Кіріспе

Иондық қосылыс (KI)

Калий йодиді – химиялық қосылыс, дәрілік препарат және диеталық қосымша. Бұл йод жетіспейтін адамдар қолданатын қосымша. Жиі кездесетін жанама әсерлеріне құсу, диарея, іш ауруы, бөртпе және сілекей бездерінің ісігі жатады. Өндірісте калий гидроксиді мен йодты араластыру арқылы жасалады. Калий йодиді медицинада кем дегенде 1820 жылдан бері қолданылып келеді. Бұл препарат Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының "Көрінетін тізіміндегі маңызды дәрілер" тізіміне енген. Калий йодиді жалпы қолданылатын препарат ретінде және рецептсіз сатылады. Сондай-ақ, калий йодиді тұзды йодтау үшін де қолданылады.

Тамақ қоспасы

Калий йодиді – жануарлар азығында және адам тамағында қолданылатын қоректік қоспа. Адамдарда ол ас тұзын "йодтау" үшін ең көп қолданылатын қоспа болып табылады (теңіз өнімдерін аз жейтін халықтарда йод жетіспеушілігін болдырмау үшін жасалған денсаулық сақтау шарасы). Иодидтің тотығуы, ауаға көп көтерілген йодталған тұздарда йодтың бірте-бірте жоғалуына себеп болады. Уақыт өте келе, артық оттегі мен көмірқышқыл газының әсерінен сілті металл йодиді металл карбонатына және таза йодқа тотығып, одан кейін буланып кетеді. Калий йодаты (KIO3) кейбір тұздарды йодтау үшін қолданылады, осылайша йод тотығу арқылы жоғалмайды. Йодталған ас тұзына декстроза немесе натрий тиосульфаты көбінесе калий йодиді тұрақтандыру үшін қосылады, бұл ұшқыш химиялық заттың жоғалуын азайтады.

Қалқанша безін қорғау

Калий йодтымен қалқанша безінің йодты қабылдауды тоқтату ядролық медицинада сцинтиграфия жасау және қалқанша безіне бағытталмаған кейбір радиоиодты қосылыстармен терапия жасау үшін қолданылады. Мұндай қосылыстарға, мысалы, нейротікішелік ісіктерді бейнелеуге немесе емдеуге қолданылатын йобенгуан (MIBG) және қан ұюын зерттеу үшін қолданылатын йодталған фибриноген жатады. Бұл қосылыстар йодты қамтиды, бірақ йод ионы түрінде емес. Олар ақырында метаболизмге ұшырап немесе радиоактивті йодқа ыдырауы мүмкін болғандықтан, бұл радиофармацевтикалық препараттардағы йодтың қалқанша безінің йодқа деген табиғи бейімділігімен сіңірілмеуін қамтамасыз ету үшін калий йоды қолданылады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) ядролық апаттан кейін калий йоды қолдану бойынша ұсыныстар береді. Калий йодының дозасы жасқа байланысты: жаңа туған нәрестелерге (<1 ай) – 16 мг/күн; 1 айдан 3 жасқа дейінгі балаларға – 32 мг/күн; 3 жастан 12 жасқа дейінгі балаларға – 65 мг/күн; 12 жастан асқан жасөсперімдер мен ересектерге – 130 мг/күн қажет. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы да осы дозаны ұсынады. Әдетте, 24 сағаттық қорғаныс үшін күніне бір рет қабылдау жеткілікті. Көптеген дереккөздер қалқанша безін тоқтатудың қажетті ұзақтығы туралы келіспесе де, йобенгуанды сцинтиграфиялық және терапиялық мақсатта қолданғанда тоқтату қажеттігі туралы бір пікірге келген көрінеді. Саудада қол жетімді йобенгуан йод-123 изотопымен белгіленген, ал өнім туралы нұсқаулықта радиофармацевтикалық препаратты енгізуден 1 сағат бұрын барлық жастағы пациенттерге калий йоды беру ұсынылады. Ал Еуропалық ядролық медицина қауымдастығы (изотоптың түріне қарамастан) калий йоды радиофармацевтикалық препаратты енгізуден бір күн бұрын бастап, инъекциядан кейінгі күнге дейін жалғастыруды ұсынады, бірақ жаңа туған нәрестелерге радиофармацевтикалық препарат енгізгеннен кейін калий йоды дозасы қажет емес. Диагностикалық йод-131 йобенгуанды қолдану үшін препарат туралы нұсқаулықта калий йоды инъекциядан бір күн бұрын және одан кейін 5-7 күн бойы қолдану ұсынылады, бұл изотоптың ұзақ жартылай ыдырау кезеңіне және қалқанша безі үшін жоғары қауіптілігіне байланысты. Емдік мақсатта қолданылатын йод-131 йобенгуан үшін препаратты қабылдаудың басқа ұзақтығы қажет, ол йобенгуан инъекциясынан 24–48 сағат бұрын басталып, инъекциядан кейін 10–15 күн жалғасады.

