин түрмесіндегі тұтқындардың отбасылары және басқа да адамдар түрмеге жақын жиналды. Үкімет күштері оларға көз жасы ағызатын газ таратты. Сонымен қатар, қауіпсіздік күштері Ядегар-Емам тас жолын жауып, адамдардың жақындауына жол бермеді. Түрме маңында түсірілген бейнежазбаларда үкіметке қарсы айқай-шу естілді.

1970 және 1980 жылдар

1979 жылғы революцияға дейін Эвиндегі белгілі тұтқындардың арасында аятолла Махмуд Талегани және Ұлы аятолла Хосейн Али Монтазери болды. Ислам революциясынан кейін ұсталған тұтқындардың бірі – Марина Немат, ол 1982 жылдан бастап мектептегі үкіметке қарсы наразылықтарға қатысқаны үшін Эвинде екі жыл өтті. Ол өзіне жасалған қиындықтар мен түрмедегі әріптестерінің қазасы туралы жазды. 2013 жылы жарық көрген «Жануармен бетпе-бет: Муллалар түрмелеріндегі ирандық әйелдер» атты естеліктерінде бұрынғы ирандық медбике Хенгаме Хадж Хасан 1981 жылы моджахедтермен байланысы бар деген күдікпен тұтқындалғаннан кейін Эвин түрмесіндегі қамауда жатқаны туралы айтты. Ол әйелдер тұтқындарына Иранның Ислам революциялық гвардиясының өкілдері тарапынан жиі және жүйелі түрде азаптаулар жасалғанын, көбінесе аяқ табандарына кабельдермен ұрып-соғу арқылы жүргізілгенін сипаттады. Ол сондай-ақ жаппай өлім жазалары туралы айтты: «209-бөлімде күн сайын сағат 18:00 шамасында, кешкі ас уақытында, біз өте қатты және кереңбұрыш дыбыс естідік, бұл жүк көлігінің ауыр металл жүгін түсіргеніне ұқсас болды. Бұл біздің достарымызға бірден оқ атып, оқтардың атқыланған дыбысы еді».

2000 жылдар

Эвинде ұсталған саяси тұтқындардың ішінде Акбар Ганджи (2000-2006 жылдар аралығында ұсталды), Мохсен Сазегара (2003 жылы), Насер Зарафшан, Хамид Пурманд (2005-06), Берклидегі Калифорния университетінің профессоры Дариуш Захеди (2003 жылы), кейіннен 2004 жылы ақталып шыққан, Рамин Джаханбеглу (2006 жылы) бар. 2003 жылдың 23 маусымында ирандық-канад фотожурналисі Захра Каземи түрме алдында суретке түсіргені үшін тұтқындалып, бас жарақатынан қайтыс болды. Иран үкіметі оның тергеу кезінде инсульттан қайтыс болғанын мәлімдеді. Каземидің денесін тексерген дәрігерлер зорлау, азаптау және бас сүйегінің сынуына дәлелдер тапты. 2008 жылдың 27 шілдесінде таңертең Иран үкіметі Эвин түрмесінде 29 адамды асып өлтірді. Ирандық музыка продюсері және композиторы Ханги Таваколи 2008 жылдың желтоқсанынан 2009 жылдың ақпанына дейін 209-бөлімдегі жеке камерада "Ұлттық қауіпсіздікке қарсы әрекет" жасады деген айыппен ұсталды, себебі ол жазған және шығарған музыканы Иран үкіметі "Үкіметке қарсы ми жуу" деп сипаттады. Оған өлім жазасы – асылу жазасы тағайындалды, бірақ қоғамдық белсенділердің адам құқықтары жөніндегі науқандарының арқасында Иран сот жүйесі жазаны 3 ай түрмеге қамауға және 100 000 АҚШ доллары айыппұлға ауыстырды, бұл оның барлық музыкалық қызметін тоқтату шартына байланысты болды. Таваколи Ираннан тыс жерде жұмысын жалғастырып жүрген танымал продюсерге айналды. Эша Момени, Калифорния мемлекеттік университетінің студенті, 2008 жылдың 15 қазанында ұлттық қауіпсіздікке қарсы қылмыс жасады деген айыппен тұтқындалып, Эвинде ұсталды. Ол отбасын көру және елдегі әйелдер құқығын зерттеу үшін Иранға келген. Момени 2008 жылдың 11 қарашасында босатылды. 