Кіріспе
Артур Конан Дойлдың Шерлок Холмс туралы қысқа әңгімесі. "Бұрылып өскен ерін" әңгімесі, сэр Артур Конан Дойл жазған 56 Шерлок Холмс әңгімесінің бірі, "Шерлок Холмстың оқиғалары" атты он екі әңгімелік жинақтың алтыншысы. Алғаш рет бұл әңгіме 1891 жылдың желтоқсан айында Strand Magazine журналында жарияланды. Дойл "Бұрылып өскен ерін" әңгімесін өзінің ең сүйікті Шерлок Холмс әңгімелерінің он тоғыздығының тізімінде он алтыншы орынға қойды.
"The Man with the Twisted Lip", one of the 56 short Sherlock Holmes stories written by Sir Arthur Conan Doyle, is the sixth of the twelve stories in The Adventures of Sherlock Holmes. The story was first published in the Strand Magazine in December 1891. Doyle ranked "The Man with the Twisted Lip" sixteenth in a list of his nineteen favourite Sherlock Holmes stories.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Әңгіме доктор Ватсонның әйелінің досы оның күйеуінің жоғалып кеткенін білгенде басталады. Ватсон оған опиумнан құтылуға көмектесіп, үйіне жібереді. Ватсон Шерлок Холмс та сол жерде екенін көріп таңғалады. Ол жасырын түрде басқа бір істі шешу үшін ақпарат жинап жатыр – жоғалып кеткен адам туралы. Ватсон Холмс Невилл Сент-Клэр ісін айтқанда тыңдауға қалады. Сент-Клэр – өркендеген, құрметті, уақтылы адам. Оның отбасы елде тұрады, бірақ ол жұмыс істеу үшін күнде Лондонға келеді. Бір күні Сент-Клэр мырза Лондонға келгенде, оның әйелі де жекелей Лондонға сапар шегеді. Ол Лондон доктерінің жанындағы «Жоғарғы Свандам-лейн» деп аталатын «нашар көшеден» өтеді. Көзімен шалқалағанда, күйеуін опиум орнының екінші қабатындағы терезеде көреді. Ол дереу терезеден жоғалып кетеді, және миссис Сент-Клэр бір нәрсе дұрыс емес екеніне көз жеткізеді. Ол ғимаратқа кіруге тырысады, бірақ опиум орнының иесі, ласкар оның жолын кеседі. Ол полицияны шақырады, бірақ олар Сент-Клэрді таба алмайды. Терезе артындағы бөлме полицияға Хью Бун деп белгілі, лас, деформацияланған жалқаудың паналағы болды. Полиция оның айтқанын қателік деп жазбақшы болады, бірақ миссис Сент-Клэр күйеуі ұлына сатып алуға уәде берген ағаш ойыншық кірпіштерінің қорабын көреді. Тағы бір іздеуде Сент-Клэрдің киімдері табылады. Кейіннен оның қалтасында жүздеген теңге мен жарты теңге бар пальтосы ғимараттың артқы терезесінің астында, Темза өзенінің жағалауынан табылады. Хью Бун бірден тұтқындалады, бірақ Сент-Клэр туралы ештеңе айтпай, оның туралы кез келген ақпаратты жоққа шығарады. Ол сондай-ақ, оны жууға мәжбүрлеуге тырысқан кез келген әрекетке қарсы тұрады. Холмс бастапқыда Сент-Клэрдің өлтірілгеніне және Бунның қатысы бар екеніне сенімді болды. Сондықтан ол жасырын түрде ояны зерттейді. Ол Ватсонмен бірге Сент-Клэрдің үйіне оралады, және оларды күтпеген