Кіріспе

Портсмут қаласы, Гэмпшир, Ұлыбритания

Саутси қамалы, тарихи түрде Чадертон қамалы, Оңтүстік қамалы және Портси қамалы деп те аталады, 1544 жылы Генрих VIII-нің Гэмпширдегі Портси аралында салған артиллериялық бекініс. Ол Франция мен Киелі Рим империясының басып кіруінен қорғану мақсатындағы Корольдің бекініс жобасының бір бөлігі болды және Солент пен Портсмуттың шығыс жағын қорғады. Қамалда төртбұрышты орталық мұнара, шығыс және батысқа қарай екі тіктөртбұрышты қару платформасы, алдыңғы және артқы жағынан екі бұрышты бастион болды. Бұл бекініс континентте танымал болған итальяндық үлгідегі бекіністің алғашқы ағылшын үлгісі еді. 1545 жылғы Солент шайқасының Коудрей гравюрасында Генрих VIII қамалды аралап көргені бейнеленген. Бірнеше ауыр өртке ұшырағанға қарамастан, қамал қызметте болды және 1642 жылы Англия азамат соғысының басында парламенттік күштер шабуыл жасаған кезде қысқаша қақтығысқа қатысты. 1680 жылдары сэр Бернард де Гомме қамалды кеңейтті. 18 ғасырда ұмытылғаннан кейін, 1814 жылы Наполеон соғыстары кезінде қайта жаңартылды. 1840 жылдары қысқа мерзімге әскери түрме ретінде пайдаланылғаннан кейін, 1850 және 1860 жылдары шығыс және батыс жақтарына қосымша қару батареялары салынды. Француз шапқындығынан қауіптеніп, ғасыр бойы қорғаныс жүйесі жаңартылды және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Портсмутты қорғау жоспарының бір бөлігі болды. Соғыс аралық жылдары кейбір бекіністер тоқтатылды, бірақ қамал Екінші дүниежүзілік соғыста қайтадан қолданылды, ол Портсмут портындағы француз теңіз кемелерін басып алу операциясы – «Грасп» операциясына қатысты. 1960 жылы, қазір ескірген Саутси қамалы Портсмут қалалық кеңесіне сатылды. Ол 1850 жылға дейінгі түріне келтіріліп, туристік орталық ретінде ашылды және 2011–2012 жылдары 90 000-нан астам келушіні қабылдады.

