Кіріспе

Христадельфиандар (/k/r/ɪ/s/t/ə/'d/e/l/f/i/ən/z/) – қайта қалпына келтіруші және үштік емес христиан діні. Атау грек тіліндегі «Христос» (Christos) және «бауырлар» (adelphoi) сөздерінен құралған, «Христостағы бауырлар мен қарындастар» деген мағынаны білдіреді. Христадельфиандар Киелі кітаптың құдайлық шабытпен жазылғанына, Мариядан Иса Мәсіхтің тууына, Оның Алланың Ұлы екеніне, сенушілердің суға батыру арқылы дұрысталуына, өлгендердің қайта тірілуіне, Мәсіхтің екінші келуіне және болашақта жер бетіндегі Құдайдың патшалығына сенеді. Дегенмен, олар христиандық ілімдердің көптеген негізгі түсініктерін, мысалы, Үштік пен жанның өлмейтіндігін қабылдамайды, оларды христиан дінінің бастапқы тұжырымдамаларын бұрмалау деп санайды. Бұл қозғалыс 19 ғасырда Ұлыбритания мен Солтүстік Америкада Джон Томас атымен байланысты дамыды және бастапқыда ағылшын тілінде сөйлейтін дамыған елдерде кең таралды, содан кейін Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін дамушы елдерде өріс алды. Бүгінде шамамен 120 елде 50 мыңға жуық Христадельфиан бар. Қоғамдар дәстүрлі түрде «экклесиялар» деп аталады.

Өмірбаян

Көптеген наным-сенімдер, кейіннен Христадельфиандармен байланысты болған, радикалды реформация кезінде пайда болды. Мысалы, Үштік ілімін және Мәсіхтің алдын ала бар екенін жоққа шығару социнизмнің ерекшелігі болды. Алайда, Ұлыбританиядағы діни бостандыққа шектеулер салдарынан, дәстүрден тыс көзқарастарды ұстанатындар көбінесе негізгі шіркеулерде қалып қойды. 1813 жылғы Үштік ілімі заңы қабылданғаннан кейін, 1697 жылғы Құдайға қарсы сөйлеу туралы заңнан бері қолданылып келген Үштікке қарсы жазалар алынып тасталды. Сонымен қатар, АҚШ-та Екінші Ұлы ояну Мәсіхтің екінші келуіне баса назар аударатын адвентизм мен христиандықты оның "алғашқы" бастауларына қайтаруға ұмтылған қалпына келтірушілік қозғалысын тудырды.

19 ғасыр

Христиандық қозғалыстың бастауы Джон Томасқа (1805–1871) жатады. Ол бастапқыда АҚШ-тағы дамып келе жатқан Жаңару қозғалысымен байланысты болды, бірақ кейіннен олардан бөлініп кетті. Ұлыбританиядағы Христадельфиялық қауым Томас Британиядағы алғашқы лекциялық сапарынан (1848 жылдың мамырынан 1850 жылдың қазанына дейін) бастау алады. Осы кезеңде ол «Эльпис Израил» еңбегін жазды, онда Киелі кітаптың негізгі доктриналарын түсіндірді. Оның өзгерістер енгізу құралы – баспа және пікірталастар болғандықтан, Христадельфиялық бірлестіктің пайда болуы Томасқа тиесілі кітаптар мен журналдармен, мысалы, «Патшалық жаршысымен» байланысты болуы заңды. Оның үгіті Шотландияда ерекше құрметке ие болды, ал Кэмпбелликтер, унитарийлер және адвентистер «Шынайы сенушілер» топтарын құру үшін бөлініп кетті. Киелі кітаптағы шындықты табу және тәуелсіз зерттеу арқылы дәстүрлі христиандық сенімдерді сынау ниетімен ол жалғыз болған жоқ. Басқа шіркеулермен қатар, ол адвентистер қозғалысымен және Бенджамин Уилсонмен (кейіннен 1860 жылдары Ыбырайымдық сенімнің Құдай шіркеуін құрған) байланыста болды. Христадельфиялық қозғалыс Джон Томас әрекеттері арқылы пайда болғанымен, ол өзін жеке шәкірттер дайындаушы деп санамады. Ол, керісінше, өзі Киелі кітаптан ғана бірінші ғасырдың сенімдерін қайта ашты деп сенді және оны сынау, пікірталас және журналдар жазу арқылы дәлелдеуге тырысты. Осы процестің нәтижесінде көптеген адамдар осы ұстанымға көндігіп, осы позицияға жақын түрлі бірлестіктер құрды. Джон Томаспен байланысты топтар түрлі атаулармен жиналды, соның ішінде «Сенушілер», «Шынайы сенушілер», «Сенушілердің патшалық қауымдастығы», «Құдай Патшалығына шомылдырылған сенушілер», «Назарейлер» (немесе Назареттіктер) және 1869 жылы ол құрған «Антипас». Ол 1898 жылы қайтыс болғанға дейін журналдың редакторы болып қызмет етті. Шіркеу мәселелерінде Робертс 1871 жылы Джон Томас қайтыс болғаннан кейін маңызды рөл атқарды және Христадельфиялық бірлестіктің құрылысын қалыптастыруға көмектесті. Бастапқыда, конфессия ағылшын тілінде сөйлейтін әлемде, әсіресе Англияның орталық аймақтарында және Солтүстік Американың кейбір бөліктерінде өсті. 1864 жылға дейін Ұлыбританиядағы экклесиялардың және мүшелердің үштен екісі Шотландияда болды. Джон Томас қайтыс болғаннан кейінгі алғашқы күндері топтың бірнеше бағытта дамуы мүмкін еді. Доктриналық мәселелер туды, пікірталастар өтті, жаңа мәселелер туындаған сайын сенім туралы мәлімдемелер жасалып, түзетілді. Көптеген адамдар бұл әрекеттерді жаңа конфессияның доктриналық позициясын бекіту және қателіктерге жол бермеу үшін қажет деп санады. Осы пікірталастардың нәтижесінде бірнеше топтар Христадельфиялықтардың негізгі бірлестігінен бөлінді, ең ірілері – 1885 жылғы Саффолк-стрит бірлестігі (мүшелері Киелі кітаптың толығымен шабыттандырылмағанына сенді) және «Түзетілмеген» бірлестік.

