Кіріспе

Артур Конан Дойлдың қылмыс романы

«Баскервиллдің иті» – британ жазушысы Артур Конан Дойлдың детектив Шерлок Холмс есімді кейіпкері бар төрт қылмыс романының үшіншісі. Алғаш рет 1901 жылдың тамызынан 1902 жылдың сәуіріне дейін «The Strand Magazine» журналында бөлім-бөлім жарияланған. Оқиға көбінесе Англияның Батыс аймағындағы Дартмур, Девон жерінде өтеді және Холмс пен Уотсонның табиғаттан тыс күштермен байланысты, қорқынышты, зұлым иттің аңызын зерттеуін баяндайды. Бұл Холмстың «Соңғы мәселе» повесіндегі сырттай өлімінен кейін алғашқы пайда болуы болды, ал «Баскервиллдің иті» романының сәттілігі кейіпкердің қайта оянуына себепкер болды. Ең танымал туындылардың бірі саналатын бұл роман 1999 жылы «Шерлок» әуесқойлары арасында жүргізілген сауалнамада Холмс романдарының ең жақсысы деп танылды.

Сюжет

1889 жылы Лондонда доктор Джеймс Мортимер Шерлок Холмстен көмек сұрап, Баскервилл әулетінде Англия азамат соғысы кезінде сэр Хьюго Баскервилл фермердің қызын қашқақтағаннан бері жалғасып келе жатқан қарғыстың жырларын айтады. Қыз қашып кеткенде, Хьюго шайтанмен келісім жасап, оны қуды. Хьюгоның серіктері қызды үрейден өлгенін, ал Хьюгоны бір құбыжық иті өлтіргенін тапты, ол содан бері Дартмурды мазалап, көптеген Баскервилл мұрагерлерінің ерте өліміне себеп болды. Мортимердің айтуынша, ол аңызға шын сенген досы сэр Чарльз Баскервилл Дартмурдағы Баскервилл сарайында өлген күйде табылған. Жергілікті демеуші ретінде танымал болған сэр Чарльз 1887 жылы Оңтүстік Африкада бірнеше жыл жұмыс істегеннен кейін отбасылық сарайына зейнетке шықты. Оның өлімі жүрек талмасынан болды делінгенімен, оның беті қорқынышқа толы еді, ал денесінің жанында алып иттің іздері болды. Сэр Чарльздың өсиетін орындаушы ретінде Мортимер жаңа Баскервилл баронеті, сэр Чарльздың туған інісі сэр Генри Баскервилл үшін алаңдайды. Сэр Чарльз Баскервилл ағаларының үлкені болды; Сэр Генриден кейін атақ пен мүлікке мұрагер болған ешкім болған жоқ. Англияда ұятты өмір сүрген сэр Чарльздың кіші інісі Роджер Орталық Америкаға қашып кетіп, 1876 жылы сары қызылшадан үйленбеген және баласыз қайтыс болды. Холмс қарғысты ертегі деп есептемесе де, ол Канададан келген сэр Генримен кездесуге келіседі, ол аңызға күмәнданады және Баскервилл сарайын иеленуге асығады, тіпті оны баудан алыс болуға ескертетін анонимді хат алғаннан кейін де; Холмс сондай-ақ сэр Генриді ұстанған біреуін көреді. Мортимер сэр Генридің қайтыс болған ағасынан үлкен байлық мұра еткенін айтады. Бұл Сер Генриге зиян келтіруге тырысатын кез келген адамға күшті себеп екенін түсінген Холмс Ватсоннан Сэр Генри мен Мортимермен бірге баронды қорғау және оны кімнің бақылап тұрғанын анықтау үшін баруын сұрайды. Дартмурға келген Уотсон, Мортимер және сэр Генри сотталған кісі өлтіруші Селден Дартмур түрмесінен қашып, баудан жасырынғанын біледі. Олар Баскервилл сарайына жетеді, онда үй шаруасын басқаратын Барриморлар отбасы қызмет етеді. Уотсон Холмсқа өзінің