Ауыз суының пайдасы мен қаупі

Кіріспе

Ауызды жуу үшін сұйық шаю.

Ауыз шаю, ауызды шаю, ауызды тазалау немесе ауыз ваннасы – ауызда пассивті түрде ұсталатын немесе ауызды айналдыруға, периоральды бұлшықеттердің жирылуымен және/немесе бас қозғалысымен қолданылатын сұйықтық. Сонымен қатар, бас кері бұрылып, сұйықтық ауыздың артқы жағында көпіршіктелген жағдайда, ауызды шаюға болады. Ауыз шаюлар көбінесе ауыздағы микробиологиялық жүктемені азайтуға арналған антисептикалық ерітінділер болып табылады, бірақ басқа ауыз шаюлар анальгетикалық, қабынуға қарсы немесе зеңге қарсы әсерлері сияқты басқа да себептермен қолданылуы мүмкін. Бұған қоса, кейбір шаюлар сілекейдің орнын басады, қышқылды бейтараптайды және ксеростомия (ауыздың құрғауы) кезінде ауызды ылғалды ұстауға көмектеседі. Косметикалық ауыз шаюлар жаман демікпен уақытша күреседі немесе оны азайтады, сондай-ақ ауызда жағымды дәм қалдырады. Фторлы тіс пастасымен тістерді тазалағаннан кейін сумен немесе ауыз шаюмен шаю, сілекейдегі фтордың қолжетімділігін азайтуы мүмкін. Бұл фтордың қуысқа қарсы қайта минералдану және антибактериялық әсерін төмендетуі мүмкін. Фторлы ауыз шаю бұл әсерді азайтуы немесе жоғары концентрацияда фтордың мөлшерін арттыруы мүмкін, бірақ фторлы тіс пастасын тістерде тазалаудан кейін қалдыруға қарағанда тиімді емес. Олар ең жақсы тәжірибе үшін дәлелдердің шектеулі екеніне сенді.

Қолдану

Көбінесе ауызды 20–50 мл (2/3 ақша өлшемі) ауыз суымен шаю қолданылады. Суды әдетте жарты минутқа жуық сорып немесе тамақтан өткізіп, содан кейін түкіріп шығарады. Көптеген компаниялар ауыз суын қолданғаннан кейін бірден су ішпеуге кеңес береді. Кейбір брендтерде түкірік боялғандықтан бактериялар мен қалдықтарды көруге болады. Тіс пастасынан қалған пайдалы фторидтің қабықшасын кетірмеу үшін тіс тазарғаннан кейін дереу ауыз суын қолдануға болмайды. Сол сияқты, тіс тазарғаннан кейін ауызды сумен шаюға да болмайды. Ұлыбританиядағы Ұлттық денсаулық сақтау қызметінің науқандарына тіс тазарғаннан кейін "түкір, шайма" деген ұсыным берілді. Фторидті ауыз суын күніне тіс тазартудан басқа уақытта пайдалануға болады.

Қауіпті теріс пайдалану

Егер біреу ауыз суын ішсе, онда ауыз суындағы жоғары алкоголь мөлшері мен жұтуға зиянды басқа да заттардан қауіпті зиян немесе тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Бұл қыс айларында үйсіз адамдардың арасында өлімге себеп болатын жиі кездесетін жағдай, себебі адам оны ішкеннен кейін денесі жылынып қалғандай сезінеді.