20 ғасыр

Бірінші дүниежүзілік соғыстағы әскерге шақырумен байланысты, ар-ожданға қарсылық білдіру мәселесі христиандықтардың назар аударуына түсті. Ұлыбритания, Канада, Австралия, Жаңа Зеландия және АҚШ-та христиандықтарға әскери қызметтен түрлі деңгейде босату берілді. Екінші дүниежүзілік соғыста босатуды сұраған адамдардың көпшілігі биліктің басшылығымен азаматтық жұмыстар атқаруға міндеттелді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбританиядағы христиандықтар "Киндертранспорт" жобасына көмектесіп, бірнеше жүз еврей баласын нацистік қудалаудан құтқарып, олар үшін "Эльпис" атты жатақхана құрды. Германияда Альберт Майер құрған шағын христиандық қауым 1940 жылдан 1945 жылға дейін жасырын жұмыс істеді, ал қауымның жетекшісі Альберт Мерц ар-ожданға қарсылық білдіргені үшін түрмеге қамалып, кейіннен өлім жазасына кесілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұрынғы топтарды қайта біріктіруге әрекеттер жасалды. 1950 жылдардың соңына қарай христиандықтардың көп бөлігі бір қауымдастыққа бірікті, бірақ жеке қалған шағын топтары әлі де бар.

Бүгін

Соғыстан кейінгі және қайта біріккеннен кейінгі кезеңдерде шіркеулер арасындағы ынтымақтастық пен өзара әрекеттесу артып, бірнеше апталық Библия мектептері ашылды. Сонымен қатар, Христадельфия Библия миссиясы (шет елдерде уағыздау және пасторлық көмек көрсету үшін), Христадельфия қолдау желісі (кеңес беру үшін) және Христадельфия күндізгі тамақ қоры (қайырымдылық және гуманитарлық жұмыстар үшін) сияқты ұлттық және халықаралық ұйымдар құрылды. Қайта біріккеннен кейінгі кезеңде дамушы елдерде кеңейіс орын алды, қазір Христадельфиялықтардың шамамен 40% осы елдерде қоныстанған.

Нанымдар

Христадельфиялық қауымдаста стандартты нанымдар жиынтығын орнату және сақтау үшін орталық билік немесе үйлестіруші ұйым жоқ, бірақ көптеген христадельфиялықтар қабылдайтын негізгі доктриналар бар. Нанымның ресми мәлімдемелерінде одан да толық тізім кездеседі; мысалы, Бірмингемге түзетулер енгізілген Наным мәлімдемесінде 30 доктрина қабылдауға, ал 35 доктрина қабылдамауға тиіс.

Киелі кітап

Христиандықтар өздерінің сенімдерінің толығымен Киелі кітапқа негізделгенін мәлімдейді және басқа еңбектерді Құдайдан шабыттанған деп санамайды. Олар Киелі кітапты Құдай шабыттандырған деп есептейді, демек, оның бастапқы түрінде, көшіру немесе аудару қателіктерінен туған қателерден басқа, қателер жоқ деп сенеді.

Құдай

Христадельфиялықтар Құдайдың, Яхвенің, барлық нәрсені жаратқандығына және нағыз сенушілердің әкесі екеніне сенеді, Ол Ұлы Исадан (Оған бағынышты) бөлек жаратылыс. Олар үштік туралы ілімді жоққа шығарады.