тергеулері туралы, әсіресе көршілер туралы мәліметтерді жібереді. Стейплтондар, аға-іні, ерекше көзге түседі: Джек өте жолдар, әсіресе ол Уотсонды Grimpen батпағы туралы ескертеді, онда жылқылар өліп кетуі мүмкін, және жаңа келгендер туралы қызығушылық танытады, ал Берил баудан шаршап, сэр Генриді қауіптен ескертуге тырысады. Алыстан естілетін иттің ұлы естіле бастайды және Уотсон түнде шаммен біреуге сигнал беретін Барриморды көреді. Сэр Генри, ағасының кез келген қарым-қатынасқа деген бастапқы көзқарасына қарамастан, Берилге тартылады, ал ескі және ренішті көрші Франкланд телескоппен басқаларды тыңдағанды ұнатады және Мортимер қазған көне қабірлерді атап өтеді. Уотсон мен сэр Генри Барриморларды тергеп, Селденнің миссис Барримордың ағасы екенін және оған тамақ жеткізіп жүргендерін біледі. Селденді ұстауға жасалған сәтсіз әрекет кезінде Уотсон торда тұрған бейтаныс адамды көреді. Олар Барримордан Франкландтың бөлінген қызы Лораның сэр Чарльзбен байланысы бар екенін біледі. Уотсон тордағы адамды тергеп, оның Холмс екенін біледі, ол өзінің тікелей қатысын жасыру үшін жасырын түрде бауызға келгенін түсіндіреді. Холмс құпияны шешуге жақын екенін түсіндіреді. Ол Стейплтонның күдікті екенін және Берилдің іс жүзінде Стейплтонның әйелі екенін, оны сергек болу үшін оның қарындасы ретінде әрекет етуге мәжбүр еткенін түсіндіреді. Ит бауызда бір адамды өлтіреді, Холмс пен Уотсонның оның сэр Генри екенін қорқынышы бірақ ол Селден болып шығады; Барримор оған сэр Генридің тасталған киімдерін берген. Холмс Баскервиллді Стейплтонды ұстауға жем ретінде пайдалануға шешім қабылдайды. Сэр Генри мен Уотсонмен бірге тамақтанып жатқанда Холмс кенеттен сэр Хьюго Баскервиллдің портретіне назар аударады және Стейплтонға отбасылық ұқсастықты таниды. Ол сэр Генриге Стейплтонның үйіне шақыруды қабылдап, қараңғы түскеннен кейін қайта оралуын айтады, бұл жауға итті босатуға барлық мүмкіндік береді. Холмс пен Уотсон Дартмурдан пойызбен кетіп бара жатқандай етіп, Стейплтонның үйіне жақын Скотланд-Ярд инспекторы Лестрейдпен жасырынып қалады. Қалың тұманға қарамастан, Холмс пен Уотсон ит сер Генриге шабуыл жасағанда оны өлтіруге тырысады. Олар Стейплтонның үйінен Берилді байлап тастаған күйде табады, ал Стейплтон өзі қашқанда батпаққа батып кетеді. Лондонда, сэр Генри мен доктор Мортимердің (олар сэр Генридің жүйкесін жақсарту үшін саяхатқа шығады) келуінен кейін Холмс Уотсонға Стейплтонның сэр Генридің туысы, Роджер Баскервилл екенін, оның әкесімен аттас жалғыз ұлы екенін және ол отбасылық мүлікті мұраға алуды үміттенеді. Сэр Хьюго Баскервиллге физикалық және рухани ұқсас болған ол туыстарын қатыгез итпен өлтіруді жоспарлаған, оны фосформен бояп, қорқынышты көрінетін еткен. Ол Лораға үйленуге уәде беріп, оны түнгі уақытта сэр Чарльзды үйінен шығаруға көндірген, осылайша оны жануармен қорқытып өлтіруге тырысқан. Холмс Уотсонға Стейплтонның олар кездескен ең қауіпті қарсыластарының бірі болғанын айтады.

