Кіріспе

Біріккен Ұлттар Ұйымы қоғамдастық дамуын "қоғам мүшелерінің ортақ мәселелерді шешу үшін бірлесіп әрекет ету және шешімдер табу процесі" деп анықтайды. Бұл – кең ұғым, ол азаматтық лидерлер, белсенділер, атқалысқан азаматтар мен мамандардың қоғамдардың түрлі салаларын жақсартуға қолданатын тәжірибелерді қамтиды. Әдетте, бұл күшті және тұрақты жергілікті қоғамдар құруға бағытталған. Қоғамдастық даму сондай-ақ кәсіби мамандық ретінде қарастырылады және Халықаралық қоғамдастық даму қауымдастығы оны "ұйымдастыру, білім беру және қоғамдағы адамдарды күштендіру арқылы қатысу демократиясын, тұрақты дамуды, құқықтарды, экономикалық мүмкіндіктерді, теңдік пен әлеуметтік әділдікті ілгерілететін тәжірибеге негізделген мамандық және академиялық пән" деп анықтайды. Қоғамдастық даму жеке тұлғалар мен топтарға өздерінің қоғамдарында өзгерістер жасауға қажетті дағдыларды беруге бағытталған. Мұндай дағдылар көбінесе ортақ мақсатқа жұмыс істейтін әлеуметтік топтар құру арқылы қалыптасады. Қоғамдастық дамушылар жеке адамдармен қалай жұмыс істеуді, сондай-ақ үлкен әлеуметтік институттар контекстінде қоғамдардың жағдайын қалай өзгертуді түсінуі керек. "Қоғамдастық даму" термині ағылшын тілді елдерде, атап айтқанда АҚШ, Ұлыбритания, Австралия, Канада, Жаңа Зеландия және Ұлттар Достастығының басқа да елдерінде кеңінен таралды. Бұл термин сонымен қатар Шығыс Еуропаның кейбір елдерінде де қолданылады, мысалы, Венгрия мен Румынияда қоғамдастықты дамыту бойынша белсенді қауымдастықтар бар. Оксфорд университетінің баспасынан 1966 жылдан бері шығып келе жатқан "Community Development Journal" халықаралық қоғамдастық даму теориясы мен тәжірибесін зерттеу және тарату үшін маңызды платформа болып табылады. Қоғамдастық даму тәсілдері халықаралық деңгейде мойындалған. БҰҰ, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы, Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы, Дүниежүзілік банк, Еуропа Кеңесі және Еуропалық Одақ сияқты ұйымдар осы әдістер мен тәсілдерді жергілікті әлеуметтік, экономикалық, мәдени, экологиялық және саяси даму үшін маңызды деп мойындады. Торонто университеті, Лейден университеті, Лондонның SOAS университеті және Халықаралық қатынастар жөніндегі Бальсилли мектебі сияқты көптеген жоғары білім беру мекемелері қоғамдастық дамуды зерттеу саласы ретінде ұсынады.

Тарих

Алғашқы қауымдастық дамыту тәсілдері 1930 жылдары Кения мен Британдық Шығыс Африкада қалыптасты. Қауымдастық дамыту мамандары көп жылдар бойы жергілікті қауымдастықтармен, әсіресе, мүңкісіз жағдайдағы адамдармен жұмыс істеу үшін әртүрлі тәсілдерді әзірледі. 1960 және 1970 жылдардан бастап дамыған және дамушы елдердегі кедейлікке қарсы бағдарламалар арқылы қауымдастық дамыту мамандары кемсіту мен кедейліктің себептерін талдауға, яғни байлық, табыс, жер сияқты ресурстардың теңсіз таралуына, сондай-ақ саяси билікке және әлеуметтік өзгерістерге ықпал ету үшін халықты ұйымдастыру қажеттілігіне баса назар аударды. Осы тұрғыда Пауло Фрейре сияқты педагогтардың және оның осы салаға ден қоюының әсері зор болды. Бұл салаға ықпал еткен тағы бір маңызды тұлғалар – Саул Алинский («Радикалдар үшін ережелер») және Э.Ф. Шумахер («Кішкентай – ғажайып»). Қауымдастық дамытуды қолдайтын көптеген халықаралық ұйымдар бар, мысалы, Oxfam, UNICEF, The Hunger Project және Freedom from Hunger, олар қауымдастық дамыту бастамалары негізінде азық-түлік тапшылығын жою және алдын алу бағдарламаларын жүзеге асырады. 2006 жылдан бері Dragon Dreaming жобаларды басқару техникасы 37 елге тарады және бүкіл әлем бойынша шамамен 3250 жобада қолданылуда.