жағдай күтіп тұрады. Жоғалып кеткенге бірнеше күн өткен соң, миссис Сент-Клэр күйеуінің өз қолымен жазған хатын алады, оның ішінде неке сақинасы бар екені, оған алаңдамауды айтады. Бұл Холмсты өз қорытындыларын қайта қарауға мәжбүр етеді, соңынан оны ерекше шешімге жеткізеді. Холмс пен Ватсон Хью Бун ұсталған полиция бөлімшесіне барады; Холмс Глэдстон сөмкесінде жуыну шүберегін әкеледі. Бун ұйықтап жатқанда, Холмс ұйықтап жатқан Бунның лас бетін жуып, Невилл Сент-Клэрді ашады. Сент-Клэр мырза екі өмір сүріп келеді, бірі – абыройлы кәсіпкер, екіншісі – жалқау. Жастығында ол актер болған, кейін газет тілшісі болды. Бір мақала үшін зерттеу жүргізу үшін ол өзін қысқа уақытқа жалқау етіп жамылып, жалқаулар үшін сирек кездесетін дағдыға байланысты таңғажайып ақша жинауға мүмкіндік алды. Оның актерлік шеберлігі оған макияжмен жанашыр кейіпкерді сомдауға мүмкіндік берді, сондай-ақ ол жолшыбайларды монеталар ұсыну үшін көңіл көтеретін тапқыр диалогтарды ұсынатын. Ол жалқау ғана емес, көшеде өнер көрсететін де еді. Кейіннен ол үлкен қарызға батып, оны өтеу үшін бірнеше күн бойы қайыр сұрап көшеге қайта оралады. Оның газетке алатыны аз болды, және қайыршылықтан әлдеқайда көп пайда табуға азғырылып, ол ақырында «кәсіби» жалқау болды. Оның кірісі оған елдегі азамат ретінде танылып, жақсы тұрмысқа шығып, абыройлы отбасы құруға жеткілікті болды. Оның әйелі мен балалары оның немен айналысатынын білмеді, ал тұтқындалғанда ол түрмеге немесе дарға асылудан гөрі ашудан қорқып жүрді. Бірақ кісі өлтіру болған жоқ, сондықтан ол босатылады, және Холмс пен полиция Хью Бун туралы басқа ештеңе естімегенше, Сент-Клэр мырзаның құпиясын сақтауға келіседі.
Қызықты орындар
Кейбіреулер Сент-Клэрдің тірілген кезде жақсы табыс таба алатынына сенбейді, бірақ басқалары оған қарсы. Дойл, Уильям Макепис Такерейдің 1838 жылғы "Шум ханымның күйеуі" атты әңгімесінен қайыр сұрап ақша табу арқылы өмір сүретін кәсіби маман туралы идеяны алған болуы мүмкін. Әңгіме ішіндегі бір қызықты жайт, Уотсонның әйелі Мэри оны "Джеймс" деп шақырады, оның ресми аты "Джон" болғанымен. Бұл Дороти Л. Сайерстің Мэри оның орта атын – Хамишті (шотланд гаэль тіліндегі "Джеймс" сөзінің "Шеймас" түрінің ағылшыншасы, "Сеумас" сөзінің шақыру формасы) қолданып отырғандығын болжауға себеп болды, бірақ Дойл өзі бұл мәселеге тек әлгі әріпті қосып қана тоқтады.
Жариялану тарихы
"Тілті бұрылған адам" алғаш рет 1891 жылдың желтоқсанында Ұлыбританияда "The Strand Magazine" журналында, ал 1892 жылдың қаңтарында АҚШ-та "The Strand" журналының американдық басылымында жарияланды. Бұл әңгіме Сидни Пейджет салған он суретпен бірге "The Strand Magazine" журналында жарық көрді. Ол "Шерлок Холмс оқиғалары" жинағына енгізілді.