Шығуы және тарихы

Сэр Артур Конан Дойл бұл әңгімені Оңтүстік Африкадан, өзінің үйіне, Суррейдегі Андершоуға, екінші Буер соғысы кезінде Блумфонтейндегі Лангман далалық госпиталінде ерікті дәрігер болып жұмыс істегеннен кейін жазды. Ол Шерлок Холмс туралы сегіз жыл бойы жазбаған, 1893 жылғы "Соңғы мәселе" әңгімесінде кейіпкерді өлтірген болатын. "Баскервиллдің иті" кейінгі оқиғалардан бұрын болса да, екі жылдан кейін Конан Дойл Холмсты "Бос үйдің оқиғасы" деген шығармасында Холмс өлімін қосақтағанын түсіндіріп, қайтадан оралтып әкелді. Осының салдарынан Холмс кейіпкері тірі және өлі арасындағы белгісіз кеңістікте орналасқан, бұл романның готикалық элементтерін одан әрі күшейтеді. Оған 1901 жылдың маусым айында Дартмурды бірге зерттеген "Дейли Экспресс" газетінің журналисі Бертрам Флетчер Робинсон (1870–1907) көмектесті; Робинсон 1901 жылдың соңына дейін 500 фунт стерлингке жуық роялти төлемі алды, ол кірістің 1/3 бөлігін құрады. Дойл 1898 жылы жазылып, жарияланған қорқынышты алып қасқыр туралы "Түлкілердің патшасы" әңгімесінен де шабыттанған болуы мүмкін.

Шабыт

Оның идеялары Брук Холлдың сквайры Ричард Кэбелл туралы аңызға қатысты, және осы аңыз Баскервилл ертегісінің негізгі шабыты болды. Кэбеллдің қабірі Бакфастли қаласында сақталған. Кэбелл аң аулауды өте жақсы көрді, және сол кездегідей, ол "өте жаман адам" деп сипатталды. Ол осы репутацияны, басқа нәрселермен қатар, әдепсіздігі мен жанын шайтанға сатқандығы үшін иеленді. Сонымен қатар, ол әйелін, сэр Эдмунд Фуэллдің (1593–1674), Фоллскомбтың 1-ші баронының қызы Элизабет Фуэллді өлтірді деген де қауесет болды. 1677 жылдың 5 шілдесінде ол қайтыс болып, мазарға жерленді. Оның жерленген түні, даладан иттің қалың тобы келіп, оның қабіріне қарсы ұлығды. Сол түні ол өлімінің жылдығында осы иттің тобын дала арқылы жетектеп бара жатқандай көрінді. Егер иттің тобы аң аулауға шықпаса, оларды оның қабірінің маңында айқайлап, зарлап жүргенін көруге болар еді. Оның жанын тыныштандыру үшін, ауыл тұрғындары қабірдің үстіне үлкен ғимарат салып, одан да сенімді болу үшін үлкен тақта жапты. Сонымен қатар, Девон халық ауыз әдебиетінде Конан Дойл естіген болуы мүмкін қорқынышты, табиғаттан тыс күшке ие Йет иті туралы әңгімелер бар. Уэллер (2002) Баскервилл залы Дартмурға жақын немесе оның үстінде орналасқан үш мүмкін үйдің біріне негізделген деп санайды: Угбороу приходіндегі Фоуэлл барондарының резиденциясы – Фоуэлл залы; Бакфастлиге жақын Хейфорд залы (Фоуэллсомбқа Джон Кингтің (1861 жылы қайтыс болған) де иелігі болған) және Ричард Кэбеллдің нақты үйі – Бакфастли приходіндегі Брук залы, Хейфордтан шығысқа қарай шамамен екі шақырым жерде. Тағы да басқа әңгімелерде Конан Дойл Солтүстік Норфолкке жасаған саяхатынан шабыттанды деген пікір айтылады, онда Black Shuck туралы аңыз кеңінен танымал. Конан Дойл тұрған готикалық стильден бұрынғы Кромер залы да Дойлдың Баскервилл залын сипаттаған жарқын суреттерімен өте ұқсас. Дойлдың досы және "Love's Old Sweet Song" кітабының авторы Джеймс Линэм Моллой Оксфордширдегі Кроусли Паркінің иесі Генри Баскервиллдің қызы Флоренс Баскервиллге үйленді. Парктің қақпаларында аузына сүйір найзалар тығылған тозақ итінің мүсіндері орнатылған. Ал қақпаның үстінде тағы бір тозақ итінің мүсіні тұрды.