Жанама әсерлер

Жоғары дозадағы калий йодид пен йодатты қабылдау кезінде сақ болу қажет, себебі оларды қажетсіз пайдалану Jod-Basedow құбылысы сияқты жағдайларды тудыруы мүмкін, гипертиреоз бен гипотиреозды бастауы және/немесе күшейте алады, содан кейін уақытша немесе тіпті тұрақты қалқанша безі ауруларына әкелуі мүмкін. Бұған қоса, сілекей безінің қабынуы (сиаладенит), асқазан-ішек жолының бұзылуы және тері бөртпелері пайда болуы мүмкін. Калий йодид иодқа сезімталдықпен байланысты дерматит герпетиформ және гипокомплементтік васкулиттен зардап шегетін адамдарға да ұсынылмайды. Калий йодидпен емдеу салдарынан сілекей өндірісін ынталандыратын әсерінен паротид безінің (сілекей шығаратын үш бездің бірі) ісінуі туралы хабарлар бар. Қалқанша безін блокадалау үшін (қалқанша безі гормонын бөліп шығармайтындай ету үшін) ересектерге күніне бірнеше рет (1/3 мл-ге тең 5 тамшы SSKI) SSKI-дің қаныққан ерітіндісі (KI) ауызша беріледі, ал кейде иодты експекторант ретінде қолданғанда да осы доза қолданылады (ересектерге шамамен 1 грамм KI күніне). Йод-131-ді сіңіруді тоқтату үшін қолданылатын антирадиойод дозалары төмендеу болады, ересектер үшін күніне 100 мг-дан бастап, балалар үшін одан да азырақ (кестеге қараңыз). Бұл дозалардың барлығын қалыпты тамақтану үшін қажетті йодтың мөлшерімен (күніне 150 мкг, 150 микрограмм, емес миллиграмм) салыстыру керек. Ең жоғары дозаларда және кейде одан да төмен дозаларда, медициналық мақсаттар үшін қолданылатын йодидтің жанама әсерлері, қалыпты тамақтану қажеттілігінен 1000 есе артық дозаларда, мыналарды қамтуы мүмкін: безеу, тәбет жоғалтуы немесе асқазанның ауруы (әсіресе алғашқы бірнеше күнде, организм дәріге бейімделгенде). Дәрігерге хабарлау қажетті ауыр жанама әсерлер: қызба, әлсіздік, жоғары шаршау, мойын немесе жұтқыншақтың ісінуі, ауызда жаралар, тері бөртпесі, құсу, құсық, асқазан ауруы, жүрек соғысының бұзылуы, қол-аяқтың ұюы немесе қышынуы, немесе ауызда металл дәм сезінуі. Радиойод шығарылған жағдайда, профилактикалық калий йодидті (бар болса) немесе тіпті йодатты қолдану перхлораттан басымдыққа ие болады және халықты радиойодтан қорғаудың бірінші қадамы болады. Алайда, радиойодтың таралуы өте кең және көп болған жағдайда, оны йодид пен йодаттың шектеулі қорымен бақылау мүмкін болмаса, суға перхлорат иондарын қосу немесе перхлорат таблеткаларын тарату канцерогенді радиойодтың жиналуына қарсы тиімді, екінші қорғаныс шарасы болады. Гоитрогенді препараттарды қабылдау да, калий йодид сияқты, қауіпсіз емес, мысалы, гипотиреоз. Алайда, барлық жағдайларда, қауіптерге қарамастан, йодид, йодат немесе перхлоратпен араласудың профилактикалық пайдасы радиойодтың жиналуынан туындайтын қатерлі ісік қаупінен асып түседі, радиойод қоршаған ортаны жеткілікті түрде ластаған аймақтарда.