Әсерлер

Ең көп қолданылатын ауыз шаюлар – коммерциялық антисептиктер, олар ауыз гигиенасының бір бөлігі ретінде үйде қолданылады. Ауыз шаюлар әртүрлі ауыз қуысының жағдайларын емдеу үшін құрамында бірнеше ингредиенттерді біріктіреді. Әртүрлі нұсқалары жиі кездеседі және ауыз шаюдың стандартты құрамы жоқ, сондықтан оның қолданылуы және ұсынылуы пациент қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылықтарды тудырады. Кейбір ауыз шаю өндірушілер антисептикалық және тіс қабығына қарсы шаюлар қуыс, жегіш тіс ауруы және жаман демік тудыратын бактериялық тіс қабығын өлтіреді деп мәлімдейді. Дегенмен, ауыз шаюды қолдану тіс тазалау және тіс жіптерімен тазалау қажеттігін жоққа шығармайды деген консенсус бар. Американдық стоматологтар қауымдастығы көптеген жағдайларда жүйелі тіс тазалау және дұрыс тіс жіптерімен тазалау жеткілікті екенін, сондай-ақ жүйелі стоматологтік тексерулерді де қажет ететінін мәлімдейді, бірақ олар көптеген ауыз шаюларды бекітеді. Бірақ көптеген пациенттер үшін механикалық әдістер көңілді және уақытты қажет етуі мүмкін, сонымен қатар кейбір жергілікті жағдайлар оларды әсіресе қиын етуі мүмкін. Химиотерапиялық агенттер, соның ішінде ауыз шаюлар, күндізгі үйдегі күтімге қосымша ретінде, тіс үсті тіс қабығының, жегіш тіс ауруының және ауыз иісінің алдын алу және бақылауда маңызды рөл атқара алады. Ауыз шаюдың шағын және уақытша жанама әсерлері, мысалы, дәмнің өзгеруі, тістердің боялуы, ауыздың құрғауы сияқты жағдайлар өте жиі кездеседі. Спирт құрамындағы ауыз шаюлар ауызды құрғатып, жаман демікті нашарлатуы мүмкін, себебі олар ауызды құрғатады. Егер адам ауыз шаюдың құрамындағы консерванттар, бояғыштар, хош иістендіргіштер және дәмдеуіштер сияқты ингредиенттерге аллергиялық немесе сезімтал болса, кейде ауырсыну, ойық және қызыл түс пайда болуы мүмкін (мысалы, афтоздық стоматит немесе аллергиялық контакттік стоматит). Мұндай әсерлерді ауыз шаюды сумен сұйылту, басқа ауыз шаюды (мысалы, тұзды су) қолдану немесе ауыз шаюды толығымен тоқтату арқылы азайтуға немесе жоюға болады. Рецепт бойынша берілетін ауыз шаюлар тіс алу сияқты ауыз қуысы хирургиялық процедураларына дейін және кейін, немесе сәулелену терапиясы немесе химиотерапия тудырған мукозитпен байланысты ауырсынуды емдеу үшін қолданылады. Олар сондай-ақ афтоздық жаралар, басқа ауыз жаралары және басқа ауыз ауруларына да тағайындалады. Рецепт бойынша берілетін ауыз шаюлар ауыз қуысы зақымдануының ауырсынуын азайтуда тиімдірек екендігіне дәлелдің жоқтығына қарамастан, көптеген пациенттер мен дәрігерлер оларды қолдануды жалғастыруда. "Сиқырлы ауыз шаюдың" тиімділігін бағалау үшін бір ғана бақыланатын зерттеу жүргізілді; ол ең көп таралған "сиқырлы ауыз шаю" құрамы мен коммерциялық ауыз