Иса

Христиандықтар Исаны уәде етілген яһудилердің Мәсіхі деп санайды, Онда Ескі Ғидаттың пайғамбарлықтары мен уәделері орындалады. Олар Исаның Адам Ұлы екеніне сенеді, яғни анасынан адамның күнәге бейім табиғатын мұра еткен, ал Құдайдың күшімен керемет түрде туғандықтан Құдайдың Ұлы екеніне сенеді. Христиандықтар Мәсіхтің бұрыннан бар болғаны туралы доктринаны жоққа шығарады. Олар Исаның бастапқыда Құдайдың жоспарының бір бөлігі болғанын, Ескі Ғидатта оның алдын ала бейнеленгенін, бірақ жер бетіне туғанша тәуелсіз жаратылыс болмағанын үйретеді. Әлдеқимге ұшырағанымен, Иса ешқандай күнә жасаған жоқ, сондықтан күнәлі адамзатқа құтқару әкелетін мінсіз құрбандық болды. Олар сондай-ақ, «Киелі Рух» сөзі кейде Құдайдың сипаттамасына/ой-санасына қатысты дейді, аталған сөздің қолданылу контексіне байланысты, бірақ христиандық өмірді сүру үшін адамдарға Киелі Рухтан күш, басшылық және нығмет қажет деген пікірді қабылдамайды, керісінше, сенушінің ішіндегі рух – Құдайдың санасы/сипаттамасы, ол Киелі кітапты оқу арқылы (олардың пікірінше, онда Құдай Өз Рухымен берген сөздер бар) және өмірлік оқиғалар кезінде оның айтқандарына сәйкес өмір сүруге тырысу арқылы сенушіде дамиды, осы оқиғаларды Құдай олардың мінезін қалыптастыру үшін пайдаланады. Христадельфийлер Киелі Рухтың жеке тұлға екенін жоққа шығарады. Бұл болашақ Патшалықтың Дәуіт пен Сүлейменнің билігінде болған Құдайдың алғашқы Израиль Патшалығының қайта жаңғыруы екеніне сенуді қамтиды. Христадельфийлер үшін бұл Иса мен апостолдар уағыздаған Ізгі хабардың орталық мәні. Олар Патшалық Израильде орналасады деп сенеді, бірақ Иса Мәсіх жер бетіндегі барлық басқа ұлттардың үстінен де билік етеді. Ескі жолдарды ұстанатын Христадельфийлер Құдайдың Патшалығы Ыбырайымға уәде етілген Израиль жеріне қайта оралады және бұрын Дәуіт билегендей, бүкіл әлемді қамтитын империя болады деп жалғастырады сенеді.

Ібіліс

Христадельфиялықтардың сенуінше, "шайтан" деген сөз – Құдайға қарсы күнә мен адамның табиғаты туралы жазбалардағы сілтеме, ал "саттан" деген сөз – жай ғана қарсылас немесе оппонентті (жақсы немесе жаман) білдіреді және көбінесе адамдарға қатысты қолданылады. Христадельфиялықтар пікірінше, бұл терминдер тәуелсіз рухани жанға немесе құлаған періштеге емес, қарсылық немесе қақтығыстағы нақты саяси жүйелерге немесе жеке тұлғаларға сілтеме ретінде қолданылады. Осыған сәйкес, олар тозақты күнәкарлар үшін мәңгілік азаптау орны деп емес, дене мен сананың жойылғаннан кейінгі мәңгілік өлім және болмау күйі ретінде қарастырады.

Құтқарылу

Христиандықтар адамдардың күнәлары себепті Құдайдан алшақтағанын, бірақ Иса Мәсіхтің шәкірттері болу арқылы адамзаттың онымен қайта табыса алатынына сенеді. Бұл – Жақсы Жаңалыққа сену, тәубе ету және толық суға батырып шомылу арқылы жүзеге асырылады. Олар құтқарылудың кепілдігін мойындамайды, оның орнына құтқарылудың "Мәсіхте" қалудың нәтижесі екеніне сендіреді. Өлгеннен кейін сенушілер ешқандай өмір жоқ күйде болады, Мәсіх қайта келгендегі тірілуге дейін ештеңе білмейді. Сол кездегі соттан кейін, қабылданғандар өлмейтін сыйлықты алады және Мәсіхпен бірге жаңадан құрылған Жерде өмір сүреді, Оған Құдайдың Патшалығын орнатуға және мың жыл бойы (Мыңжылдық) өлшеулі адамдарды басқаруға көмектеседі. Христиандықтар жанның өлмейтініне қарсы тұрады.

Мәсіхпен бірге өмір сүру

Мәсіхтің өсиеттері қауымның мораль туралы Киелі кітаптағы үйретілімнің маңыздылығын тануын көрсетеді. Неке және отбасылық өмір маңызды. Көптеген Христиандықтар жыныстық қатынасты әдеттеге келтірілген, некедегі әйел мен еркек арасында ғана болуы керек деп санайды, мүмкіндігінше, шомылдырылған сенушілердің арасында.