Техника

Роман бес сюжетті қамтиды: айқын "көрінуге қарғыс" оқиғасы, Сельден және бауызда тұратын басқа бейтанысқа қатысты екі шатастыратын қосымша сюжет, Ватсон баяндайтын Баскервиллге оқиғалардың нақты барысы және Холмс ашуға тиіс жасырын сюжет. Романның Лондондағы таныс ортада басталып, аяқталатын құрылымы, "бауыздардың готикалық пейзажымен байланысты керемет әлемді шектеу" үшін қолданылады, бұл әртүрлі деңгейде сәттілікке жетеді. Ол сол жылы Америка Құрама Штаттарында McClure, Philips & Co. баспасынан шықты. Жаңадан табылған бір данасы 2012 жылы аукционда 158 500 АҚШ долларына сатылды.

Бейімделулер

"Баскервиллдің иті" әртүрлі медиа форматтарында бейімделген.

Кино және теледидар бейімделулері

"Баскервильдің иті" романының 20-дан астам фильм және теледидар нұсқасы түсірілді. Жыл Атауы Ел Директоры Холмс Уотсон 1914 "Баскервильдің иті" – 1 бөлім Рудольф Майнерт Алвин Нойсс – 1914 "Баскервильдің иті" – 2 бөлім – Уайда үй 1914 "Баскервильдің иті" – 3 бөлім – Керемет бөлме Ричард Освальд 1915 "Баскервильдің иті" – 4 бөлім 1920 "Қара сарай" Вилли Зейн Юген Бург – 1920 "Терезесі жоқ үй" Эрих Кайзер Титц 1920 Доктор Макдональдтың санаторийі 1921 "Баскервильдің иті" Морис Эльвей Эйл Норвуд Хьюберт Уиллис 1929 "Баскервильдің иті" Ричард Освальд Карлайл Блэквелл Джордж Серофф 1932 "Баскервильдің иті" Гарет Гундрей Роберт Рендел Фредерик Ллойд 1937 "Баскервильдің иті" Карл Ламац Бруно Гюттнер Фриц Одемар 1939 "Баскервильдің иті" Сидни Ланфилд Базил Рэтбоун Найжел Брюс 1951 "Жығанса" Ажой Кар Сишир Батабаялас детектив Смаражит Сен ? 1955 "Баскервильдің иті" Фриц Умгельтер Вольф Аква Арнульф Шрёдер 1959 "Баскервильдің иті" Теренс Фишер Питер Кушинг Андре Морелль 1962 "Екі жылдан кейін" (Х.К. Ройдың "Түндегі құбыжық" романының негізінде, "Баскервильдің иті" романының бенгал тіліне аудармасы) Бирен Наг Асит Сенас детектив Гопичанд – 1968 Шерлок Холмс – "Баскервильдің иті" Грэм Эванс Питер Кушинг Найжел Сток 1968 Шерлок Холмс – "Баскервильдің соңғысы" Гульельмо Моранди Нандо Газзоло Джанни Бонагура 1971 "Баскервильдің иті" (Собака Баскервилей) А.Ф. Зиновьева Николай Волков Лев Круглый 1972 "Баскервильдің иті" Барри Крэйн Стюарт Грэнджер Бернард Фокс 1978 "Баскервильдің иті" Пол Моррисси Питер Кук Дадли Мур 1981 "Баскервильдің иті" (Собака Баскервилей) Игорь Масленников Василий Ливанов Виталий Соломин 1982 "Баскервильдің иті" Питер Дугид Том Бейкер Теренс Ригби 1983 "Баскервильдің иті" Дуглас Хикокс Иан Ричардсон Дональд Черчилль 1983 "Шерлок Холмс және Баскервиль қарғысы" Иан Маккензи & Алекс Николас Питер О'Тул (дауысы) Эрл Кросс (дауысы) 1988 "Шерлок Холмсқа оралу – "Баскервильдің иті"" Брайан Миллс Джереми Бретт Эдвард Хардвик 1995 "Wishbone – "Жағымсыз ит"" Фред Холмс "Wishbone" (Soccer the Dog, Ларри Брантли дауысы) Рик Спигель 1999 "Шерлок Холмс 22 ғасырда – "Баскервильдің иті"" Роберт Бруссо, Скотт Хеминг Джейсон Грей Стэнфорд Джон Пейн 2000 "Баскервильдің иті" Родни Гиббонс Мэтт Фрюер Кеннет Уэлш 2002 "Баскервильдің иті" Дэвид Атвуд Ричард Роксбург Иан Харт 2012 "Шерлок – "Баскервильдің иті"" Пол Макгуиган Бенедикт Камбербэтч Мартин Фримен 2015 "Генри Баскервильдің және иттің шытырман оқиғасы" (Basukāviru kun to inu no bōken,) Мичиё Морита Коичи Ямадера (дауысы) Ватару Такаги (дауысы) 2015 "Шерлох – "Баскервильдің мысығы"" (Шерлох – "Кішка Баскервілів") Кирило Бин Евгений Кошевий Юрий Крапов 2014 "Elementary – "Қан жасушаларының иті"" Майкл Словис Джонни Ли Миллер Люси Лю 2016 "Elementary – "Қуып жететін"" Роберт Хьюитт Волф

