Кіріспе
Израильдік актер, әнші және суретші (1935–2023)
Хаим Топол (9 қыркүйек 1935 – 8 наурыз 2023), көбінесе Топол деп танылған.
Топол Израиль армиясында қызмет еткен кезінде «Нахал» ойын-сауық труппасының құрамында актерлік жолын бастады. Кейін ол Израиль бойынша кибуц театрларымен және сатиралық театр компанияларымен гастрольдік сапарлар жасады. Хайфа театрын құрушылардың бірі болды. Оның кинодағы тұңғыш басты рөлі 1964 жылы Израиль жазушысы Эфраим Кишонның «Саллах Шабати» фильмінде болды, бұл рөл үшін ол «Алтын глобус» сыйлығын «Ең үміткер жаңа актер» номинациясы бойынша жеңіп алды. Топол Израиль мен АҚШ-та 30-дан астам фильмде ойнады, оның ішінде «Галилео» (1975), «Флэш Гордон» (1980) және «For Your Eyes Only» (1981) фильмдері бар. Ол 1960-шы жылдардан 1980-шы жылдарға дейін Израильдің халықаралық аренада танылған жалғыз өнер иесі деп есептелді. 1971 жылы түсірілген «Тевье» рөлі үшін ол «Алтын глобус» сыйлығын жеңіп алды және «Оскар» сыйлығына «Ең үздік актер» номинациясына ұсынылды. Сонымен қатар, 1991 жылы Бродвейде «Скрипач на крыше» (Fiddler on the Roof) спектаклінің жаңа қойылымындағы Тевье рөлі үшін «Тони» сыйлығына ие болды. Топол «Variety Israel» балаларға арналған қайырымдылық ұйымын және өмірге қауіпті аурулары бар араб және еврей балаларына арналған «Jordan River Village» жылдық лагерін құрды, сондай-ақ ол осы ұйымның басқарма төрағасы болды. 2015 жылы ол өмірінің жетістіктері үшін Израиль сыйлығымен марапатталды.
Өмірбаян
Хаим Топол 1935 жылдың 9 қыркүйегінде Тель-Авивте, сол кездегі Мандатты Палестинада дүниеге келген. Оның әкесі Якоб Топол Ресейде туған және 1930 жылдардың басында Мандатты Палестинаға көшіп келді, онда ол гипстеуші болып жұмыс істеді; сонымен қатар ол Хагана жарымәскери ұйымында қызмет еткен. Оның анасы Имрела "Рел" (қызметтес аты Голдман) Топол тігінші болған. Тополдың ата-анасы Варшавадағы "Бетар" сионистік жастар қозғалысының мүшелері болған. Оның әкесі хасидтік тамырларға ие болды, анасы Геррер хасидтерінен, әкесі Александр хасидтерінен тегін алады. Топол және оның екі кіші қарындасы Оңтүстік Тель-Авивтегі Флорентин жұмысшылар ауданында өсті. Кішкентай кезінде коммерциялық суретші болуды армандағанмен, бастауыш мектеп мұғалімі, жазушы Емима Авидар Черновиц, оның театрлық бейімін байқап, мектептегі қойылымдарда ойнауға және сыныпқа әңгімелер оқуға ынталандырды. 2023 жылдың 8 наурызында Тополдың отбасы баспасөзге оның өлімі жақын екенін және "соңғы сағаттарын өткізіп жатқанын" хабарлады, сондай-ақ отбасының жеке өміріне құрмет көрсетуді сұрады. Ол 87 жасында қайтыс болды. 10 наурызда Квуцзат Шиллерде жерленуінен бір күн бұрын Тель-Авивтегі Камери театрында еске алу шарасы өтті.
Әншілік және актерлік мансап
1960-1964 жылдары Топол Израильде гастрольдік сапармен шыққан "Батзал Ярок" ("Жасыл пияз") сатирикалық театр компаниясымен өнер көрсетті. Эфраим Кишонның өзінің пьесасы негізінде экранға түсірілген әлеуметтік сатира, 1950 жылдары Израильдегі иммигранттарды қабылдау лагерьлері – ма'абароттың қиын жағдайларында сефард иммигрант отбасының ауыр тұрмысын көрсетеді, сонымен қатар "Израиль қоғамының барлық тіректерін: ашкенази элитасын, ұқыпты бюрократияны, сыбайлас жемқор саяси партияларды, қатал кибуц идеологтарын және Еврей Ұлттық қорының ағаш отырғызу бағдарламасын" сатиралайды. Топол фильм түсірілімі кезінде 29 жаста болды және ол әскердегі жылдары "Нахал" ойын-сауық труппасымен бірге осы пьесадан жасалған көріністерді орындағандықтан, отбасының әкесінің рөлін ойнауға дағдыланған еді. Ол 1972 жылы "Ең үздік шетелдік актер" номинациясы бойынша "Дэвид ди Донателло" сыйлығын Элизабет Тейлормен бөлісті. Сонымен қатар, 1971 жылы "Оскар" сыйлығына "Үздік актер" номинациясына ұсынылып, "Француз тіліндегі байланыс" фильміндегі Джин Хакманнан жеңіліп қалды. Ол кейіпкерге шамамен жас жағынан ұқсас болғандықтан: "Мен жасқа сай ойнауға энергия жұмсаудың қажеті болмады" деді. 2006 жылдың сәуір айында Брисбендегі "Лирик" театрында, ал 2006 жылдың маусым айында Мельбурндағы "Ең Көрнекті Театр" сахнасында қойылды. 2007 жылдың мамырында ол Окленд қалалық театрындағы қойылымда басты рөлде ойнады. 2009 жылы Топол "Қолыстағы скрипкашы" спектакліндегі Тевье рөлімен қоштасу турнесін Делавэр штатының Вилмингтон қаласында бастады. Иық жарақатының салдарынан Бостон қаласындағы турнеден бас тартуға мәжбүр болды, оның орнына Бродвейде Тевье рөлін орындаған Теодор Бикель мен Харви Файрштейн келді.