XVI ғасыр

Саутси қамалы Англия, Франция және Киелі Рим империясы арасындағы халықаралық шиеленістердің салдарынан VIII Генрих патшаның билігінің соңғы жылдарында салынды. Дәстүрлі түрде, тәж жағалауды қорғауды жергілікті лордтар мен қауымдастықтарға жүктеді, бекіністерді салу және күтіп-ұстау ісінде шағын рөл атқарды. Франция мен империя арасындағы қақтығыс кезінде теңіз шабуылдары жиі болғанмен, Англияға басып кіру ықтимал емес көрінді. Оңтүстік-батыста және Сассекс жағалауында қарапайым блокхаустар мен мұнаралар негізіндегі қарапайым қорғаныс құрылыстары болды, ал Англияның солтүстігінде бірнеше әсерлі нысандар салынды. Бірақ, жалпы алғанда, бекіністердің көлемі шектеулі болды. 1533 жылы Генрих, Папа Павел III-мен Арагондық Екатеринаға қатысты ұзақ жылдардан бері жалғасып келе жатқан некесін жою мәселесі бойынша келіспеді. Екатерина – Киелі Рим императоры Карл V-тің тәтесі болды, ол некені жоюды жеке қорлық ретінде қабылдады. Осының нәтижесінде 1538 жылы Франция мен империя Генрихке қарсы одақ құрды, ал Папа екі елді Англияға шабуыл жасауға ынталандырды. Англияға басып кіруге дайындық жүргізіліп жатқандай көрінді. Жауап ретінде Генрих 1539 жылы «құрылғы» деп аталатын жарлық шығарды, онда «басып кіру уақытында мемлекетті қорғау» және Англия жағалауы бойында бекіністер салу жөнінде нұсқаулар берілді. Тәуекел сейілді, бірақ 1544 жылы қайта жанданды, Франция Шотландиядағы одақтастарының қолдауымен Ла-Манш арқылы шабуыл жасаумен қорқытты. Сондықтан Генрих елдің қорғанысын одан әрі жақсарту үшін тағы бір жарлық шығарды, әсіресе оңтүстік жағалауда. Қамал Портси аралының оңтүстік шетіне, Солент арқылы Портсмут корольдік теңіз базасына қарай ағатын терең су жолын қорғау үшін салынды. Жұмыс 1544 жылдың басында Портсмут губернаторы сэр Энтони Кнайветтің басшылығымен, Чичестер деканы Ричард Каварден және Портсмут гарнизонының капитаны Джон Чаттертонның қолдауымен басталды. Томас Берти бас құрылысшы болып тағайындалды. Қамалдың жобасын кім жасағаны белгісіз, бірақ Кнайвет оны «Оның Ұлылығының құрылғысы» деп сипаттады, бұл әдетте корольдің жеке қатысқанын көрсетеді. Жобада бұрын қолданылған жартылай дөңгелек бастиондардан бас тартылды, оларды қолдау қабырғаларынан жақтаумен толық жабу мүмкін болмады. Оның орнына бұрышты дизайн қолданылды, бұл континенттік Еуропада қолданылып жүрген итальяндық бекініс стилінің ерте, бірақ толық емес нұсқасы болды. Француздардың шабуылдау қаупіне байланысты жұмыс жылдам жүргізілді, шілде айына дейін екі мыс сакер зеңбірегі орнатылды. Оның құны кем дегенде 3100 фунт стерлинг болды, оның 1300 фунты монастырларды таратудан түскен кірістерден төленді, ал крейда, тас және ағаш көршілес Уайт аралынан әкелінді. Қамал қазан айына дейін аяқталды және төртбұрышты қалпақ, шығыс және батысқа қарай созылған төртбұрышты зеңбірек платформалары және алдыңғы және артқы жағында бұрышты бастиондары бар бекініс құрады. Чаттертон жаңа капитан болып тағайындалды, оның құрамында сегіз сарбаз, он екі зеңбірекші және бір күзетші болды. Француздық шабуыл 1545 жылы басталды, адмирал Клод д'Анбоульт Ла-Манш арқылы өтіп, 19 шілдеде 200 кемемен Солентке келді және Уайт аралына әскерлерін түсірді. Генрихтің флоты қысқа мерзімді шабуыл жасады, нәтижесінде Солент шайқасы болды, онда ағылшын флагманы «Мэри Роза» жоғалып, қорғаныс бекіністерінің артына қауіпсіз қайтты. Генрих сол кезде Портсмутте болды және Коудрей гравюрасында оның Саутси қамалына сапар шеккені бейнеленген. Француз экспедициясы 25 шілдеде жағалау бойымен жылжып, шабуыл жасау қаупі сейілді, бірақ Генрих сол жазда бекіністі қосымша жақсартуға бұйрық берді, оның ішінде жаяу әскер шабуылына қарсы қорғану үшін тас флангерлер мен ағаш капонерлер салуды тапсырды. Эдуард VI 1552 жылы Портсмуттың қорғанысын тексеріп жатқанда, қалада бір түнді өткізді.