шаюлардың (мысалы, хлоргексидин) немесе тұзды су/сода ерітіндісінің тиімділігі арасында ешқандай айырмашылықты көрсетпеді. Қазіргі нұсқаулар тұзды ерітіндінің ауырсынуды жеңілдетуде және қатерлі ісікпен емдеудің салдарынан туындаған ауыз мукозитінің жазылу уақытын қысқартуда "сиқырлы ауыз шаю" сияқты тиімді екенін көрсетеді. Жегіш тіс ауруын емдеу үшін. Кейін грек және римдік дәуірлерде жоғары сыныптағы адамдар ауызды механикалық тазалаудан кейін шаюды кеңінен қолдана бастады, ал Гиппократ тұз, алаун және сірке суының қоспасын ұсынды. Шамамен 1800 жыл бұрын жазылған еврей Талмудында тіс ауруларын емдеу үшін "қамыр суы" мен зәйтүн майын қолдану туралы айтылған. Ежелгі қытайлықтар тамақтан кейін ауызды суару үшін тұзды су, шай және шарапты пайдаланды, себебі олардың антисептикалық қасиеттері бар еді. Еуропалықтар Америкаға келгенге дейін Солтүстік Америка және Мезоамериканың жергілікті халықтары ауыз шаюды қолданды, көбінесе Coptis trifolia сияқты өсімдіктерден жасалған. XVII ғасырдың белгілі микроскописі Антония ван Левенгук тістердегі (қазіргі тіс қабығы деп аталатын) жинақталған заттардан тірі организмдерді (қозғалмалы болғандықтан тірі) тапты. Ол сондай-ақ Делфт қаласындағы үйінің жанындағы каналдан алынған суда да организмдерді тапты. Ол сірке суы немесе коньяк қосып сынақтар жасады және бұл судағы организмдердің бірден қозғалмай қалуына немесе өлтірілуіне әкелді. Содан кейін ол өзінің және басқа біреудің аузын сірке суы немесе коньяк бар ауыз шаюмен шайып көрді, бірақ тіс қабығында тірі организмдер қалды. Ол ауыз шаю плакаттағы организмдерді өлтіру үшін жетпеді немесе жеткілікті ұзақ болмады деген дұрыс қорытынды жасады. 1892 жылы неміс Рихард Зейферт Odol ауыз шаюын ойлап тапты, оны компанияның негізін қалаушы Карл Август Лингнер (1861–1916) Дрезденде өндірді. Бұл жағдай 1960 жылдардың соңына дейін өзгермеді, сол кезде Харальд Лё (сол кезде Данияның Орхус қаласындағы Корольдік стоматологиялық колледжінің профессоры) хлоргексидин қосылысы тіс қабығының қалыптасуын болдырмайтынын көрсетті. Хлоргексидиннің тиімділігінің себебі – ол ауыз қуысының беттеріне мықты жабысады және осылайша көп сағат бойы тиімді концентрацияда қалады. Содан бері ауыз шаюларға коммерциялық қызығушылық артып, бірнеше жаңа өнімдер тіс қабығының қалыптасуын және жегіш тіс ауруының күшін азайтуға, сондай-ақ жаман демікпен күресуге тиімді екенін мәлімдейді. Бұл шешімдердің көптеген түрлері ауызда мекендейтін және жаман демік пен жағымсыз ауыз дәмін тудыратын заттарды бөліп шығаратын күкірт қосылыстарын құратын анаэробты бактерияларды бақылауға бағытталған. Мысалы, Америка Құрама Штаттарында ауыз шаюдың түрлерінің саны 1970 жылы 15 болса, 1998 жылы 66-ға, ал 2012 жылы 113-ке жетті.