2008 жылдың 17 қарашасында Израильдің барлау қызметі Моссадқа Иранның ядролық нысандары туралы ақпарат берген компьютер дүкеншісі Әли Аштари 2008 жылдың маусымында сотталғаннан кейін Эвин түрмесінде асылып өлтірілді. Сол айда журналист/блогер Хосейн Дерахшан 2008 жылдың қарашасында Израиль үшін тыңшылық жасады деген күдікпен Эвинде тұтқындалды. 2010 жылдың 28 қыркүйегінде Дерахшан 19,5 жылға бас бостандығынан айырылды. Ирандық-американдық журналист Роксана Сабери 2009 жылдың қаңтарында журналистік куәлігі болмағандықтан тұтқындалды, ал сәуір айында тыңшылық жасады деген айып қосылды. Ол 2009 жылдың мамырына дейін Эвин түрмесінде ұсталды. 2009 жылдың тамызында француз студенті Клотильда Рейс сотқа тартылды. Сонымен қатар, жылдар бойы христиан дініне өткен ирандықтар да тұтқындалды. 2009 жылдың 5 наурызында Марзие Амиризаде Есмаилабад пен Марьям Рустампурды Иран қауіпсіздік күштері тұтқындап, "үкіметке қарсы белсенділер" деп айыптады. Әйелдер Эвин түрмесінде ұсталды. 2009 жылдың 18 қарашасында олар кепілсіз босатылды, бірақ айыптаулар күшінде қалды. 2010 жылдың мамырында Марьям мен Марзие барлық айыптардан ақталды. 2009 жылы үш бельгиялық турист – Винсент Бун Фальер, Идесбальд Ван ден Бош және Диего Матье Эвин түрмесінде үш айға қамауға алынды. Ван ден Бош пен Бун Фальер 2009 жылдың 5 қыркүйегінде Семен қаласының жанындағы белгіленбеген Иран әскери аймағына кіргені үшін тұтқындалды. Олар Семенде үш күн қамауда болып, кейін Эвинге жеткізілді. Кейіннен (16 қыркүйекте) Матье Иран-Түрікменстан шекарасында тұтқындалды, себебі үшеуі 4 қыркүйекте кездесіп, телефон нөмірлерін алмастырған. Үшеуі де тыңшылық жасады деп айыпталып, үш ай бойы (2009 жылдың 8 қыркүйегі мен 8 желтоқсаны) Эвиннің 209-бөлімінде, алдымен жеке камерада, содан кейін басқа ирандықтармен төрт адамдық камерада ұсталды. Олар бельгиялық дипломаттардың келіссөздерінің нәтижесінде босатылды. Ирандық-канад журналисі Мазиар Бахари 2009 жылғы Иран президенттік сайлауын жариялау үшін Иранда болғаннан кейін 118 күнге Эвин түрмесінде отырды. Бахари өзінің Эвиндегі уақытын "Олар мені іздеп келді: махаббат, тұтқындық және аман қалу туралы отбасылық оқиға" атты естеліктерінде баяндады. Бұл мемуарлар "Рузавотер" фильмінің негізі болды, оны бұрынғы "Дейли Шоу" жүргізушісі Джон Стюарт жазды және режиссерлік етті. Фильмнің атауы Бахаридің Эвиндегі тергеушісі/азаптаушысына берген лақап атына сілтеме жасайды. Ирактық Күрдістанда демалыс жасап, Иран тарапынан ұсталған үш Таяу Шығыста ұзақ жылдар тұрған адам – Шейн Бауэр, Джошуа Фаттал және Сара Шурд 2009 жылдың тамызынан бастап Эвин түрмесінде ұсталды. Шурд жалғыздық камерасында ұсталды. "Вашингтон пост" газеті олардың "2009 жылдың шілдесінде Ирак пен Иран арасындағы таулы Күрдістан аймағында серуендеп жүргенде Иран шекара күзетшілері ұстады. Олардың отбасы мүшелері олардың шекараны қатенің салдарынан кесіп өткенін айтады, бірақ Иранның бас прокуроры өткен айда үшеуін тыңшылық жасады деп айыптады" деп хабарлады. 