17 ғасыр

1600-шы жылдардың басында Англия Франция және Испаниямен бейбіт қарым-қатынаста болды, сол себепті жағалау қорғанысына көңіл аз бөлінді; сараптама көрсеткендей, Саутси қамалы «қорғануға өте нашар дайындалған», қабырғаларында қару орнатылмаған және оқ-дәрі қоры да жоқ еді. 1626 жылдың наурыз айында қамалдың ішінде ауыр өрт шығып, жақын жердегі кемелерде үрей тудырды. Зақымдар 1635 жылы ғана жөнделді, сол кезде Жаңа Орманнан 210 жүк ағаш жұмысқа жөнелтілді. 1640 жылы тағы бір ірі өрт болды, ол тұрғын үйлерге және қоймаларға зиян келтірді. 1642 жылы Англия азамат соғысының басында полковник Джордж Горинг басқаратын роялистер мен полковник Ричард Нортон басқаратын парламенттік күштер арасында Портсмут маңында шайқас болды. Шабуыл 5 қыркүйек күні таңғы сағаттарда басталды; гарнизон өз қаруларын ішкі жаққа бағыттап қойғандықтан, шабуылдаушылар теңіз жағындағы ордыға шабуыл жасады. Қамалдың алынуы Портсмуттың қорғанысын мүмкінсіз етіп, қала қарсыласудан бас тартты. Қамал патшалар аралық кезеңде және Реставрацияның алғашқы жылдарында негізінен түрме ретінде пайдаланылды. Қаржыландырудың жетіспеуі және нашар ұйымдастыру салдарынан жұмыс 1680-ші жылдарға дейін басталмады. Оған қамалдың айналасына топырақтан жасалған глацис, жаңа қамал қақпасы, төрт ілгекті мұнара және орталық қамалдың қайта жобалануы кірді. 1688 жылы католик король Джеймс II-ге қарсы оппозиция күшейген кезде Портсмут маңындағы әскери құрылым корольдің заңды емес ұлы Джеймс ФитцДжеймс, Бервик герцогының бақылауында болды. Революция басталды және Портсмут пен оның қорғанысы король үшін Францияға қашуға болатын мүмкіндік ретінде маңызды болды; алайда, желтоқсан айының соңында бұл қажеттілік туындаған жоқ. Джордж Легг, Дартмут бароны, ФитцДжеймске 18 желтоқсанда Саутси қамалын протестант капитан Картерге беруге қысым жасады, ал Портсмут екі күннен кейін революцияға бағынды. 1690 жылы қамалға келген саяхатшы Селия Файннс оның «өте әдемі екенін, бірақ оның күші мен пайдасы шамалы екенін» байқады.