The most commonly used mouthwashes are commercial antiseptics, which are used at home as part of an oral hygiene routine. Mouthwashes combine ingredients to treat a variety of oral conditions. Variations are common, and mouthwash has no standard formulation, so its use and recommendation involves concerns about patient safety. Some manufacturers of mouthwash state that their antiseptic and antiplaque mouthwashes kill the bacterial plaque that causes cavities, gingivitis, and bad breath. It is, however, generally agreed that the use of mouthwash does not eliminate the need for both brushing and flossing. The American Dental Association asserts that regular brushing and proper flossing are enough in most cases, in addition to regular dental check ups, although they approve many mouthwashes. For many patients, however, the mechanical methods could be tedious and time consuming, and, additionally, some local conditions may render them especially difficult. Chemotherapeutic agents, including mouthwashes, could have a key role as adjuncts to daily home care, preventing and controlling supragingival plaque, gingivitis and oral malodor. Minor and transient side effects of mouthwashes are very common, such as taste disturbance, tooth staining, sensation of a dry mouth, etc. Alcohol containing mouthwashes may make dry mouth and halitosis worse, as they dry out the mouth. Soreness, ulceration and redness may sometimes occur (e. g., aphthous stomatitis or allergic contact stomatitis) if the person is allergic or sensitive to mouthwash ingredients, such as preservatives, coloring, flavors and fragrances. Such effects might be reduced or eliminated by diluting the mouthwash with water, using a different mouthwash (e. g. saltwater), or foregoing mouthwash entirely. Prescription mouthwashes are used prior to and after oral surgery procedures, such as tooth extraction, or to treat the pain associated with mucositis caused by radiation therapy or chemotherapy. They are also prescribed for aphthous ulcers, other oral ulcers, and other mouth pain. Despite a lack of evidence that prescription mouthwashes are more effective in decreasing the pain of oral lesions, many patients and prescribers continue to use them. There has been only one controlled study to evaluate the efficacy of magic mouthwash; it shows no difference in efficacy between the most common magic mouthwash formulation, on the one hand, and commercial mouthwashes (such as chlorhexidine) or a saline/baking soda solution, on the other. Current guidelines suggest that saline solution is just as effective as magic mouthwash in pain relief and in shortening the healing time of oral mucositis from cancer therapies. for treatment of gingivitis. Later, in the Greek and Roman periods, mouth rinsing following mechanical cleansing became common among the upper classes, and Hippocrates recommended a mixture of salt, alum, and vinegar. The Jewish Talmud, dating back about 1,800 years, suggests a cure for gum ailments containing "dough water" and olive oil. The ancient Chinese had also gargled salt water, tea and wine as a form of mouthwash after meals, due to the antiseptic properties of those liquids. Before Europeans came to the Americas, Native North American and Mesoamerican cultures used mouthwashes, often made from plants such as Coptis trifolia. Anton van Leeuwenhoek, the famous 17th century microscopist, discovered living organisms (living, because they were mobile) in deposits on the teeth (what we now call dental plaque). He also found organisms in water from the canal next to his home in Delft. He experimented with samples by adding vinegar or brandy and found that this resulted in the immediate immobilization or killing of the organisms suspended in water. Next he tried rinsing the mouth of himself and somebody else with a mouthwash containing vinegar or brandy and found that living organisms remained in the dental plaque. He concluded—correctly—that the mouthwash either did not reach, or was not present long enough, to kill the plaque organisms. In 1892, German Richard Seifert invented mouthwash product Odol, which was produced by company founder Karl August Lingner (1861–1916) in Dresden. That remained the state of affairs until the late 1960s when Harald Loe (at the time a professor at the Royal Dental College in Aarhus, Denmark) demonstrated that a chlorhexidine compound could prevent the build up of dental plaque. The reason for chlorhexidine's effectiveness is that it strongly adheres to surfaces in the mouth and thus remains present in effective concentrations for many hours. Since then commercial interest in mouthwashes has been intense and several newer products claim effectiveness in reducing the build up in dental plaque and the associated severity of gingivitis, in addition to fighting bad breath. Many of these solutions aim to control the volatile sulfur compound–creating anaerobic bacteria that live in the mouth and excrete substances that lead to bad breath and unpleasant mouth taste. For example, the number of mouthwash variants in the United States of America has grown from 15 (1970) to 66 (1998) to 113 (2012).