2009 жылдың желтоқсанында Иранның сыртқы істер министрі Манучехр Моттаки үшеуі сотқа тартылатынын мәлімдеді, бұл екі ел арасындағы басқа да даулы мәселелермен бірге болды. Сара Шурд 2010 жылдың 14 қыркүйегінде кепіл төленген соң босатылды. Екі күн бұрын Иран прокуратурасы үш американдыққа тыңшылық жасады деген айып тақты. Бауэр мен Фаттал 2011 жылдың қыркүйегінде босатылды. Масуд Жамали, Ирандық-американдық теледидар және музыка продюсері, Лос-Анджелесте орналасқан Tapesh Television иесі, 2012 жылы бір жылға Эвин түрмесіне қамалды, Иранға қарсы насихат жасады деген айып тағылды және үш жыл бойы Ираннан шығуға тыйым салынды. Ол түрменің 209-бөлімінде бес ай, ал 350 түрмесінде жеті ай ұсталды. Түрмеде Бахаи дінін ұстанушылар сияқты діни азшылық өкілдері де ұсталды. 2008 жылдың 14 мамырында Ирандағы Бахаи қауымдастығының қажеттіліктерін қадағалайтын бейресми органның мүшелері тұтқындалып, Эвинге жеткізілді. Олар үкіметтің Барлау министрлігі басқаратын түрменің 209-бөлімінде ұсталды. 2010 жылдың 11 тамызында сот шешімімен әрбір жеті тұтқынға 20 жылға бас бостандығынан айырылатыны белгілі болды, кейіннен жаза 10 жылға дейін қысқартылды. Сот шешімінен кейін олар Гохардашт түрмесіне ауыстырылды. Роксана Саберидің сөзіне сүйенсек, екі Бахаи әйелі шамамен төрт метрлік бес метрлік кішкентай камерада, екі кішкентай металдық терезесі бар бөлмеде ұсталған. Оларда төсек болған жоқ. "Олар көрпелерде ұйықтауы керек [ ]. Оларда жастық та жоқ. Олар жастық ретінде көрпені орап алады. Олар шадорларын жамылғы ретінде пайдаланады". Үндістанда оқыған Асгари 2008 жылы Тегеран Имам Хомейни халықаралық әуежайында тұтқындалып, содан бері қамауда ұсталды. Вахид Асгари 2011 жылы Эвиннің 350-ші палатасында болған кезде оған тағылған жалған айыптарға байланысты төртінші мәдениет және бұқаралық ақпарат сотта Fars News (Иран революциялық гвардиясының медиасы) және IRIB (Иран Ислам Республикасының хабар таратуы) компанияларына сот ашты.

2010 және 2020 жылдар

2010 жылы түрмеде «Джундулла» ұйымының басшысы Абдолмалек Риги қаза болды. 2010 жылдың қаңтар және мамыр айларында студент-белсенді Маджид Таваколи Эвин түрмесінде, негізінен жалғыздық камерада ұсталды. Ол қамаудағы жағдайларға наразылық білдіру үшін аштық жариялады және 2010 жылдың тамызында Гохардашт түрмесіне ауыстырылды. 2011 жылдың 31 шілдесінде ол қайтадан тұтқындалды, қазіргі орны расталмаған болса да, Эвин түрмесінде жалғыздық камерада ұсталған деп есептеледі. Ирандық лазер физигі Омид Кокаби, тұтқындалған кезде Остиндегі Техас университетінің студенті болған, 2011 жылдың ақпан айында Эвин түрмесінде тұтқындалып, жаумен ынтымақтастық жасады деген айыппен 10 жылға бас бостандығынан айырылды. Журналист және диссидент Әмір Махди Адиб Мовахед 2017 жылдың наурыз айында тұтқындалып, Эвин түрмесінің «Екі А» бөліміне ауыстырылды. Төрт айлық тергеуден кейін ол кепілдікпен сот аяқталғанға дейін босатылды. 