Жалпы ұйым

Орталықтандырылған ұйым болмағандықтан, христадельфиялықтардың арасында наным және тәжірибе мәселелерінде кейбір айырмашылықтар бар. Бұл әрбір қауымның (көбінесе «ecclesias» деп аталады) дербес түрде ұйымдастырылуының салдары, олар әдетте 19-шы ғасырдан бері көп өзгермеген ортақ тәжірибелерді ұстанады. Көптегендер «шіркеу» деген сөзден қашып жүреді, себебі ол бағыттық христиандықпен байланысты және ғимаратқа, қауымға қарағанда көбірек назар аударады. Көптеген ecclesias-тар конституцияға ие, оның ішінде «Иман туралы мәлімдеме», «Қабылдамайтын ілімдер» тізімі және «Христостың пәрмендері» ресми тізімі бар. Орталық билік болмағандықтан, әрбір қауымның сенім мен тәжірибеде дұрыстықты сақтау жауапкершілігі бар, ал көптегендер иман туралы мәлімдемені осы мақсатқа пайдалы деп санайды. Иман туралы мәлімдеме ecclesias-тар ішіндегі және олардың арасындағы бірліктерді анықтаудың ресми стандарты болып табылады, сондай-ақ ecclesias-тар арасындағы ынтымақтастықтың негізі ретінде қызмет етеді. Қауымдық тәртіп пен дауларды шешу кеңесу, делдалдық және талқылаудың әртүрлі формаларын қолдана отырып жүзеге асырылады, ал дәстүрсіз тәжірибелері немесе сенімдері барларға соңғы жауап – қауымнан шығару (экскомуникацияға ұқсас). Ұйымдастыру мен тәжірибедегі салыстырмалы біркелкілік, сөзсіз, Роберт Робертс жазған «Христадельфиялық ecclesias-тарды құру және басқару бойынша нұсқаулық» атты кітапшаның ықпалынан туындайды. Ол қауым мүшелері ұйымдастыру және қызмет ету міндеттерін орындайтын «бауырларды» сайлайтын, негізінен демократиялық жүйені ұсынады, сондай-ақ комитеттерді ұйымдастыруға және қауым мүшелері мен қауымдар арасындағы дау-дамайларды шешуге арналған нұсқауларды қамтиды. Христадельфиялықтарда жалақы алатын дін қызметкерлері жоқ. Еркек мүшелер (ал кейбір жерлерде әйелдер де) қауымның оларды оқытуға және басқа міндеттерді орындауға жарамдылығын бағалайды, бұл міндеттер әдетте тұрақты уағызшы тағайындалғаннан гөрі, кезекпен беріледі. Қауымдық басқару әдетте демократиялық үлгіге сәйкес келеді, әрбір ecclesias үшін ұйымдастыру комитеті сайланады. Бұл төлемсіз комитет ecclesias-тың күнделікті жұмысын басқарады және ecclesias мүшелерінің қалған бөлігіне жауап береді. Ecclesias-тар аралық ұйымдар басқалармен қатар, христадельфиялық мектептер мен қарттар үйлерін, христадельфиялық оқшауланғандар лигасының (қашықтық немесе денсаулықтың нашарлауына байланысты ecclesias-қа үнемі қатыса алмайтындарға көмек көрсетеді) және христадельфиялық журналдарды шығаруды үйлестіреді.