Зерттеу

Микробиота саласындағы зерттеулер тіс шілуді тек шектеулі микроорганизмдер ғана тудыратынын, ал адам аузындағы бактериялардың көпшілігі зиянсыз екенін көрсетті. Қаріес тудыратын Streptococcus mutans сияқты бактерияларға баса назар аудару, осы бактериялардың бастапқыда өсуіне кедерес келтіретін жаңа ауыз суларын жасауға зерттеулер жүргізуге алып келді. Қазіргі ауыз суларын жиі қолдану бактериялардың қайта өсуін тоқтату үшін қажет болса да, болашақтағы емдеулер ұзақ мерзімді шешім ұсынуы мүмкін. Клиникалық сынақтар мен зертханалық зерттеулер алкоголь құрамындағы ауыз суының жұтқыншақта Neisseria gonorrhoeae бактериясының өсуін баяулататынын көрсетті. Дегенмен, кейінгі сынақтар 12 апта бойы ауыз суын қолданған және қолданбаған ерлер арасында гонореяға шағу көрсеткіштерінде ешқандай айырмашылық болмағанын анықтады.

Алкоголь

Алкоголь бактерияларды жою үшін емес, ментол, эвкалиптол және тимол сияқты маңызды белсенді ингредиенттерді тасымалдаушы ретінде әрекет ету үшін ауыз суына қосылады, олар тіс эмаліндегі қабықшаға енуге көмектеседі. Дәмді беру үшін және "қызу" сезімін қамтамасыз ету үшін де қолданылады. Алкогольдің құрамында болуына байланысты, шаюдан кейін спирттік тесттен өту мүмкін, бірақ 10 минуттан кейін ауыздағы спирт деңгейі қалыпқа келеді. Алкоголь – ауыз қуысының бактериялық белсенділігін күшейтетін құрғатушы зат, нәтижесінде ауыздан жағымсыз иіс шығаратын күкірт қосылыстары көбейеді. Сондықтан алкоголь қосылған ауыз суы ауыз иісі бар адамдарда оны уақытша күшейте алады, тіпті кейбір жағдайларда ауыз иісінің жалғыз себебі болуы мүмкін. Бір зерттеуде мынадай тұжырым жасалған:

"Ауызды спиртті құрамы бар сулармен шаю ауыз қуысының қатерлі ісігінің пайда болуына немесе оның дамуына ықпал ететінін қабылдауға жеткілікті дәлелдер бар. Көптеген өнімдердің in vitro жағдайында ауыз қуысының микробтық биоқабықтарына ену және ауыз қуысының бактериялық жүктемесін азайту тиімді екені көрсетілгенімен, қажет болған жағдайда оларды қысқа мерзімді терапиялық мақсаттар үшін ғана қолдану орынды болар еді. Алкогольсіз ауыз суларын қолдану да тиімді болуы мүмкін. Сонымен қатар, ауыз шаю суларын басқа дәрі-дәрмектер сияқты стоматологтар тағайындауы керек. Спиртті құрамы бар ауыз шаю суларын қолдануға себеп болуы мүмкін, бірақ тек нақты жағдайларда және шектеулі, бақыланатын уақыт аралығында. Сондықтан пациенттерге ауыз суын қолдану жөнінде жазбаша нұсқаулар берілуі керек, ал ауыз суын пайдалану ересектерге қысқа мерзімге және нақты, анықталған себептерге байланысты ғана рұқсат етілуі керек. Авторлардың пікірінше, қазіргі қолда бар дәлелдерге сүйенсек, спиртті құрамы бар ауыз суларын ауыз қуысының қатерлі ісігінің дамуымен байланыстыру, ауыз қуысының денсаулығымен айналысатын мамандардың оларды ұзақ мерзімді қолдануға кеңес беруі дұрыс емес. Сол зерттеушілер сондай-ақ, темекі тартпаған және ішімдік ішпеген адамдарда спиртті құрамы бар ауыз суларын қолдану ауыз қуысының қатерлі ісігіне шалдығу қаупін шамамен бес есеге дейін арттыратынын атап өтті (спиртті құрамы бар ауыз суларын қолданушылар үшін бұл көрсеткіш жоғары). Сонымен қатар, авторлар бірнеше танымал ауыз суларының жанама әсерлерін атап өтті, олардың ішінде тіс эмалінің эрозиясы және балалардың кездейсоқ улануы бар. Бұл зерттеуге БАҚ-тың және басқа зерттеушілердің қарама-қайшы пікірлері келіп түсті. Cancer Research UK өкілі Йинка Эбо зерттеу нәтижелерін жоққа шығарды, алкогольді құрамы бар ауыз суларын қолдану ауыз қуысының қатерлі ісігінің қаупін арттыратынын көрсететін жеткілікті дәлелдер әлі жоқ деген қорытындыға келді. 1985, 1995 және 2003 жылдары жүргізілген зерттеулер алкогольді құрамы бар ауыз шаю сулары мен ауыз қуысының қатерлі ісігі арасындағы байланысты растамады. Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы The Cancer Council ұйымының бас директоры Эндрю Пенман бұл мәселе бойынша қосымша зерттеулер жүргізуге шақырды. 2009 жылдың наурыз айында Американдық стоматологиялық қауымдастық "қолда бар дәлелдер ауыз қуысының қатерлі ісігі мен алкогольді құрамы бар ауыз шаю сулары арасындағы байланысты көрсетпейтінін" мәлімдеді. Көптеген жаңа брендтердегі ауыз сулары алкогольсіз, бұл тұтынушылардың ауыз қуысының қатерлі ісігіне қатысты алаңдаушылығына жауап ретінде ғана емес, сонымен қатар алкогольді тұтынудан бас тартатын діни топтардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жасалған.