2017 жылдың қыркүйегінде ол қайтадан тұтқындалып, Біржант орталық түрмесіне жіберілді. Біржант революциялық сотының шешімімен ол режимге қарсы үгіт-насихат, Ислам Республикасының басшысын қорлау және «қоғамдық сананы дүрліктіру» айыптары бойынша 21 жылға бас бостандығынан айырылды. Иран ғалымы Масуд Алимохаммадиді өлтіргені үшін сотталған және Моссад шпионы деп күдіктенген Мәжит Джамали Фаши 2011 жылдың 28 тамызында сотталғаннан кейін 2012 жылдың 15 мамырында асылып өлтірілді. Дәрігер және адам құқықтары жөніндегі белсенді Насер Фахими 2009 жылдың 20 шілдесінде Ақпарат министрлігімен тұтқындалды және төреші Аболқасем Салавати басқарған Тегеран революциялық сотының 15-ші бөлімшесі оны елдің қауіпсіздігіне қарсы әрекет ету, қоғамдық пікірді бұзу, басшылықты қорлау және сот органдарын қорлау айыптарымен 15 жылға бас бостандығынан айырды. Доктор Насер Фахими Иранның саяси тарихындағы алғашқы тұлға болып, Ислам Республикасынан үкімет түріне (диктатураға) байланысты өзінің Иран азаматтығын алып тастауды ресми түрде сұрады. Ирандық-американдық пастор Саид Абедини 2013 жылдың 27 қаңтарында христиан дінін уағыздады деген айыппен 8 жылға бас бостандығынан айырылды. 2016 жылдың қаңтарында Обама әкімшілігі тұтқын алмасу арқылы оның босатылуын қамтамасыз етті. Мұхаммед Хайдари мен Курош Ахмади ЦРУ мен Моссад үшін тыңшылық жасады деп айыпталған, 2013 жылдың 19 мамырында Тегеранның революциялық соты оларды тыңшылыққа қатысты түрлі айыптаулар бойынша өлім жазасына кесіп, түрмеде өлім жазасына кесілді. Иранның бірнеше реформашыл және тәуелсіз басылымдарына мәдениет пен өнер туралы жазған журналист Марзие Расули 2012 жылы тұтқындалып, BBC-мен ынтымақтастық жасады деп айыпталды. 2014 жылы ол «пропаганда тарату» және «қоғамдық тәртіпті бұзу» үшін сотталды. 2014 жылдың 8 шілдесінде екі жылға бас бостандығынан айырылып, 50 қамшымен соққыға жығылған ол Эвин түрмесіне жіберілді. Халықаралық ПЕН ұйымы оның «тезірек және шартсыз» босатылуын талап етті. Әмір Хекмати, АҚШ теңіз әскерінің ардагері және ирандық тегі бар американдық азамат, 2011 жылдың тамызында тыңшылықпен айыпталды, тұтқындалды және өлім жазасына кесілді. Әмір 2016 жылдың 16 қаңтарында АҚШ-пен тұтқын алмасу аясында Иран тарапынан босатылды. 2013 жылдың 5 қазанында ирандық режиссер Хосейн Раджабян мен музыкант Мехди Раджабян Иранның қауіпсіздік күштерімен тұтқындалды. Олар екі ай бойы Эвин түрмесінің 2А бөлімінде (жалғыздық камерада) ұсталды. Ақырында, 2015 жылдың 22 желтоқсанында Тегеран сотының 28-ші бөлімшесінде олар «өнер арқылы қасиетті нәрсені қорлаған» және «мемлекетке қарсы үгіт-насихат жасаған» деп айыпталды, алты жылға бас бостандығынан айырылды, сондай-ақ 200 миллион томан (шамамен) айыппұл төледі. Ирандық адам құқықтары жөніндегі белсенді Мәрьям Шафипур Эвин түрмесінде жеті айға дейін, оның ішінде екі айдан астам уақыт жеке камерада болды. 2014 жылдың наурыз айында саяси қызметі үшін Шафипур жеті жылға бас бостандығынан айырылды. Адам құқықтары жөніндегі ұйымдар оның босатылуын талап етіп, сотталып, түрмеге қамалуын айыптап отыр. Ол 2015 жылдың шілдесінде босатылды. Сейед Хамед Хуриябанд Париждегі Иран елшілігінде жұмыс істеді. 2009 жылғы президенттік сайлауда Париждегі жасыл қозғалысқа және оппозицияға наразылық білдірген халық жағына шыққан ол жұмыстан шығарылды, оны ислам режимі мақсат етіп қойды, қорқытты және оны үлгіге айналдырды, сондықтан басқа дипломатиялық қызметкерлердің отбасы мүшелері жүйе ішіндегі оппозицияны ашық білдіруге батыл болмады. Отбасысының қауіпсіздігіне қатысты қорқытулардан кейін ол Иранға оралды. 