Жер шарының солтүстігінде

19 ғасырда Уэльстің ерте социалистік ойшылы Роберт Оуэннің (1771–1851) еңбегі, одан да кемел қоғамды құруға бағытталды. Жаңа Ланаркта және кейінірек АҚШ-тағы Онеида, Австралиядағы «Жаңа Австралия» қозғалысы сияқты қауымдастықтарда адамдар топтары утопиялық немесе өзінен-өзі құрылған қауымдастықтарды жасауға бірігіп, түрлі нәтижелерге қол жеткізді. Кейбір мұндай қауымдастықтар, бастаудан құрылғандықтан, қауымдастықтың кейінірек дамуының тұжырымдамаларымен қарама-қайшы келеді.

Америка Құрама Штаттары

1960 жылдары АҚШ-та "қоғамды дамыту" термині қалаларды жаңарту идеясын толықтырып, көбінесе жұмысшы табының есебінен физикалық даму жобаларына бағытталған бұл идеяны жалпы алғанда ығыстыра бастады. АҚШ-та бұл терминнің алғашқы жақтаушыларының бірі әлеуметтік ғалым Уильям В. Биддл (1973) болды. 1960 жылдардың соңында Форд қоры және сенатор Роберт Ф. Кеннеди сияқты үкіметтік шенеуніктер жергілікті коммерциялық емес ұйымдарға қызығушылық танытты. Бруклиндегі Bedford Stuyvesant Restoration Corporation бұл саланың алғашқы қадамдарын жасады, ол бизнес және басқару дағдыларын қолданып, аз қамтылған тұрғындар мен олардың аудандарын жақсартуға тырысты. Көп ұзамай, мұндай ұйымдар "Қоғамдық даму корпорациялары" немесе CDC деп белгілі болды. 1974 жылғы Тұрғын үй және қоғамды дамыту туралы федералды заң штат және муниципалитет үкіметтеріне CDC және басқа да коммерциялық емес ұйымдарға қаржы жөнелтуге мүмкіндік берді. 1978 жылы құрылған және 2005 жылдан бері NeighborWorks America деп аталатын Neighborhood Reinvestment Corporation, 1980 жылы құрылған Local Initiatives Support Corporation (LISC) және 1981 жылы құрылған Enterprise Foundation сияқты ұлттық ұйымдар, қалалық және ауылдық аймақтардағы көптеген физикалық және әлеуметтік даму бағдарламаларын қаржыландыруға көмектесетін еншілес жергілікті коммерциялық емес ұйымдардың кең желісін құрды. CDC және осыған ұқсас ұйымдар кейбір адамдар тарапынан Нью-Йорктегі Оңтүстік Бронкс сияқты көрінеу үмітсіз қалалық аймақтарды тұрақтандыру және қайта жандандыру процесін бастады деп есептеледі.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда қоғамдық дамудың екі негізгі дәстүрі қалыптасқан. Біріншісі – 1950-1960 жылдардағы бұрынғы Британ империясы елдерінің тәуелсіздікке дайындалуына бағытталған тәсіл. Ішкі салада қоғамдық даму 1960-1970 жылдардағы Лейбористік үкіметтің әлеуметтік қиындықтарды жеңеру бағдарламаларымен алғаш рет көзге түсті. Бұл бағыттағы маңызды мысал – Жергілікті қоғамдық даму бағдарламасы (CDP), ол жергілікті деңгейде қоғамдық дамуды пилоттық жоба ретінде сынап көрді. Бұл көптеген, көбінесе қалалық жергілікті билік органдарына әсер етті, әсіресе Шотландияда Стратклайд аймағының ірі қоғамдық даму бағдарламасы (сол кезде Еуропадағы ең ірісі) осыған ұқсас болды. Гүлбенкиан қоры 1960 жылдардың соңынан 1980 жылдарға дейін Ұлыбританияда қоғамдық дамудың қалыптасуына ықпал еткен комиссиялар мен есептерді қаржыландыруда маңызды рөл атқарды. Ол сондай-ақ қоғамдық даму бойынша ұлттық институт немесе орталық құруды ұсынды, ол тәжірибеге қолдау көрсетуге және үкімет пен жергілікті билік органдарына саясат бойынша кеңес беруге қабілетті болар еді. Осының нәтижесінде 1991 жылы Қоғамдық даму қоры құрылды. 