There is now sufficient evidence to accept the proposition that developing oral cancer is increased or contributed to by the use of alcohol containing mouthwashes. Whilst many of these products may have been shown to be effective in penetrating oral microbial biofilms in vitro and reducing oral bacterial load, it would be wise to restrict their use to short term therapeutic situations if needed. Perhaps the use of mouthwashes that do not contain alcohol may be equally effective. Further, mouthrinses should be prescribed by dentists, like any other medication. There may well be a reason for the use of alcohol containing mouthrinses, but only for a particular situation and for a limited and controlled period of time. As such, patients should be provided with written instructions for mouthwash use, and mouthwash use should be restricted to adults for short durations and specific, clearly defined reasons. It is the opinion of the authors that, in light of the evidence currently available of the association of alcohol containing mouthwashes with the development of oral cancer, it would be inadvisable for oral healthcare professionals to recommend the long term use of alcohol containing mouthwashes. The same researchers also state that the risk of acquiring oral cancer rises almost five times for users of alcohol containing mouthwash who neither smoke nor drink (with a higher rate of increase for those who do). In addition, the authors highlight side effects from several mainstream mouthwashes that included dental erosion and accidental poisoning of children. The review garnered media attention and conflicting opinions from other researchers. Yinka Ebo of Cancer Research UK disputed the findings, concluding that "there is still not enough evidence to suggest that using mouthwash that contains alcohol will increase the risk of mouth cancer". Studies conducted in 1985, 1995, 2003, did not support an association between alcohol containing mouth rinses and oral cancer. Andrew Penman, chief executive of The Cancer Council New South Wales, called for further research on the matter. In a March 2009 brief, the American Dental Association said "the available evidence does not support a connection between oral cancer and alcohol containing mouthrinse". Many newer brands of mouthwash are alcohol free, not just in response to consumer concerns about oral cancer, but also to cater for religious groups who abstain from alcohol consumption.

Бензидамин (анальгетикалық)

Ауыр ауыз қуысының жағдайларында, мысалы, афтозды стоматитте, ауырсынуды басу үшін анальгетикалық ауыз шаюлар (мысалы, бензидамин ерітіндісі немесе "Диффлам") қолданылады. Олар көбінесе тамақ ішу кезіндегі дискомфортты азайту үшін тамақтан бұрын пайдаланылады.

Бензой қышқылы

Бензой қышқылы буфер ретінде әрекет етеді. Ксетилпиридиний хлориді ауыз шаюдың тіс қабығына қарсы әсері хлоргексидинге қарағанда нашарлап, тістердің боянуына, кейде ауызда күйіп қалғандай сезімге немесе ойық жараға себеп болуы мүмкін. Тіс қабығы мен гингивитті бақылауда жоғары концентрациялы препараттардың тиімділігін растайтын дерек жоқ. Мароккодағы Рабат университетінде жүргізілген рандомизацияланған клиникалық сынақ нәтижесінде 0,12% спирт негізіндегі хлоргексидин, спиртсіз 0,1% хлоргексидинмен салыстырғанда, тіс қабығын тежеуде жақсы нәтижелер көрсетті. Хлоргексидин жақсы субстантивтілікке ие (ауыз шаюдың ауыз қуысының қатты және жұмсақ тіндеріне байланысу қабілеті). Гингивит дами келе Грам-теріс таяқшалардың саны артады, сондықтан ол гингивитті азайту үшін де қолданылады. Кейде тіс кариесін алдын алу және периодонттық ауруларды емдеу үшін қосымша құрал ретінде қолданылады. Хлоргексидин ауыз шаю тіс қабығын тоқтатуға жалғыз өзі шамасы келмейді, сондықтан ол тұрақты тіс щеткасымен және тіс жібімен ауыстырыла алмайды. Хлоргексидин ауыз шаюдың басқа да қолданылуларының қатарында иммундық тапшылығы бар адамдарда ауыз қуысы кандидозын алдын алу бар. Хлоргексидин ауыз шаю дәмді бұзуға немесе өзгертуге де себеп болуы мүмкін.