Қатысушылары

Мүшелердің ресми саны жарияланбаған, бірақ «Колумбия энциклопедиясы» 120-ға жуық елде таралған 50 000-ға жуық христадельфийліктер бар екенін көрсетеді. Христадельфийліктердің негізгі орталықтары: Мозамбик (17 800), Австралия (9 734), Ұлыбритания (8 200), Малави (7 000), АҚШ (6 500), Канада (3 000), Кения (2 700), Үндістан (2 300) және Жаңа Зеландия (1 785). Христадельфийлік миссионерлік ұйымдардың сандары: Африка (32 500), Азия (4 000), Кариб аймағы (400), Еуропа (Ресейді қоса алғанда) (700), Латын Америкасы (275). «Орталық» термині 1933 жылдары Бирмингем (Орталық) шіркеуімен рухани байланыста болған шіркеулерді анықтау үшін қолданыла бастады. Бұрын бұл қауым «Темперанс Холл» қауымдастығы деп белгілі болған. 1885 жылы Киелі кітаптың шабыттанысы туралы келіспеушіліктерге байланысты «Саффолк-стрит қауымдастығы» құрылды. Австралияда Иса Мәсіхтің мәні туралы дау «Қалқан қауымдастығының» құрылуына әкелді. 1957–1958 жылдардағы талқылаулар нәтижесінде «Орталық», «Саффолк-стрит» және «Қалқан» қауымдастықтары дүниежүзілік бірігуге келді. 1850-ге жуық мүшеден тұратын «Өзгертілмеген қауымдастық» АҚШ-тың шығыс жағалауында, орталық аймағында және Канаданың Онтарио штатында орналасқан. Бұл топ 1898 жылы Мәсіх қайта келгенде сотқа кім тірілетіні туралы әртүрлі пікірлерге байланысты бөлінді. Христадельфийліктердің көпшілігі сотқа Евангелия туралы жеткілікті білімі бар кез келген адамды қамтиды деп санайды және бұл тек крещение алған сенушілермен ғана шектелмейді. Англия, Австралия және Солтүстік Америкадағы көпшілік өз сенімдерін осыған сәйкес өзгертті. Бұл түзетуге қарсы болғандар «Өзгертілмеген қауымдастық» деп аталды және Құдаймен келісімде тұрмағандарды қайта тірілте алмайды немесе қайта тірілте алмайды деген ілімді қабылдады. Бұл мәселеде дау-дамайға дейін қалыптасқан көзқарас әртүрлі болды. «Өзгертілмеген қауымдастық» Солтүстік Америкадан тыс «Саффолк-стрит қауымдастығына» қосылды. Солтүстік Америкада «Орталық (Өзгертілген)» және «Өзгертілмеген» қауымдастықтары арасында ынтымақтастық бар, соңғы кезде Ұлы көлдер аймағында көптеген «Өзгертілген» және «Өзгертілмеген» шіркеулер өз шіркеулерін біріктіру үшін бірлесіп жұмыс істеп жатыр. Солтүстік Америкадағы «Орталық қауымдастық» әлі де көбінесе «Өзгертілген қауымдастық» деп аталады. «Берея қауымдастығы» 1923 жылы Англияда әскери қызметке және Солтүстік Америкада күнәнің құнын өтеуге қатысты әртүрлі көзқарастар нәтижесінде құрылды. Солтүстік Америкадағы береялықтардың көпшілігі 1952 жылы христиандықтардың негізгі құрамына қайта қосылды. Олардың саны бөлек қауым ретінде жалғасуда, олардың саны Техаста – 200, Кенияда – 100 және Уэльсте – 30 адамды құрайды. Бүгінде христиандық қауымның ішінде әлі де бар жік-жіктелулердің көпшілігі «Берея қауымдастығының» одан әрі бөлінуінен туындайды. «Таң қауымдастығы» 1942 жылы Берея қауымы арасында ажырасу және қайта үйлену туралы туындаған мәселенің нәтижесінде құрылды. Талапкерлер тобы «Таң қауымдастығын» құрды, ол 2007 жылы Австралиядағы «Жарқын тұрақ» қауымдастығымен сенімдердің біртілігі негізінде қайта біріккеннен кейін өсті. Қазіргі уақытта Англияда, Австралияда, Канадада, Үндістанда, Ямайкада, Польшада, Филиппинде, Ресейде және Кенияда 800-ге жуық мүше бар деп есептеледі. «Ескі жолдар қауымдастығы» 1957 жылы «Орталық» және «Саффолк-стрит» қауымдастықтарының бірігуіне жауап ретінде құрылды. «Орталық қауымдастықтан» азшылық бөліну себептері сақталды және Киелі кітаптың барлық негізгі қағидаларына қатысты сенімнің толық біртілігі қажет деп есептеді; сондықтан қайта қосылу көпшілік дауыспен емес, барлық мүшелердің толық келісімі мен түсінігімен ғана мүмкін болды. «Ескі жолдар қауымдастығын» құрайтын шіркеулер Англияда, Австралияда, Жаңа Зеландияда және Канадада пайда болды, олардың жалпы саны 500-ге жуық мүше құрады. Қазіргі уақытта олардың саны шамамен 250 мүшеге жетіп отыр, олардың мүшелері Австралияда, Англияда, Мексикада және Жаңа Зеландияда тұрады. Олар 1957 жылғы қайта қосылудан бұрын сақталған «Орталық қауымдастықтың» бастапқы ұстанымын ұстануда. Басқа қауымдарға (ағасы 10 адамнан бастап 200-ден астам мүшеге дейін) «Күзетші қауымдастығы», «Жолдастар қауымдастығы» және «Пионерлер қауымдастығы» кіреді. Брайан Уилсонның айтуынша, христиандық тарихында «қауымдастық» анықтамасы – бұл шіркеулер топтарының өзара немесе біржақты нан үзуден шеттетілуі. Бұл функционалдық анықтама Солтүстік Америкада сақталады, онда «Өзгертілмеген қауымдастық» және «Авраамдық сенімнің Құдай шіркеуі» Солтүстік Америкадағы «Өзгертілген» шіркеулердің көпшілігімен қабылданбайды. Бірақ Солтүстік Америкадан тыс бұл функционалдық анықтама енді қолданылмайды. Қазіргі уақытта қауымдастықтың доктринасы және тәжірибесі туралы көптеген мақалалар мен кітаптар бірдей крещение танығандар арасында жеке «қауымдастықтар» тұжырымын жоққа шығарады, мұндай бөлінулерді діни жікшілдік деп қарастырады. «Орталық» қауымдастығының көптеген шіркеулері азшылық қауымдастығынан крещение алған христианды нан үзуге жол бермейді; көбінесе шеттеу керісінше болады. Олар ұйымдық тұрғыдан біршама ұқсас жұмыс істейді, бірақ әртүрлі басымдықтар бар. Өз айырмашылықтарына қарамастан, «Орталық», «Ескі жолдар», «Таң» және «Берея» қауымдастықтары Бірмингемнің түзетілген сенім мәлімдемесіне (BTSF) көбінесе сүйенеді, бірақ соңғы екеуі өз ұстанымдарын түсіндіру үшін қосымша баптар немесе қолдау құжаттарына ие. Көптеген «Өзгертілмеген» шіркеулері Бірмингемнің өзгертілмеген сенім мәлімдемесін (BUSF) қолданады, онда бір бап өзгеше. «Орталық» қауымдастығында жеке шіркеулердің өз сенім мәлімдемелері де болуы мүмкін, бірақ олар үлкен қауымдастықтың сенім мәлімдемесін қабылдайды. Кейбір шіркеулер өз ұстанымдарына қатысты мәлімдемелер жасайды, әсіресе ажырасу және қайта үйлену туралы, егер осы жағдайда адам олармен «Нанды үзу» қызметіне қатысуға тырысса, наразылық тудыратынын көрсетеді. Басқалары христиандық көзқарастардан шалқаюға белгілі бір дәрежеде төзеді. Кейбір христиандық қауымдары бұрынғы сенім мәлімдемелерін тасқа қашалғандай қарастырса, басқалары заманауи мәселелерге жауап беру үшін, тілді жаңарту үшін немесе қолдау Бібліялық цитаталарды қосу үшін оларды қайта қарау қажет деп ойлайды. Әр қауымдастық үшін, егер олар өз «ана шіркеуінде» жақсы қалыпта болса және мәлімдемеде сипатталған доктриналармен қоғамдық түрде келіссе, олар кез келген шіркеудің қызметіне қатысуға шақырылады.