18 19 ғасырлар

1759 жылғы тамыздағы жарылыстан қамалдың шығыс жағы ауыр зақымдалды. Бұл жарылыс 72-ші жаяу полкінің қамал ішінде сақталып тұрған оқ-дәріге тамақ дайындау кезінде ұшқан от кезінде болды, нәтижесінде 17 ер адам, әйел және бала қаза тапты. Осы оқиғаның салдарынан қамалдың солтүстік жағында "Отпені" деп аталатын жаңа оқ-дәрі қоймасы салынды. Ғасырдың екінші жартысында қамалдың жағдайы нашарлап, бір замандас куәлігінде айтылғандай, оны "бір ескі сержант пен торт-сыра сататын үш-төрт адам" ғана күзетіп тұрды. 18 ғасырдың соңында Революциялық және Наполеон соғыстарының басталуымен Саутси қамалының маңызы қайта артты. 1813 жылы генерал-майор Бенджамин Фишердің басшылығымен қаланы кеңейту жұмыстары басталды. Фишер бұл жұмысты әскерилер мен азаматтық мердігерлердің біріктірілген күштерімен жүргізді, бұл шығындарды бақылауға және кәсіби одақтардың әрекетін болдырмауға көмектеседі деп санды, жобаның құны шамамен 18,105 фунт стерлинг болды. Қақпа қайта салынды және оның шетіне қарсы қабырғалы галерея салынды. Шам сперма майымен жанып, бекітілген диоптрияның артына орнатылды; ол кемелерді Ат құмы мен Спит құмы арасындағы қауіпсіз су арқылы бағыттау үшін қызыл және ақ секторларды (1854 жылдан бастап қызыл және жасыл) көрсетті. Маякшы қамалдың ішінде орналасқан ғимаратта тұрды. Маяк 2017 жылға дейін үздіксіз пайдаланылды, содан кейін Портсмут портына жақындау жолдарындағы өзгерістердің бөлігі ретінде, Корольдік теңіз күштерінің жаңа Королева Елизавета класындағы ұшақ тасымалдағыштарының келуіне дайындық ретінде жаңа құрылыммен ауыстырылды. Кейін ауыстырылған түпнұсқа диоптриялық линза қазір қамал ішінде қойылған. 1837 жылы Англияның оңтүстігіндегі әскери қылмыскерлерді басқару туралы сауалдама жүргізілді және 1844 жылы Саутси қамалы мен Форт Кларенсті әскери түрмелер ретінде пайдалануға шешім қабылданды, бұл аймақтағы азаматтық түрмелерге түсетін қысымды азайту және тұтқындар үшін қолайлы әскери ортаны қамтамасыз ету мақсатында жасалды. Саутси 1850 жылға дейін 150 қылмыскерді ұстап тұрды, олар Корольдік артиллерия сержантының қадағалауында болды, сонымен қатар қалған артиллерия қорғанысын да бақылады. 1840 жылдары снарядты қарулар мен бу кемелерінің пайда болуы француздардың оңтүстік жағалауға сәтті шабуыл жасауы мүмкін деген жаңа қауіпті тудырды. 1850 жылы түрме жабылып, қамал қабырғаларына 7 дюймдік (22,3 см) жеті зеңбірек орнатылды, бірақ қорғанысқа қатысты алаңдаушылықтар болды, сондықтан қамалдың жанына қосымша зеңбіректерді орналастыру үшін екі топырақ қорғаныс батареясы салынды. 1856 жылы Қырым соғысының аяқталуымен Солент бойында флоттың кең ауқымды қарауы өтті, оған Виктория патшайымы және көптеген туристер қатысты. Әскери-теңіз канонерлік қайықтары қамалға шабуыл жасады, ол соған жауап ретінде қырық 8 дюймдік зеңбіректен атып, бекіністің негізінде тұрған көрермендер арасында хаос тудырды. Францияға қатысты жаңа алаңдаушылықтар, оқталған зеңбіректер мен темірден жасалған соғыс кемелерінің дамуымен бірігіп, 1860 жылы Ұлыбританияның қорғанысы жөніндегі Корольдік комиссиясына Портсмуттың қауіпсіздігі туралы алаңдаушылық білдірді. 1863 және 1869 жылдар аралығында қамалдың батыс және шығыс жақтарында жер асты қоймалары бар жаңа зеңбірек батареялары салынды, бұл қорғаныс қабырғасымен қоршалған кешеннің бір бөлігін құрады; ескі қамал қару-жарақтарды орналастыруға емес, қашықтық пен бағытты анықтауға пайдаланылды және баяу құлдырауға рұхсат етілді. 1886 жылға қарай бұл жерде 25 зеңбірек орнатылған, оның дизайны Ресейдің әскери инженері жоғары бағалады. 1890 жылдары торпедалық қайықтар мен жақсырақ артқы жүктемелі зеңбіректердің дамуына байланысты қамалдың қорғанысы тағы да ескірді. Бұған жауап ретінде торпедалық қайықтармен күресу үшін бес 6 фунтты тез атуға болатын зеңбірек пен іздеу шамдары орнатылды, ал 1899-1901 жылдар аралығында шығыс батареясы 16,670 фунт стерлингке қайта жабдықталды. Осы арада, 1785 жылы үкімет қамалдың айналасындағы Саутси Комонды иелікке алды, бұл форттың қаруларына ашық және қолжетімді болуын қамтамасыз ету үшін, ал 1831 жылдан бастап сотталғандар саздарды толтыру және тегістеу үшін жұмылдырылды. Лондоннан темір жолдың салынуы Саутси қамалының атымен аталған Саутси елді мекенінің өркендеген курортқа айналуына мүмкіндік берді. Саутси Коммонды жергілікті үкімет 1884 жылы жалға алды, ал халық саны өскен сайын қамалдың зеңбіректерді сынауды жаттығу қиындады.