Аудио

Эдит Мейзер романды «Шерлок Холмс оқиғалары» радио сериясының алты эпизоды ретінде бейімдеді. Эпизодтар 1932 жылдың ақпан және наурыз айларында эфирге шықты, Ричард Гордон Шерлок Холмс рөлінде, ал Ли Ловелл – доктор Уотсон рөлінде. Бұл оқиғаның тағы бір драмалық нұсқасы 1936 жылдың қараша және желтоқсан айларында көрсетілді, Гордон Холмс рөлінде, ал Гарри Уэст – Уотсон рөлінде. Мейзер бұл әңгімені «Шерлок Холмс жаңа оқиғалары» сериясының алты эпизоды ретінде де бейімдеді. Эпизодтар 1941 жылдың қаңтар және ақпан айларында эфирде болды. Феликс Фелтонның романының драмалық нұсқасы 1958 жылы BBC Light Programme арнасында 1952–1969 жылдар аралығындағы радио сериясының бөлігі ретінде көрсетілді, Карлтон Хоббс Шерлок Холмс рөлінде, ал Норман Шелли – доктор Уотсон рөлінде. «Баскервиллдің итінің» тағы бір өндірісі, сонымен қатар Фелтонның бейімдеуімен және Гоббс пен Шеллидің қатысуымен, бірақ басқаша актерлік құрамымен, 1961 жылы BBC Home Service арнасында көрсетілді. Роман CBS радиосының «Құпия театр» эпизоды ретінде бейімделді. 1977 жылы эфирде болған эпизодта Кевин Маккарти Холмс рөлін, ал Ллойд Баттиста – Уотсон рөлін ойнады. Берт Кулес «Баскервиллдің итін» BBC радиосы үшін екі рет бейімдеді. Біріншісінде Роджер Рис Холмс, Кроуфорд Логан Уотсон және Мэтт Циммерман сэр Генри рөлінде ойнады. Оның жақсы қабылдануынан кейін Кулес радиоға қосымша бейімдеулер жасауды ұсынды, нәтижесінде 1989–1998 жылдар аралығындағы бүкіл канонның драмалық радио сериясы пайда болды, онда Клайв Меррисон Холмс рөлін, ал Майкл Уильямс – Уотсон рөлін ойнады. Осы актерлік дуэттің қатысуымен «Баскервиллдің иті» сериалының екінші нұсқасы 1998 жылы көрсетілді, сонымен қатар Джуди Денч миссис Хадсон рөлінде, ал Дональд Синден – сэр Чарльз Баскервилл рөлінде ойнады. Клайв Нолан мен Оливер Уэйкмен 2002 жылы Роберт Пауэллдің баяндауымен «Баскервиллдің итін» прогрессивті рок альбомы ретінде бейімдеді. «Баскервиллдің иті» американдық радио сериалы «Шерлок Холмстың классикалық оқиғалары» үшін үш эпизод ретінде бейімделді, онда Джон Патрик Лоури Холмс рөлін, ал Лоуренс Альберт – Уотсон рөлін ойнады. Эпизодтар алғаш рет 2008 жылдың наурыз айында көрсетілді. 2011 жылы Big Finish Productions кітаптың бейімделуін өзінің екінші «Холмс драмалары» сериясының бөлігі ретінде шығарды. Холмсты Николас Бриггс, ал Уотсонды Ричард Эрл ойнады. 2014 жылы L.A. Theatre Works өзінің қойылымын шығарды, онда Сеймус Девер Холмс, Джеффри Аренд Уотсон, Джеймс Марстерс сэр Генри, Сара Дрю Берил Степлтон, Уилсон Бетел Степлтон, Анри Любатти доктор Мортимер, Кристофер Нейм сэр Чарльз және Франкланд, Моира Квирк миссис Хадсон және миссис Барримор, ал Даррен Ричардсон Барримор рөлінде ойнады. 2020 жылы Lions Den Theatre компаниясы Кит Моррисон жазған және режиссерлік жасаған романның жаңа бейімделуін компанияның YouTube арнасында жариялады. Пьесаның алғашқы нұсқасы 2018 жылы Нова Скотияның әртүрлі жерлерінде орындалды. 2021 жылы Audible Джордж Манн мен Каван Скотттың драмалық нұсқасын шығарды, онда Колин Салмон Холмс рөлін, ал Стивен Фрай – Уотсон рөлін ойнады. 2022 жылы «Баскервиллдің иті» Нил Брэндтің «концерт драмасы» ретінде бейімделді, музыкасын Тімоти Брок басқарды және BBC Симфониялық оркестрі орындады. Марк Гатисс пен Санжив Бхаскар Холмс пен Уотсон рөлінде ойнады. Қойылым 20 желтоқсанда Барбикан залында жазылды және 2023 жылдың 22 қаңтарында BBC Radio 3 арнасында көрсетілді. Оқудың видеожазбасы BBC Four арнасында 2023 жылдың 25 желтоқсанында көрсетілді.