Қатынасты топтар

Бірқатар топтар бар, олар ортақ мұра мен көптеген христадельфиялық ілімдерді бөлісе отырып, негізгі христадельфиялық қауымдастықтағы олардың пікірінше, бұрыс ілімдер мен/немесе тәжірибеден өзгешелену үшін балама атауларды қабылдады. Құрамы екі-үш адамнан 50-ге дейін жететін әрбір топ, қауымдастықты тек өз мүшелерімен шектейді. Бұларға Назарет қауымдастығы, Мәсіхтің Екклесиясы, Мәсіхтің Екклесиясының қалдығы, Мәсіхтің Апостольдық қауымдастығы және Апостольдық Екклесия кіреді. Ыбырайымдық сенімдегі Құдай шіркеуі (CGAF) де христадельфиялықтармен ортақ тамырға ие және христадельфиялық сенімдерді бөліседі. Шамамен 400 адамды құрайтын (негізінен Огайо және Флорида штаттары, АҚШ), олар кейбір "Орталық" христадельфиялықтар тарапынан қауымға қабылданып, қазіргі уақытта бірікпеу туралы келіссөздерге қатысуда.

Тарихи деректері

Христадельфиялық қозғалысты сынға алғандардың бірі Джон Томас пен Роберт Робертстің Жазбалардағы шындықты "қайта ашқан" деген талабы болды. Дегенмен, барлық протестанттық топтар да белгілі бір дәрежеде осыған ұқсас талаптар қояды деуге болады. Екеуі де өздері мен замандастары үшін нағыз ілімдерді "қайта тапқандықтарына" сенсе де, олар әрқашан жолдан тайғандықтан бұзылмаған, шынайы сенушілердің тобы болған деп есептеді. Осы уақыттан бері доктриналық ұқсастығы бар адамдардың сабақтастығын табуға бағытталған ең маңызды христадельфиялық әрекеттер географ Алан Эйрдің "Протестерлер" (1975) және "Мәсіхтегі бауырлар" (1982) атты екі кітабы болды. Онда ол көптеген жеке христадельфиялық ілімдердің бұрыннан бар екенін көрсетті. Эйр ерекше назарды Радикалды реформацияға, сондай-ақ социниандарға, ерте унитарияншыларға және ағылшын диссиденттеріне аударды. Осылайша, Эйр жеке христадельфиялық ілімдер мен тәжірибелерге қатысты маңызды тарихи дәлелдерді көрсетті және христадельфиялық қауымның "асыл дәстүрдің мұрагері" екеніне сенді, онда Ақиқаттың элементтері ғасырлар бойы дау-дамайдың, қиыншылықтың және тіпті азаптың ошағында қалыптасты. Алайда, "Протестерлер" кітабының кіріспесінде автор: "Бұл жерде жазылғандардың кейбірі "барлық шындықты" білмеген болуы мүмкін" екенін еске салды және "Олар сенім мен көзқараста бірінші ғасырдың христиандығының алғашқы өршілдеріне және Исаның өзінің терең рухани шақыруына, соңғы он тоғыз ғасырдағы Назарет діні үшін қабылданған нәрселерге қарағанда әлдеқайда жақын болды" деді. Эйрдің зерттеулерін кейбір христадельфиялық әріптестері сынға алды, нәтижесінде христадельфиялық пікірлер бұл мәселе бойынша көбірек сақтық пен зерделілік танытты, Эйрдің талаптарына қатысты ескертулер жасалды және екі кітап бұрынғы жылдардағыдай кеңінен қолданылмай, жарияланбады. Дегенмен, кейін еретиктер деп танылғандардың көптеген жазбалары жойылғаннан кейін де, біздің заманымыздың басынан бері белгілі бір жеке христадельфиялық сенімдерді немесе оларға ұқсас сенімдерді ұстанған әртүрлі топтар мен адамдар болғандығын дәлелдеуге болады. Мысалы, барлық ерекше христадельфиялық ілімдер (шайтанды есептемегенде), нақты аяттардың түсіндірмелеріне дейін, әсіресе 16 ғасыр социниан жазушыларында кездеседі (мысалы, үштік ілімдерді, Мәсіхтің алдын ала болуын, өлмейтін жандарды, тозақтың отын, түпкі күнәні жоққа шығару). Алғашқы ағылшын унитариян жазулары да христадельфиялықтарға жақын. Сонымен қатар, соңғы кездегі жаңалықтар мен зерттеулер христадельфиялық сенімдер мен Исаак Ньютон ұстанған сенімдердің арасында үлкен ұқсастық бар екенін көрсетті. Ол үштік ілімдерді, өлмейтін жандарды, жеке шайтанды және нақты жын-шайтандарды жоққа шығарды. Тағы да мысалдар келтірейік: Ежелгі Келісімдегі жанның қайта тірілуге дейін санасыз күйде болуына, жанның өлмейтін болуына қарамастан, сенім яһуди және христиан тарихында жиі кездеседі. Мұндай көздерге еврей псевдоэпиграфикалық еңбектері, раввиндік еңбектер, Римдік Климент, үшінші-төртінші ғасырлардағы Арнобиус, үшінші-сегізінші ғасырлардағы араб және сириялық христиандар (Афрахат, Ефрем, Нарсай, Ниневилік Исак (700 ж.ө.), Саругтың Якобы), еврей түсіндірмешілері (Ыбырайым ибн Езра (1092–1167), Маймонид (1135–1204), Жозеф Альбо (1380–1444)), сондай-ақ кейінгі христиандар (Джон Уиклиф, Майкл Саттлер және көптеген анабаптистер) кіреді. Бұл Мартин Лютердің "жан ұйқысы" туралы ілімімен көк пен тозақ туралы католик көзқарастарын сынауынан бұрын болды. Мұндай әрекеттер тек протестанттық реформациядан кейін ғана мүмкін болды. Христадельфиялық христология Лелио Соццинидің Иоаннға жасаған түсіндірмесінен (1561) бастап, 1800 жылдан кейін ағылшын унитарияндары арасындағы кереметке қарсылықтың күшеюіне дейін кездеседі. Христадельфиялық шайтан және/немесе жын-шайтан тұжырымдамасымен байланыстылық ертедегі еврей және кейінгі христиандық көздерінде кездеседі: Джонатан бен Узиел (100-жылдар), Джошуа Бен Карха (135–160), Леви Бен Гершон (1344 ж.ө.), Дэвид Кимхи (1160), Саадия Бен Джозеф (892–942), Шимон Бен Лакиш (230–270), Дэвид Жоррис (1501–1556), Лелио Соццини (1525–1562), Фаусто Соццини (1539–1604), Джеррард Винстанли (1609–1676), Джозеф Мед (1640), Джейкоб Бейли (1650), Томас Хоббс (1651), Лодоуик Ван Дейл (1669), доктор Антони Муглтон (1685), Эммануэль Сведенборг (1688–1772), Бальтазар Беккер (1695), Исаак Ньютон, Кристиан Томазиус (1704), Артур Эшли Сайкс (1737), Натаниэль Ларднер (1742), Линн және Нью-Бедфордтың Жаңа Нұр квакерлары (1800-жылдар), Илайас Хикс (1748–1830), доктор Ричард Мид (1755), Хью Фармер (Исаның тәлкеуілі туралы есептемесінде; 1761), Уильям Эшдаун (1791), Джон Симпсон (1804), Джон Эппс (1842) және Примитивтік Баптист Универсалистер, басқаша айтқанда, "Жоқ" (1907 жылдан қазірге дейін).