20 21 ғасырлар

20 ғасырдың басында Саутси қамалы Солент теңізін қорғауға арналған "Портсмут бекінісі" жоспарының бір бөлігі болды. Шығыс батареясы екі BL 6 дюймдік (15,2 см) Mark VII және екі BL 9,2 дюймдік (23,3 см) Mark X зеңбірегімен, ал батыс батареясы үш 12 фунттық (5.4 кг) және бір 4,7 дюймдік (11,9 см) QF зеңбірегімен жабдықталған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қамалды бастапқыда Корольдік гарнизондық артиллерия және Хэмпшир Корольдік гарнизондық артиллериясының 4-ші ротасы күзеткен. Кейін бұл бөлімшелер Францияға ауыстырылып, олардың орнына Хэмпшир Корольдік гарнизондық артиллерия еріктілері келді. Соғыстан кейін де қамал әскери мақсатта пайдаланыла берді, бірақ 1929 жылы ол туристік орынға айналды, келушілер қамал гарнизонының теңізге оқ ату жаттығуларын тамашалай алатын. Southsea Common 1922 жылы Портсмут қалалық кеңесі сатып алып, саябаққа айналдырды, ал батыс батареясы 1927 жылы қарусыздандырылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гэмпшир ауыр полкі, Корольдік артиллерия (Территориялық армия) қамалды басып алды, ол Портсмут бекінісінің бас штабы ретінде пайдаланылды. Соғыс кезінде қамалға тұрақты армиядан және жергілікті қарулы күштен жағалау артиллериясының әртүрлі бөлімшелері орналасты, ал шығыс батареясы екі 9,2 дюймдік BL Mark X зеңбірегімен жарақтандырылды. Тұру жағдайы нашар болды, көмекші аумақтық қызметтегі бір адам оны "салқын, ылғалды және қорқынышты" деп сипаттады. Қамал әуе шабуылынан қорғану үшін желкенді шарлармен қоршалған, бірақ кем дегенде екі отты бомбаға түсті, бірақ көп зиян келтірмеді. 1940 жылы Францияның құлауынан кейін француз кемелерінің бір бөлігі Портсмут сияқты британдық порттарға келді, бірақ соғыс кемелері кетіп, неміс қолына түсіп қалуы мүмкін деген алаңдаушылық туды. 23 маусымда қамалға өз зеңбіректерін дайындап, француз флотына оқ атуға дайын болуға бұйрық берілді, олардың кетуіне жол бермеу үшін. Бір зеңбірек, әрекетке толық дайын болмаса да, флотқа бағытталды, ал француз эсминеці Léopard қамалға қаруларын бағыттап жауап берді, бірақ атыс болған жоқ. 3 шілдеде "Табыс" операциясы аясында британдық күштер кемелерге шабуыл жасап, басып алды, осылайша қақтығыс аяқталды. Соғыстан кейінгі жылдары Саутси қамалы қолданыстан шығып, 1960 жылы Портсмут қалалық кеңесіне 35 000 фунт стерлингке сатылды. 1960 жылдары кеңес батыс және шығыс батареяларын жартылай бұзды. 21 ғасырда қамал әлі де туристік орын ретінде кеңес тарапынан пайдаланылуда және 2011-12 жылдары 90 000-нан астам келушіні қабылдады. Қамалдың ішінде түрлі зеңбіректердің жинағы бар. Олардың екеуі, 68 фунттық (30,8 кг) және RML 9 дюймдік 12 тонналық (22,8 см 12,192 кг) зеңбірек, аумақта орналасқан, ал қамалдың ішінде HMS Royal George-дан 24 фунттық (10,8 кг), RML 9 фунттық 8 cwt (4 кг 406 кг) және екі алтыбұрышты витворт 3 фунттық (1,3 кг) оқ-дәрісі 1876 жылдан бері сақталып тұр. Қамал Ұлыбритания заңдарымен қорғалатын Ежелгі ескерткіш ретінде танылған.