Хлор диоксиді

Азақ концентрацияда хлор диоксиді кейбір ауыз шаю суларында антисептикалық зат ретінде қолданылатын құраушы компонент болып табылады.

Фтор (антикавитет)

Тіс қақырығына қарсы ауыз шаюлар тісті шіріктен қорғау үшін натрий фторидін пайдаланады. Фторлы ауыз шаюлар тіс кариесіне шалдығу қаупі жоғары саналатын адамдарға профилактикалық шара ретінде қолданылады, осыған себеп сілекей функциясының бұзылуына байланысты ксеростомия, дәрілердің қосымша әсерлері, фторлы су ішпеу немесе тіс күтімін (қанағатты тазалау және тіс жіппен тазалау) өздігінен жасай алмау жағдайлары болуы мүмкін. Сонымен қатар, бұл ауыз шаюлар тіс майысқан сезімталдық, қызыл иек бездің керілуі/тіс тамырының ашық қалған жағдайларында ем ретінде де қолданылады.

Дәмдеуіш заттар мен ксилитол

Дәмдеуіш заттарға сорбитол, сукралоза, натрий сахарины және ксилитол сияқты тәттілендіргіштер жатады, олардың тәттілігі мен дәмі сілекей шығуын күшейтеді және ауыз қуысының қышқылдығын қалыпқа келтіруге көмектеседі. Сондай-ақ, алкогольдің құрғату әсерінен сақтану үшін алкогольдің орнына қолданылады. Бұл заттар анаэробты бактерияларды жояды, сонымен қатар ауыз қуысындағы қалдықтармен жанасқанда көпіршік пайда етіп, механикалық тазалау әсерін көрсетеді.

Лидокаин/ксилокаин

Ауызға қабылданатын лидокаин сәулелік терапия немесе химиотерапия салдарынан туындаған мукозит (шырыш қабығының қабынуы) симптомдарын емдеуге көмектеседі. Лидокаин анестезиялық ерітіндісінің (ауыз суының) организмге сіңірілуі мүмкін екендігі зерттеулерде көрсетілді, бұл сүйек косылғысы ауыстырылған және ауыз мукозитіне шалдыққан науқастарда тексерілді.

Метил салицилаты

Метил салицилаты антисептик, қабынуға қарсы және анальгетик ретінде, сондай-ақ дәмдеуіш және хош иістендіргіш зат ретінде қолданылады. Метил салицилатының тісқабығына қарсы әсері бар, бірақ хлоргексидинге қарағанда нашар.

Калий оксалаты

Рандомизацияланған клиникалық сынақ калий оксалаты бар ауыз суын тіс тазалаумен бірге қолданғанда дентиннің жоғары сезімталдығын бақылау және азайтуда үміттендіретін нәтижелер көрсетті.

Повидон/йод (PVP-I)

2005 жылғы зерттеуде күніне үш рет қарапайым сумен немесе повидон йод ерітіндісімен шаюдың жоғарғы тыныс жолдарының инфекциясын алдын алуға және жұқтырған жағдайда симптомдардың ауырлығын азайтуға көмектесетіні анықталды. Басқа дереккөздер бұл пайданы қарапайым плацебо әсерімен байланыстырады. PVP I жалпы алғанда "коммерциялық антисептиктерге қарағанда кеңірек вирусти жоятын спектрге ие, ол қабықшасы бар және қабықшасы жоқ вирустарды қамтиды", соның ішінде жаңа SARS CoV 2 вирусы да бар.