Өнеркәсіптік пайдалану

КИ күміс нитратымен бірге күміс йодидін (AgI) – фильмдік фотосуретте маңызды химиялық затты жасау үшін қолданылады. КИ кейбір дезинфекциялық құралдар мен шаш күтіміне арналған химиялық заттардың құрамына кіреді. КИ сондай-ақ биомедициналық зерттеулерде флуоресценцияны басушы зат ретінде қолданылады, бұл йодид ионының флуоресценттік заттардың соқтығысу арқылы басу қабілетін пайдаланады. Дегенмен, кейбір флуорофорлар үшін КИ-ді μM-mM концентрациясында қосу флуоресценция қарқындылығын арттырады, ал йодид флуоресценцияны күшейткіш ретінде әрекет етеді. Калий йодиді иодпен бірге бояуға сезімтал күн батареяларының (DSSC) электролитінің құрамдас бөлігі болып табылады. Калий йодидінің ең маңызды қолданысы органикалық синтезде, негізінен Sandmeyer реакциясында арил йодидтерін дайындауда, бастапқы материал ретінде арил аминдері қолданылады. Арил йодидтері өз кезегінде нуклеофилдік орынбасу арқылы басқа органикалық заттарға арил топтарын қосу үшін қолданылады, мұнда йодид ионы кететін топ ретінде қолданылады.

Органикалық химия

КИ органикалық синтезде йодтың көзі болып табылады. Аренедиазоний тұздарынан арил йодидтерін дайындауда пайдалы қолданысқа ие. КИ йодтың көзі ретінде ғана емес, сонымен қатар алкилхлоридтерді, алкилбромидтерді немесе мезилаттарды алкилдеуде нуклеофильді катализатор ретінде де әрекет ете алады.

Тарих

Калий йодиді кем дегенде 1820 жылдан бері радиоактивті йод-131 жиналуынан қалқанша безін қорғау үшін медициналық мақсатта қолданылып келеді. Чернобыльдің өзіне жақын аумақтардағы адамдарға бұл препарат берілді ме, жоқ па, туралы мәліметтер әртүрлі. Чернобыль сонымен қатар қалқанша безін радиациядан қорғау қажеттілігі күткеннен де жоғары екенін көрсетті. Апаттан кейін он жыл ішінде радиоактивті йодтан туындаған қалқанша безінің зақымдануы – денсаулыққа зиян келтіретін дерлік жалғыз фактор екені анықталды. Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (NRC) хабарлауынша, апаттан кейінгі зерттеулер көрсеткендей, "1996 жылға дейін қалқанша безінің қатерлі ісігінен басқа, халық арасында лейкемияны қоса алғанда, басқа қатерлі ісіктердің өсуі расталмады, бұл апаттан шыққан заттарға байланысты болды". Бірақ калий йодиді мәселесіне ортақ нәрсе – радиоактивтілік таралуы "жергілікті" оқиға емес. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының зерттеушілері Чернобыльдегі қатерлі ісікпен ауырғандарды анықтап, санап шықты және "қалқанша безінің қатерлі ісігінің таралуы апат орнынан 500 км-ге дейін анықталды, радиоактивті йодтан туындаған маңызды дозалар апатты жоспарлау аймақтарынан тыс, жүз шақырымнан астам қашықтықта болуы мүмкін" деп таң қалды.

Хиросима мен Нагасаки

Чернобыльдегі зерттеулердің нәтижелері бұрынғы радиоактивтілік шығарылымдарының әсерін зерттеулермен сәйкес келді. 1945 жылы Хиросима және Нагасаки қалаларында жұмыс істеген және тұрған жүз мыңдаған адам АҚШ-тың екі қалаға атом бомбасын тастауынан кейін жоғары деңгейдегі сәулеленуге ұшырады. "Гибакуша" деп те аталатын А бомбалаудан аман қалғандардың арасында қалқанша безі ауруларының көрсеткіші айқын түрде жоғары; 2006 жылы 4091 "гибакушаны" зерттеу барысында қатысушылардың шамамен жартысы (1833; 44,8%) қалқанша безінің ауруымен ауырғаны анықталды. "Америкалық медицина қауымдастығының журналында" жарияланған, "гибакушалар" мен Чернобыль апатынан зардап шеккендердің қалқанша безі ауруларына арналған редакторлық мақалада былай делінген: "Сәулелену дозасы мен қалқанша безінің қатерлі ісігінің арасындағы байланысты толыққанды түрде түзу сызық сипаттайды" және "60 жылға жуық уақыт бұрын болған қысқа мерзімді қоршаған ортаға әсер етудің биологиялық салдары әлі де сақталып, анықталуда" делінген.