Кино және теледидар
1921 жылы "Бұрылып тілген еркек" атты әңгіменің үнсіз, қысқаметражды фильм нұсқасы жарық көрді. Ол Холмс рөлін сомдаған Эйл Норвудтың "Столл" фильмдер сериясының бір бөлігі ретінде түсірілді. 1951 жылы Рудольф Картье "Жоғалған адам" деген адаптацияны жасады. Бұл адаптация Джон Лонгден Холмс және Кэмпбелл Сингер Ватсон рөлінде ойнаған жоспарланған телесериалдың пилоттық эпизоды болды. 1964 жылы оқиға BBC-нің "Шерлок Холмс" телесериалының бір бөлігіне айналды, ондағы басты рөлдерді Дуглас Уилмер және Найгел Сток ойнады, ал инспектор Лестрейд рөлін Питер Мэдден, Невилл Сент-Клэр рөлін Антон Роджерс сомдады. Адаптация Сент-Клэрдің зейінділігін және шешендігін көрсету арқылы, оның классикадан, соның ішінде Шекспирден цитаталар келтіру арқылы дамытты. "Гранада Телевидениесі" 1986 жылы Алан Плэтердің "Шерлок Холмс қайтып келді" телесериалының бөлігі ретінде осы әңгімені бейімдеді, онда Джереми Бретт пен Эдвард Хардвик басты рөлдерді ойнады, Денис Лилл инспектор Брэдстрит, Клайв Фрэнсис Невилл Сент-Клэр, ал Альберт Мозес Ласкар рөлінде болды. "22 ғасырдағы Шерлок Холмс" анимациялық телесериалының бір эпизоды осы оқиғадан алынған. "Бұрылып тілген еркек" деп аталған эпизод 2000 жылы көрсетілді. 2014 жылғы "Шерлок" эпизоды "Оның соңғы серті" Шерлоктың Джонмен бірге есірткі сататын жерде табылған сәтінен басталады, бұл оқиғадағы опиумханадағы көрініске ұқсас.
Радио
Эдит Мейзер бұл әңгімені 1930 жылғы 24 қарашада эфирге шыққан американдық радиосериал "Шерлок Холмстың оқиғалары" эпизоды ретінде бейімдеді, онда Ричард Гордон Шерлок Холмс рөлінде, ал Лей Ловелл – доктор Ватсон рөлінде ойнады. Сценарийдің қайта түсірілімдері 1935 жылғы 12 мамырда (Льюис Гектор Холмс рөлінде, Ловелл Ватсон рөлінде) және 1936 жылғы 22 ақпанда (Гордон Холмс рөлінде, Гарри Уэст Ватсон рөлінде) көрсетілді. Мейзер бұл әңгімені "Шерлок Холмстың жаңа оқиғалары" американдық радиосериалының эпизоды ретінде де бейімдеді, онда Базил Ратбоун Холмс рөлінде, ал Найджел Брюс Ватсон рөлінде ойнады, бұл эпизод 1939 жылғы 23 қазанда эфирге шықты. Сол сериядағы басқа эпизодтар 1940, 1943, 1944 және 1946 жылдары эфирге шықты (Невилл Сент-Клэр рөлінде Фредерик Ворлок, ал инспектор Брэдстрит рөлінде Герберт Роулинсон). 1959 жылы радиода бейімделген нұсқасы BBC Light Programme арнасында, 1952–1969 жылдар аралығындағы радиосериалдың бір бөлігі ретінде көрсетілді, онда Карлтон Хоббс Холмс рөлінде, ал Норман Шелли Ватсон рөлінде ойнады. Оны Майкл Хардвик өңдеді. "Бұрылысқан еріннің адамы" 1990 жылы Питер Маккидің драмалық қойылымы түрінде BBC Radio 4 арнасында көрсетілді, бұл 1989–1998 жылдар аралығындағы радиосериалдың бір бөлігі болды, онда Клайв Меррисон Холмс рөлінде, ал Майкл Уильямс Ватсон рөлінде ойнады. Бұл әңгіме американдық радиошоуы Imagination Theatre арнасындағы "Шерлок Холмстың классикалық оқиғалары" сериясының эпизоды ретінде бейімделді, онда Джон Патрик Лоури Холмс рөлінде, ал Лоуренс Альберт Ватсон рөлінде ойнады. Бұл эпизод алғаш рет 2012 жылы көрсетілді.