Басқа сахналық және кинолық рөлдер
1976 жылы Топол «Нан пісірушінің әйелі» жаңа мюзиклындағы нан пісіруші, Amiable рөлін ойнады, бірақ продюсер Дэвид Меррик оны сегіз айдан кейін жұмыстан шығарды. Өзінің автобиографиясында оның әріптесі Патти ЛуПон Тополдың сахнада бейкәсіпті мінез-құлық танытқанын және сахнадан тыс олардың арақатынасы шиеленіскенін айтты. Шоудың композиторы Стивен Шварц Тополдың мінез-құлқы актерлер мен режиссерлерді қатты алаңдатқанын және қойылымның жоспарланғандай Бродвейге жетпеуіне себеп болғанын мәлімдеді. 1988 жылы Топол Лондон Палладиомындағы «Зигфельд» қойылымындағы басты рөлді сомдады. Ол 2008 жылы Лондон сахнасына қайта оралып, 1958 жылғы «Джиджи» фильмінде Морис Шевалье ойнаған Оноре рөлін ойнады. 1960 жылдардан 1980 жылдарға дейін ол Израильдің «халықаралық деңгейде танылған жалғыз артисі» болды. 2011 жылы Израильдің 1-арнасында оның өмірінен жасалған «Хаим Топол – Өмір кино ретінде» еврей тіліндегі деректі фильмі көрсетілді, онда Израильде және шетелдегі оның көп жылдық актер достарымен сұхбаттар ұсынылды.
Моссадтың тапсырмалары
Тополдың қазасынан кейін отбасы оның 1960-1970 жылдары Моссадтың миссияларына қатысқанын мәлімдеді. Олар оның түсіндіріле алмайтын шетел сапарларына шығып, миниатюралық, заманауи камера мен диктофонмен жабдықталғанын, сондай-ақ Моссад офицері Питер Малкинмен үнемі байланыста болғанын, ол отбасы үйіне аула арқылы көріне бергенін айтты. Топол бірнеше рет Малкинмен бірге телефон тіркеу және басқа да операцияларды жүргізді, өзінің халықаралық даңқымен Малкинге назар аудармауға көмектесті.
Әдеби және өнер мансабы
Оның "Топол би Топол" атты автобиографиясы 1981 жылы Лондонда Weindenfel and Nicholson баспасынан шықты.
Қайырымдылық
1967 жылы Топол арнайы қажеттіліктері бар балаларға көмек көрсететін "Variety Israel" ұйымын құрды. Оған Пол Ньюменнің "Қабырғадағы тесік лагері" жобасы түрткі болды. Ауылды көбінесе еріктілер жүргізеді. Топол оны өзіне ең жақын жоба деп атады.
Марапаттар мен мойындау
Топол 1964 жылы өнер мен ойын-сауық саласындағы Израильдің «Кинор Дэвид» сыйлығының иегері атанды. 1972 жылы «Follow Me!» фильміндегі рөлі үшін Сан-Себастьян халықаралық кинофестивалінде «Үздік актер» сыйлығын алды. 2014 жылы Хайфа университеті Тополға Израильдің мәдени және қоғамдық өміріне 50 жылдық үлесі үшін құрметті доктор дәрежесін берді. 2015 жылы Хаим Топол Украинаның Бас раввині, раввин Моше Реувен Азман мен Украина еврей қауымы тарапынан құрметпен ескерілді. Тополдың «Қолыстағы скрипкашыдағы» Тевье рөлі, оқиғаның өрнегі болған ойдан шығарылған ауылдың құрметіне аталған «Анатевка» босқындар ауылының құрылуына түрткіс болды.
Мұра
Тополдың қазасынан кейін көп ұзамай президент Исаак Герцог "Израильдің ең белгілі сахна өнері шеберлерінің бірі, Израиль мен шетелде көптеген сахналарды бағындырған, киноэкрандарды өзінің бейнесімен толтырған және, ең бастысы, біздің жүрегімізге терең сіңген" дарынды актерді құрметтеп мәлімдеме жасады. Премьер-министр Беньямин Нетаньяху "оның кең күлкісі, жылы дауысы және ерекше юморі оны халықтың жүрегін жаулаған халық қаһарманы етті" десе, бұрынғы премьер-министр Яир Лапид "Ол және оның күлкісі ізраилдік мәдениетке әрі қарай жетелеуді жалғастырады, оның бай мұрасы Израильдің бір бөлігі ретінде мәңгі сақталады" деп мәлімдеді.