Сахна

2007 жылы Peepolykus Theatre Company компаниясы Лидстегі Батыс Йоркшир ойын үйінде «Баскервиллдің иті» атты жаңа бейімдемесін көрсетті. Джон Николсон мен Стивен Канни жазған бұл қойылымда бар болғаны үш актер ойнады және сыншылар оның физикалық комедиясын жоғары бағалады. Ұлыбритания бойынша гастрольдік сапардан кейін ол Лондонның Вест-Эндіндегі Герцогиня театрына көшті. «The Daily Telegraph» газеті оны «тамаша әзіл-қалжың» деп сипаттады, ал «The Sunday Times» газеті «ақылға сыймас күлкі, сізді өте салмақты сезіндіретін» деп мақтады. Бұл бейімдеме әлемдегі кәсіби және әуесқой театрлармен үздіксіз қойылып келеді. Ұлыбританияда Джоан Найт, Клэр Малколмсон, Гарри Мичер және Роджер Сансом сияқты авторлардың драмалық қойылымдары да сахналанды. Мичердің нұсқасы үш рет қойылды, әр жолы ол өзі Холмс рөлін сомдады. Кен Людвиг «Баскервилл: Шерлок Холмс жұмбағы» атты бейімдеме жазды, ол 2015 жылдың қаңтарында Arena Stage (Вашингтон, округ Колумбия) және 2015 жылдың наурызында McCarter Theatre Center-де бірлесіп қойылды. 2021 жылы Стивен Канни мен Джон Николсонның Peepolykus үшін жазған, Тим Джексон мен Лотте Уэйкмен режиссерлік еткен сахналық бейімдемесі Original Theatre Company және Болтонның Octagon Theatre продюсерлігімен Ұлыбритания бойынша гастрольдік сапарға шықты. Бұл Лотте Уэйкменнің Франкфурттағы ағылшын театры, Джермин-Сент театры және Болтондағы Октагон үшін жасаған бейімдемесінің жалғасы болды.

Бейне ойындар

Баскервиллдің иті Ұлы туберкулезді адвокат: Әңгімелердегі соңғы істе қолданылады, онда басты кейіпкер Герлок Шолмспен (жапондық түпнұсқадағы Шерлок Холмс) бірге Холмс шежіресіндегі әртүрлі туындыларға негізделген құпияларды тергейді. Атап айтқанда, "Баскервиллдің иті" қолжазбасы осы істің маңызды бөлігі болып табылады. "Шерлок Холмс және Баскервиллдің иті" – Frogwares компаниясының ойын. Ол түпнұсқа сюжеттен айырмашылығы бар, себебі онда нақты мистикалық элементтер енгізілген. Канондық емес сюжетіне қарамастан, жақсы бағалар алды.