2004 жылы Карнеги Ұлыбритания қоры ауылдық қоғамдық дамудың болашағын зерттеу комиссиясын құрды, ол жер реформасы және климаттың өзгеруі сияқты мәселелерді қарастырды. Карнеги Ұлыбритания мен Ирландияда 60-тан астам ауылдық қоғамдық даму бойынша тәжірибелік зерттеу жобаларын, сондай-ақ тәжірибе алмасу үшін ұлттық және халықаралық тәжірибелік қауымдастықтарды қаржыландырды. Бұл Халықаралық қоғамдық даму қауымдастығын (IACD) қамтыды. 1999 жылы Лейбористік үкімет жергілікті қоғамдарда жұмыс істейтін барлық білім беру және даму саласының мамандары үшін кәсіби білім беру стандарттарын белгілеуге жауапты ұйым құрды. PAULO – Қоғамдық оқу және даму жөніндегі ұлттық оқыту ұйымы деп аталған бұл ұйым Пауло Фрейренің (1921-1997) есімімен аталып, білім беру және жұмыспен қамту жөніндегі мемлекеттік хатшы Дэвид Бланкетт тарапынан ресми түрде мойындалды. Оның алғашқы төрағасы Шотландияның қоғамдық білім беру кеңесінің бас атқарушы директоры Чарли Макконнелл болды, ол қоғамдық білім беру, қоғамдық даму және даму білімі салаларын қамтитын бір ұлттық оқыту стандарттары органының құрылуына жетекшілік етті. Қоғамдық дамуды қосу маңызды болды, өйткені бастапқыда оның Әлеуметтік қамқор жөніндегі ұлттық оқыту ұйымына (NTO) қосылатыны белгісіз болды. Қоғамдық оқу және даму NTO Ұлыбританияның төрт елінде осы салада жұмыс істейтін барлық негізгі жұмыс берушілерді, кәсіподақтарды, кәсіби қауымдастықтарды және ұлттық даму агенттіктерін білдірді. Жаңа орган «қоғамдық оқу және даму» терминін қолдану арқылы осы мамандықтардың барлығы негізінен жергілікті қоғамдарда жұмыс істейтінін және бұл жұмыс тек формалды емес оқуға қолдау көрсетумен ғана шектелмейтінін, сонымен қатар осы қоғамдардың кең ауқымды дамуына (әлеуметтік-экономикалық, экологиялық, мәдени және саяси) қамқорлық жасауды қамтитынын мойындады. Осы кәсіптік топтарды біріктіру арқылы Ұлыбританияда 300 000-ға жуық толық және жартылай штатты қызметкерлерді жұмыспен қамтитын бірыңғай танылған жұмыспен қамту секторы құрылды, олардың шамамен 10% толық уақытты жұмыс істейтін мамандарды құрады. NTO өз құрамындағы мамандықтардың әртүрлілігін, мысалы, жастармен негізінен жұмыс істейтін мамандарды тани берді, бірақ олардың барлығы өз жұмысына кәсіби көзқарастың ортақ жиынтығын бөліседі деген келісімге келді. 2002 жылы NTO өмір бойы білім беру салалық дағдылар кеңесінің құрамына енді. Қазіргі уақытта Ұлыбритания қоғамдық даму арқылы әлеуметтік әділдікке жетуге ұмтылатын тәжірибелі мамандар мен белсенділердің жалғыз жаһандық желісіне – Халықаралық қоғамдық даму қауымдастығына (IACD) ие. IACD 1953 жылы АҚШ-та құрылған, 1978 жылы Бельгияға көшірілді және 1999 жылы Шотландияда қайта құрылды.