2011 жылдың қазанында қауіпсіздік қызметкерлері оның ата-анасының үйіне шабуыл жасап, оны айыпсыз тұтқындады. Ол Эвин түрмесіндегі 240-шы бөлімде, саяси тұтқындарға арналған жаман белгілі бөлімде жалғыздық камерада ұсталды, онда психологиялық азапқа ұшырады, содан кейін тыңшылық және жемқорлық айыптарымен айыпталды. Революциялық сот судьясы Салавати заңды процеске және адвокатқа қол жеткізбестен оны соттады. Ол тыңшылық үшін екі жылға, ал жемқорлық үшін бір жыл он айға бас бостандығынан айырылды. Сот оны жемқорлық айыптарынан ақтап берді, бірақ сот шешімі күшін жойғанмен, ол заңсыз түрде тағы 13 ай түрмеде ұсталды және ақшалай айып төледі. Жақсы мінез-құлқы үшін ол жақында кепілдікпен босатылды. 2018 жылдың ақпан және сәуір айларында суфи белсендісі Касра Нури 2018 жылғы Дервиш наразылықтары кезінде Эвин түрмесінде, негізінен жалғыздық камерада ұсталды. Кейін ол Фашафойе түрмесіне ауыстырылды, бірақ 2021 жылдың қаңтарында Эвинге қайтарылды. Ирандық-канадтық бағдарламалық инжинер Бехдад Эсфахбод 2020 жылдың қаңтарында Эвин түрмесінде ұсталды. Австралиялық ғалым Кайли Мур Гилберт осы жерде тұтқын болды, бірақ 2020 жылдың тамызында Қаршақ түрмесіне көшірілді, бірақ кейін Эвинге қайтарылды. Ол 2020 жылдың қарашасында босатылды. 2022 жылдың ақпанында Иранда Relief International еріктісі ретінде жұмыс істеген бельгиялық көмекші Оливье Вандекастель «тыңшылық» айыптарымен тұтқындалды және Эвин түрмесінде ұсталды. 2023 жылдың қаңтарында тыңшылық, ақылды ақшаны жылыстау және валюта контрабандасы жасады деген айыппен 40 жылға бас бостандығынан айырылған Вандекастель Иранның бұрынғы дипломаты Асадолла Асадимен тұтқын алмасу нәтижесінде сол жылдың мамырында босатылды. 2022 жылдың 28 қыркүйегінде 30 жастағы италиялық саяхат блогері Алессия Пиперно Тегеранда тұтқындалып, Махса Амини наразылықтары кезінде Эвин түрмесінде ұсталды. Италия Сыртқы істер министрлігі мен ирандық билік арасындағы дипломатиялық келіссөздерден кейін Пиперно 2022 жылдың 10 қарашасында Римге оралды. 2022 жылғы 2021–2022 жылдарғы Ирандағы наразылықтар кезінде тәртіп сақшылары түрмедегі тұтқындарға шабуыл жасады, нәтижесінде кем дегенде сегіз адам қаза тапты. Сол жылдың қараша айында Рухолла Хомейнидің қарындасы және сыншысы Фариде Мордхани тұтқындалып, Эвин түрмесіне жеткізілді. 2023 жылдың сәуір айында Аббас Али Солейманиді өлтірген қылмыскер ұсталды және Тегерандағы Иранның қоғамдық қауіпсіздік полициясымен ұсталды, ол Солейманиді өлтіруге мойынбұру үшін азапталып, түрмеге қамалды. 2023 жылдың қыркүйегінде New York Times газеті 2019 жылдан бері Еуропалық Одақ үшін дипломат ретінде жұмыс істеген 33 жастағы швед азаматы Йохан Флодерус Тегерандағы Имам Хомейни атындағы халықаралық әуежайда 2022 жылдың сәуір айында тұтқындалғанын және Эвин түрмесіне жеткізілгенін жариялады. 2009 жылғы Иран президенттік сайлауынан кейін Иран президенттік үміткері Мехди Карруби түрмеде ұсталған бірнеше наразылар қатыгез зорлыққа ұшырағанын құпия хат арқылы ескі президент және дінбасы Ақбар Хашеми Рафсанджаниге хабарлады. Карруби бұл оның құралындағы «фрагмент» екенін және жоққа шығару тоқтамаса, одан да көп ақпарат жариялайтынын айтты. Иранда зорлау ондаған жылдар бойы тергеушілер тарапынан қолданылып келеді. 1980 жылдары әйел саяси тұтқындар зорланды...