Ядролық қаруды сынау

Солтүстік Тынық мұхитындағы тұрғындар арасында 1950 жылдары АҚШ-тың ядролық қару сынақтарынан кейін болған радиоактивті түсудің (сынақтар орын алған жерден шамамен 200 мильдей төменгі жел бағытындағы аралдарда) салдары, 1978 жылы FDA-ның коммерциялық ядролық электр станциясынан немесе қару-жараққа байланысты ядролық оқиғадан радиоактивті заттар шыққан жағдайда КИ-дың қалқандық безді қорғау үшін қолжетімділігі туралы сұраныс жасауына ықпал етті. КИ-дың тиімділігі "толыққанды дерлік" екенін, сондай-ақ КИ түріндегі йодтың қауіпсіздігі, тиімділігі, жанама әсерлерінің болмауы және әсер ету жылдамдығы тұрғысынан йодат (KIO3) сияқты басқа түрлерге қарағанда айқын артықшылығы бар екенін атап өткен FDA, өндірушілерді КИ өндіруге және сатуға қатысты өтінімдерді ұсынуға шақырды.

Фукусима қаласы

2011 жылғы 16 наурызда жер сілкінісі (8.9/9.0 балл) және одан кейінгі цунамиден зақымдалған Фукусима Дайичи ядролық электр стансасынан 70 теңіз милі радиуста ұшқан АҚШ Әскери-теңіз күштерінің әуе экипажына алдын алу мақсатында калий йоды таблеткалары берілгені хабарланды. Бұл шаралар сақтық шарасы ретінде қарастырылды және Пентагон АҚШ күштерінде радиациялық улану белгілері байқалмағанын мәлімдеді. 20 наурызға дейін АҚШ Әскери-теңіз күштері реакторға 100 миль қашықтықтағы қызметкерлеріне таблеткаларды қабылдауды бұйырды.

Нидерланды

Нидерландыда йод таблеткаларының орталық қоймасы Гаага қаласына жақын Зотермеерде орналасқан. 2017 жылы Нидерланд үкіметі атом электр станцияларының белгілі бір радиусы ішінде тұратын және басқа да шарттарға сай келетін жүздеген мың тұрғынға таблеткалар таратты.

Бельгия

2020 жылға қарай, калий йодид таблеткалары елдің барлық аймақтарындағы барлық дәріханалардағы тұрғындардың бәріне тегін қолжетімді болады.

