Кіріспе

Ниутао – Тувалудың солтүстік бөлігіндегі рифтік арал. Бұл Тувалудың тоғыз округінің (ауданының) бірі. Ниутао жабық лагунаның ішіндегі үш кішкентай аралдарды есептемегенде, тек бір аралдан тұратын үш округтің бірі болып табылады. Ниутаоның халқы 582 адамды құрайды (2017 жылғы халық санағы).

География

Мұнда тұщыдан кейбір тұздылығы бар екі көл (қолаңдар немесе лагуналар) бар. Үлкені үш арал мен бөгетке ие. Үш құдық бар, олардың ішіндегі таза су тұзды судың араласқан жерінде "линза" тәрізді қабат құрайды. Ескі карталарда жалғыз ауыл Туапа (Ангафулуа маңымен) деп көрсетілген. Басты ауыл – Кулия, тағы бір ауыл – Теева. Мұнда манеапа (қоғамдық зал), Уэпеле бастауыш мектебі, Тувалу шіркеуінің Тинеифале шіркеуі, пошта бөлімі және үш құдық орналасқан. Аралды айнала қоршаған қиыршық тас жол зиратқа дейін созылады, ол ауылдан сағат тіліне қарсы жарты миль (800 м) қашықтықта, ал ауруханаға дейін сағат тілі бойынша ширек миль (400 м) қашықтықта жатыр. Аралдың ұзындығы шамамен бір мильді (1.6 км) құрайды. Өсімдіктер көп, бірақ түрлері өте шектеулі. Басты тағамдық өнімдер – пулака (Cyrtosperma merkusii) немесе шұңқырларда өсірілетін батпақ таросы, сондай-ақ нан жемісі, кокос және панданус егіледі. Аралды айнала қоршаған риф балық аулауды және аралға кіру-шығуды қиындатады. 2015 жылдың наурыз айында «Пэм» циклонынан туған дауыл толқындары салдарынан Ниутаода үйлерге, егістерге және инфрақұрылымға зардап келді.

Тарихқа дейінгі дәуір

Ниутаолықтар ата-бабаларының 12-13 ғасырларда Самоадан келгенін айтады. 15 ғасырда Тонга жауынгерлері Тага А Каупапа деп аталатын жерде Ниутао атоллының рифінде шайқаста жеңіліске ұшырады. Содан кейін, 15 ғасырдың соңында тонгалық жауынгерлер Ниутаоға тағы бір шабуыл жасады, бірақ олар қайтадан ығыстырылды. Тонга жауынгерлерінің үшінші шабуылы 16 ғасырдың аяғында болды, ал төртінші шабуыл Текамаитога деген жерде тонгалықтардың жеңілісімен аяқталды.

"Джанет Никол" кемесі

"Джанет Николл" – Жаңа Зеландияның Окленд қаласындағы Хендерсон мен Макфарлейн компаниясына тиесілі сауда кемесі болатын. Ол Сидней, Окленд арасында және Тынық мұхитының орталық бөлігіне қатынайтын. Роберт Луис Стивенсон 1890 жылдың сәуір айында Австралияның Сидней қаласында Тынық мұхитының орталығына саяхаттау үшін кеме іздеп жүрді; ол әйелі Фанни Вандегрифт Стивенсонмен және оның ұлы Ллойд Осборнмен бірге "Джанет Николл" кемесімен сапарлады. 1890 жылдың 29 мамырынан 2 маусымына дейін "Джанет Николл" кемесі Ниутао аралына копра жинау үшін тоқтады. Саяхат туралы естеліктерді Фанни Вандегрифт Стивенсон жазып, "Джанет Николлдың саяхаты" деген атпен жариялады. Кемеде Джек Бакланд та саяхат жасады, кейін ол Ниутаоға копра саудагері болып қайтып келді.

20 ғасыр

Ниутао тұрғындары шіркеу құрылысын қаржылады, оны дизайнер Фостер Уэсли және оның көмекшісі Вайпутодан Лифука Фалакай жобалап салды. Шіркеу құрылысында білікті Ниутаолықтар да жұмыс істеді. Құрылыс 1915 жылғы сәуірде басталып, 1919 жылғы қыркүйекке қарай аяқталды. Бағыштау рәсімін Самоадан келген Пастор Панапа жүргізді, ал шіркеуге Тинеифале деп ат қойылды. 1919 жылы жаңа Fale Kaupule (қоғамдық зал) салынды, оған Fetu Afiafi деп аталды. Малаефоно басшыларының киелі тасы Fale Kaupule-ге көшірілді; бұл тас билік, қадір-қасиет, құрмет және бейбітшілік символы болды. Бас Каупуле немесе Фогаулидің палетуасы (орындығы) Фред Уибли тарапынан пукавай (Pisonia grandis) ағашынан жасалды. Paramount Chiefs мектепке Фред Уибли есімін берді, өйткені ол (1898 жылдан шамамен 1911 жылға дейін Ниутаода тұратын саудагер) білім беруді қолдаған. Бірінші мұғалім – Пулекай Алофа Согивалу, оның класында 40 оқушы болды. Кох 1996 жылы Ниутаоға оралды, онда ол 1961 жылы аралға келген кезде бала болған арал тұрғындарымен кездесті. 1964 жылы Тувалу аралдық кеңестері қайта құрылды, осыған сәйкес әр арал халқы сайлаған президент, вице-президент және үш кеңесшіден тұратын болды. 1979 жылы орталық үкімет әр аралдың Басшылар кеңесін реформалады. 18 ғасырдың соңынан бастап Ниутаоның екі ең жоғары басшысы Тейтиева және Малаефоно аудандарына жетекшілік етті.

Саясат

Фелети Тео және Са’ага Талу Теафа 2024 жылғы жалпы сайлауда сайланды.