Қанды қышқыл

Сангинарин қосылған ауыз шаюлар тісқабыққа және жаман иіске қарсы ем ретінде сатылады. Лейкоплакияның осы түрі "сангинариямен байланысты кератоз" деп аталады, және ауыздың кіреберіс бөлігінде лейкоплакиясы бар адамдардың 80% астамы осы затты қолданған. Себепші затпен байланысты тоқтатудан кейін зақымданулар жылдар бойы сақталуы мүмкін. Лейкоплакияның бұл түрі дисплазияны көрсетуі мүмкін, бірақ қатерлі ісікке айналу ықтималдығы белгісіз. Алайда, толықтырушы және балама медицина саласындағылар сангинарияны қатерлі ісікке ем ретінде қолдануға кеңес береді.

Натрий бикарбонаты (тамақ пісіру содасы)

Кейде натрий бикарбонаты тұзбен қосылып, қарапайым, үйде жасалған ауыз шаю ерітіндісін дайындауға болады, оны тұзды ауыз шаю ерітіндісі қолданылатын жағдайларда пайдалануға болады. 1% натрий бикарбонаты және 1,5% натрий хлоридінен тұратын сулы ерітінділер сатылымда бар, бірақ фармацевттер қажет болған кезде осындай құралымды негізгі ингредиенттерден оңай дайындап бере алады. Натрий бикарбонаты ауыз шаю ерітіндісі кейде тұтқыр сілекейді кетіру және ауызды қарап тексеру кезінде ауыз қуысының тіндерін жақсы көру үшін қолданылады.

Натрий хлориді (тұз)

Тұзды су механикалық тазалау және антисептикалық әсерге ие, себебі ол бактерияларға қатысты гипертоникалық ерітінді болып табылады, олар лизиске ұшырайды. Ерітіндінің жылуы қан ағынының терапиялық жоғарылауын (гипермия) тудырады. Керісінше, егер жылу ауыздың ішіне емес, беттің бір жағына (мысалы, ыстық су бөтелкесі) қолданылса, тіс абсцесі ауыз қуысынан тыс жерге ағып кетуі мүмкін, бұл кейіннен бетте фиброз аймағының пайда болуымен байланысты болады (тіс пайда болуынан туындаған тері синусына қараңыз). Тіс жұлып алу кезінде, ыстық тұзды сумен ауыз шаюды тіс жұлып алынғаннан кейін шамамен 24 сағаттан кейін бастау керек.

Сукралфат

Сукралфат – сульфатталған сахарозаның алюминий тұзынан тұратын шырышты қабыққа жағылатын препарат. Жаксы жоспарланған, рандомизацияланған бақыланатын сынақта тиімділігі дәлелденбегендіктен, радиотерапия немесе химиорадиация алатын бас және мойын аймағының қатерлі ісігімен ауыратын науқастарда ауыз қуысының қабынуының алдын алу үшін қолдануға ұсынылмайды. Эритромициннің де әсері осыған ұқсас.

Транэксамиялық қышқыл

4,8% транэксамик қышқылының ерітіндісі кейде коагулопатиясы (қан ұю бұзылысы) бар немесе антикоагулянттар (мысалы, варфарин сияқты қанды сұйылтатын дәрілер) қабылдап жүрген адамдарда ауыз хирургиясы кезінде және одан кейін қан кетуді болдырмау үшін антифибринолитикалық ауыз шаю құралы ретінде қолданылады.

Триклозан

Триклозан – кейбір ауыз шаю суларында кездесетін иондық емес хлорланған бисфенол антисептигі. Ауыз шаю суына (мысалы, 0,03%) қосылғанда, орташа деңгейде тіндерге сіңіп қалу қабілеті, кең спектрлі бактерияға қарсы әсер, белгілі бір көмекейге қарсы әсер және айқын тіс тақтасын кетіру әсері байқалады, әсіресе сополимер немесе мырыш цитратымен бірге қолданғанда.

Цинк

Цинк хлориді сияқты тартқыш заттар жағымды дәм сезімін береді және тіндерді тарылтады. Цинк, басқа антисептикалық заттармен бірге қолданылғанда, тіс тасының қалыптасуын шектей алады.