Англияда христадельфиялықтарға ұқсас сенімдерді ұстанатын адамдар үшін ұйымдасқан құлшылық тек 1779 жылы Төзімділік Актісіне (1689) үштік ілімді жоққа шығаруға рұқсат берілгеннен кейін мүмкін болды, ал 1813 жылғы Үштік ілімі туралы актіде мүліктік санкциялар толығымен алынып тасталды. Бұл Джон Томас 1849 жылы Ұлыбританияда өткізген лекциялық сапарына дейін 35 жыл қалғанда болды, ол әсіресе Шотландияда, Ариандық, Социниандық және кіші "u" әрпімен жазылған унитариян көзқарастары басым болған, барған жеріндегі үштік емес адвентисттік базадан маңызды қолдау алды.

Әдет-ғұрыптар мен ғибадат

Христадельфийлер жергілікті қауымдарға ұйымдастырылады, олар өздерін әдетте экклесиас деп атайды, бұл Жаңа Өсиетте қолданылған сөз және грек тілінде шақырылғандардың жиыны деген мағынаны білдіреді. Қауымдық құлшылық, көбінесе жексенбі күні өткізіледі, Иса Мәсіхтің өлімін еске алу және оның қайта тірілуін «естелік қызметіне» қатысу арқылы тойлауға бағытталған. Сонымен қатар, құлшылық, дұға, уағыз және Киелі кітапты зерттеу үшін қосымша жиналыстар ұйымдастырылады. Экклесиалар әдетте Евангелизм (ізгі хабарды уағыздау) қызметімен айналысады, оның ішінде Киелі кітапты оқыту бойынша көпшілік лекциялар, Киелі кітапты оқу семинарлары және Киелі кітапты оқу топтарын өткізеді. Әсіресе, христадельфийлік қатысу жоқ аймақтарда хат-хабар курстары кеңінен қолданылады. Кейбір экклесиалар, ұйымдар немесе жеке тұлғалар бейне және интернет-форумдар сияқты басқа да медиа арқылы уағыздайды. Әлем бойынша Киелі кітапты оқыту/үйрену орталықтары да бар. Экклесиа мүшесі болу үшін тек суға толыққандай батыру арқылы крещение алған сенушілер ғана қабылданады. Көбінесе, крещение алғаннан кейін адам өз сенімін экклесианың екі-үш ақсақалының алдында «жақсы мойындау» (1 Тим. 6:12-ге сәйкес) жасайды. Бұл мойындау қауымның сенімінің негізгі элементтері – «алғашқы қағидалары» туралы негізгі түсінікті көрсетуі керек. Мүшелердің балалары жексенбілік мектептерге және жастар топтарына қатысуға ынталандырылады. Аймақтық және ұлттық жастар жиындары, конференциялар және демалыс лагерьлері арқылы әртүрлі экклесиалардың жастары арасындағы байланыс көтермеленеді. Христадельфийлер Киелі кітапта ерлер мен әйелдердің Құдай алдында тең екендігі және ерлер мен әйелдердің рөлдері арасында ерекшелік бар екендігі туралы үйретілгенін түсінеді. Әйелдер әдетте экклесианың ресми жиналыстарында еркек сенушілердің қатысуы кезінде оқытуға құқылы емес, ресми қызметтер кезінде бас киім (қалпақ немесе шарф және т.б.) киюі және экклесианың негізгі ұйымдастыру комитеттерінде отырмауы керек. Алайда, олар басқа экклесиалық және экклесиааралық комитеттерге қатысады, талқылауларға қатысады, жексенбілік мектептерде және үйде балаларды оқытады, басқа әйелдер мен қауымға мүше емес адамдарды оқытады, музыка орындайды, іскерлік мәселелерді талқылайды және дауыс береді, сондай-ақ көптеген басқа да іс-шараларға қатысады. Әдетте, ресми экклесиалық және экклесиааралық жиналыстарда әйелдер құлшылық пен дұға кезінде бас киім киеді. Уағыздау, жастар және жексенбілік мектеп жұмысы, дін еркіндігі мәселелері, қарттарға қамқорлық және гуманитарлық жұмыс сияқты мәселелер бойынша үйлесімді жұмыс жүргізу үшін экклесиалық жауапкершіліктегі комитеттер құрылған. Олардың заң шығару билігі жоқ және олар толыққандай экклесианың қолдауына тәуелді. Бір аймақтағы экклесиалар жастар топтарын, қарым-қатынасты, уағыздауды және Киелі кітапты зерттеуді біріктіретін бірлескен іс-шараларды үнемі өткізеді. Христадельфийлер ар-ожданға қарсылық білдіретіндіктен (пацифистермен шатастырмау керек) әскери немесе полиция күштеріне қатысудан бас тартады. Киелі кітапты жеке оқу мен зерттеуге ерекше мән беріледі және көптеген христадельфийлер жыл сайын Киелі кітапты жүйелі түрде оқуға көмектесетін «Библия серігі» кітабын пайдаланады.