Құралымдары

Үш компания (Anbex, Inc., Fleming Co және Швецияның Recipharm) KI-ді өндіру және сынау үшін FDA-ның қатаң талаптарын орындады және олар сатып алуға болатын өнімдерді (IOSAT, ThyroShield және ThyroSafe) ұсынады. 2012 жылы Fleming Co. барлық өнім құқықтарын және өндіріс орнын басқа компанияларға сатты және енді жоқ. ThyroShield қазіргі уақытта өндірісте жоқ. Калий йодты таблеткалар радиоиодты қабылдауды тоқтатумен байланысты төтенше жағдайларда, қысқа өмір сүретін бөліну өнімдері йод-131 қоршаған ортаның ластануынан болатын радиациялық уланудың кең таралған түрі үшін қолданылады. Калий йодты қалқанша безінің бұзылуына қарсы дәрілік жолмен де қолдануға болады. Жоғарыда көрсетілген себептерге байланысты, SSKI терапиялық тамшыларын немесе ядролық бөліну апаттары кезінде қолданылатын 130 мг KI таблеткаларын тағамдық қоспалар ретінде қолданбайды, өйткені SSKI тамшысы немесе ядролық апат таблеткасы ересектердің тәуліктік тамақтану қажеттілігінен 300-700 есе көп йод береді. KI-ден немесе басқа да көздерден (мысалы, кельп экстракты) алынған 0,15 мг (150 микрограмм (мкг)) йодты құрайтын арнайы тамақтану йодиді таблеткалары қосымша ретінде сатылады, бірақ оларды әлдеқайда жоғары дозадағы фармацевтикалық препараттармен шатастыруға болмайды. Калий йодты қаныққан ерітіндіде, SSKI деп қысқартылатын, ыңғайлы түрде дайындауға болады. Калий йодты жеткізудің бұл әдісі калий йодты өлшеу қажеттілігін жояды, сондықтан оны төтенше жағдайда қолдануға болады. KI кристалдары суға толығымен ерігенше қосылады және контейнердің түбіне шөгеді. Таза суда КИ-нің ерітіндідегі концентрациясы тек температураға байланысты болады. Калий йодты суда өте жақсы ериді, сондықтан SSKI КИ-нің шоғырланған көзі болып табылады. 20 градус Цельсийде КИ-нің ерігіштігі 100 грамм суға шаққанда 140-148 граммды құрайды. КИ мен судың көлемі шамамен қосылатындықтан, алынған SSKI ерітіндісі ерітіндінің миллилитріне шамамен 1,00 грамм (1000 мг) КИ құрайды. Бұл КИ-нің (әр мл ерітіндіге бір грамм КИ) салмағы/көлемінің 100% (массалық концентрация бірліктеріне назар аударыңыз) құрайды, өйткені SSKI таза судан айтарлықтай тығыз, шамамен 1,67 г/мл. КИ шамамен 76,4% йодты құрағандықтан, SSKI-де 1 мл шамамен 764 мг йод болады. Йодид концентрациясы йодид дозасын есептеуді қамтамасыз етеді, егер бір миллилитрге түсетін тамшылардың санын білсек. Судан гөрі тұтқыр ерітіндісі SSKI үшін 15 тамшы/мл деп есептеледі; сондықтан йод дозасы тамшысына шамамен 51 мг құрайды. Ол әдетте бір тамшы үшін 50 мг-ға дейін дөңгелектенеді. SSKI термині, әсіресе фармацевттермен, U.S.P. алдын ала дайындалған ерітінді формуласын көрсетуге қолданылады, ол KI-ді суға 1000 мг KI-ді құрайтын ерітінді (100% салмақ / көлем KI ерітіндісі) дайындауға, қанығу арқылы алынған SSKI концентрациясына жақын. Бұл негізінен қанығу арқылы жасалған SSKI-мен бір-біріне ауыстырылатын және бір тамшыда 50 мг йодты болады. Калий йодты қаныққан ерітінділер гипертиреозды (шутыршық безінің дауыл деп аталатын) жедел емдеуге арналған, өйткені йодтың жоғары мөлшері қалқанша безінен тироксин секрециясын уақытша тежейді. Дәруменді әдетте жүктеме дозасымен бастайды, содан кейін күн сайын үш рет 1/3 мл SSKI (5 тамшы немесе 250 мг йодтың йодты түрінде). Сусындарға қосылған бірнеше тамшы SSKI-ден жасалған йод ерітіндісі де тыныс алу секрецияларының су құрамын арттыру және тиімді жөтелді ынталандыру үшін экспекторанттар ретінде пайдаланылады. SSKI споротрихоздың жергілікті емдеу әдісі ретінде ұсынылды, бірақ мұндай емдеудің тиімділігі мен жанама әсерлерін анықтау үшін ешқандай сынақтар жүргізілген жоқ. Калий йодты эритема түйіндік ауруы бар пациенттерді симптомдық емдеуде пайдаланған, себебі белгісіз. Ол Крон ауруына байланысты эритема түйіндері жағдайында қолданылған. Калийдің жоғары мөлшерімен SSKI өте ащы, мүмкін болса, қант текшесі немесе кішкентай нан пісіріледі. Сондай-ақ, оны көбірек мөлшерде шырынға араластыруға болады. SSKI немесе KI таблеткалары тағамдық қоспалар емес, өйткені йодқа қажеттілік тәулігіне тек 150 микрограмм (0,15 мг) йодты құрайды. Осылайша, бір тамшы SSKI 50/0,15 = 333 еседен астам йодты тәуліктік қажеттілікпен қамтамасыз етеді, ал стандартты KI таблеткасы екі есе көп қамтамасыз етеді.