Канада

Канададағы қоғамдық даму кооперативтер, несие одақтары және халықтық қассалардың даму тарихымен байланысты. 1920 жылдары Нова-Скотияда доктор Мозес Коуди және әке Джеймс Томпкинстің еңбегі арқасында бастау алған Антигониш қозғалысы, Канада бойынша қоғамдық экономикалық даму саласындағы жұмыстың одан әрі кеңеюіне зор әсер етті.

Австралия

Австралияда қауымдастық дамыту көбінесе Австралияның абориген қауымдастықтарына бағытталған. 1980 жылдардан 21 ғасырдың басына дейінгі кезеңде Жергілікті жұмыспен қамтуды дамыту бағдарламасы арқылы бөлінген қаражат, аборигендердің "еңбек үшін еңбек" схемасында жұмыс істеу мүмкіндігін берді, бұл үкіметтік емес ұйымдарға Әлеуметтік қамсыздандыру департаментінен қаржыландырылатын толық немесе жартылай штатты қызметкерді алуға мүмкіндік жасады. Curtin университетінің бұрынғы профессоры Джим Ифе қауымдастық дамуы бойынша маңызды оқулық ұйымдастырды.

Үндістан

Үндістанда қауымдастық дамуы 1952 жылы Үндістан Үкіметі Қоғамдық даму бағдарламасы (ҚДБ) арқылы бастау алды. ҚДБ-ның негізгі назары ауылдық қауымдастықтарға бағытталған. Бірақ, кәсіби білімі бар әлеуметтік жұмыскерлер өз қызметтерін көбінесе қалалық аймақтарда шоғырландырды. Осылайша, қауымдық ұйымдастыру ауылдық жерлерге бағытталғанмен, әлеуметтік жұмыстың күшті серпілісі қалалық сипатқа ие болды, бұл бағдарламаға қызмет көрсетуде біршама тепе-теңдік әкелді.

Вьетнам

Халықаралық ұйымдар Вьетнамда "қауымдастық" терминін жергілікті әкімшілік бірліктерге қолданады, олардың әрқайсысы дәстүрлі, мәдени және туыстық қатынастарға негізделген ерекше есімділікке ие. Вьетнамдағы қоғамды дамыту стратегиялары қауымдастықтарды институттармен серіктестікке түсуге, жергілікті халықтың қатысуын арттыруға, ашықтық пен теңдікке және жергілікті қауымдастықтардың бірлігіне ықпал ететіндей етіп ұйымдастыруға бағытталған. Ауылдық/коммуналық даму (VDP/CDP) тәсілі, жергілікті жағдайды талдау және ауылдық қауымдастықтардың қажеттіліктерін шешу үшін PRA-дан гөрі тиімді тәсіл ретінде әзірленді. Вьетнамдағы ҮЕҰ-лардың (Үкіметтік емес ұйымдардың) қызметі азаматтық қоғамды кеңейтудегі жарияланған мақсаттарына толыққанды сай келмейді. Авторитарлық тәжірибелер ұйым басшыларының көзқарастарынан гөрі, ұйымның ішкі жұмысында көбірек байқалады. Бұл көшбасшылар көбінесе авторитарлық және либертариандық құндылықтарды бір-біріне қайшы келетіндей етіп көрсетеді. Вьетнамның ҮЕҰ-ларының өкілдері келіспеушіліктердің қалыпты екенін, бірақ ұйым ішіндегі жанжалдардан сақтану қажет екенін айтты, бұл авторитарлық биліктің бір партиялық "бірлікті сақтау" санасын көрсетеді.