Ән мен музыка

Христадельфиялық әндер ағылшын және ағылшын протестанттық дәстүрлерінің әндерін кеңінен пайдаланады (тіпті АҚШ шіркеулерінде де әндер көбінесе американдық емес, ағылшын тілінде болады). Көптеген христадельфиялық әндер кітаптарында әндердің үлкен бөлігі Шотланд Забурларынан және Исаак Уоттс, Чарльз Уэсли, Уильям Каупер және Джон Ньютон сияқты христадельфиялық емес ән жазушыларынан алынған. Дегенмен, христадельфиялық емес әндер енгізілгеніне қарамастан, христадельфиялық әндер қауымның маңызды ілімдерін сақтайды. Алғашқы жарияланған әндер кітабы – 1860 жылы Бенджамин Уилсонның шығарған "Sacred Melodist" жинағы. Одан кейін 1864 жылы Джордж Доуи Эдинбургте Құдай Патшалығына суға батырылған сенушілерге арналған әндер кітабын (христадельфиялықтардың ерте атауы) жариялады. 1865 жылы Роберт Робертс шотландтық жырлар мен әндер жинағын "Алтын арфа" деп атап шығарды (оның тақырыбында "Құдай Патшалығы және Иса Мәсіхтің аты туралы нәрселерге" толысқандарға арналған Забурлар, әндер және рухани әндер жинағы" делінген). Бұл кітап бес жылдан кейін Дж. Дж. және А. Эндрю құрастырған алғашқы "Христадельфиялық әндер кітабы" (1869)мен алмастырылды, ол 1874, 1932 және 1964 жылдары қайта қаралып, кеңейтілді. Христадельфиялық журналдар мен баспа қауымдастығының мұқият қайта қарауы нәтижесінде соңғы (2002) басылымы шықты, ол ағылшын тілді христадельфиялық шіркеулерде кеңінен қолданылады. Сонымен қатар, кейбір христадельфиялық қауымдар өздерінің әндер кітаптарын шығарды. Кейбір шіркеулер "Пайғамбарлық ән" әндер кітабын пайдаланады. Ол христадельфиялық теологияға сәйкес келетін заманауи әндерді кеңінен тарату мақсатымен жасалды. Тағы бір жариялым – "Құдайға құлшылық" кітабы, ол христадельфиялық қауымның мүшелері ғана жазған әндер мен гимндердің жинағы. Бұл кітап қызмет кезінде қауымдық емес музыкалық элементтерге (мысалы, қосымша музыка, медитация және т.б.) қосымша музыка ұсыну үшін жасалды, бірақ ол бүкіл әлемдегі қауымдар тарапынан қабылданып, қазір қауымдық репертуарды толықтыру үшін қолданылады. Ағылшын тілді елдерде құлшылық әдетте органмен немесе фортепианомен сүйемелделеді, бірақ соңғы жылдары бірнеше шіркеулер басқа аспаптарды (мысалы, Забурда айтылғандай, скрипка, үрмелі және мыс аспаптар) қолдануды ынталандырды. Бұл тенденция кейбір христадельфиялық топтардың пайда болуына және христадельфиялық қауымдастықта орындаушылық, бейнелеу және драмалық өнерді қолдау үшін Христадельфиялық өнер қорының құрылуына әкелді. Басқа елдерде әндер кітаптары жергілікті тілдерде шығарылды, кейде бұл жергілікті мәдениетті көрсететін құлшылық стиліне әкелді. Христадельфиялық әндер тарихи тұрғыдан христадельфиялық сенімдерге дәйекті куәлік болғаны және әндер қауымда маңызды рөл атқаратыны айтылады.