Кіріспе
Шерлок Холмс әңгімелеріндегі ойдан шығарылған кейіпкер профессор Джеймс Мориарти – сэр Артур Конан Дойлдың ойдан шығарылған детектив Шерлок Холмс үшін қаһарлы қарсылас ретінде жаратқан ойдан шығарылған кейіпкері және қылмыстық гений. Ол негізінен Дойл Холмсты өлтіріп, оның оқиғаларын аяқтау мақсатымен жасалды. Профессор Мориарти алғаш рет 1893 жылдың желтоқсан айында «The Strand Magazine» журналында жарияланған «Соңғы мәселенің оқиғасы» атты әңгімесінде пайда болады. Ол сондай-ақ Шерлок Холмс романының соңғы туындысы «Қорқыныш аңғары»нда да рөл атқарады, бірақ тікелей көрінбейді. Холмс Мориартиді тағы бес әңгімесінде еске алады: «Бос үйдің оқиғасы», «Норвуд құрылысшысының оқиғасы», «Жоғалған үштен бір бөлігінің оқиғасы», «Танымал клиенттің оқиғасы» және «Оның соңғы құрмет көрсетуі». Мориарти – өзінің интеллексі мен ресурстарын қылмыскерлерге қылмыс стратегияларын және кейде заңнан қорғаныш беру үшін пайдаланатын қылмыстық гений, мұның бәрі үшін ол сыйақы немесе пайданың үлесін алады. Холмс Мориартиді торының ортасындағы өрмекшіге теңейді және оны «қылмыстың Наполеоны» деп атайды – бұл фраза Дойлдың Адам Уортқа қатысты Шотландия сақшысынан алған, ол нағыз өмірдегі қылмыстық гений және Мориарти кейіпкерінің негізінде жатқан тұлғалардың бірі. Дойлдың алғашқы әңгімелерінде тек екі рет пайда болғанына қарамастан, кейінірек жасалған бейімделулер мен пастиштер Мориартиге үлкен мән берді, көбінесе оны басты қарсылас ретінде пайдаланып, оны Шерлок Холмс өміріндегі басты жау ретінде бейнеледі.
Professor James Moriarty is a fictional character and criminal mastermind created by Sir Arthur Conan Doyle to be a formidable enemy for the author's fictional detective Sherlock Holmes. He was created primarily as a device by which Doyle could kill Holmes and end the hero's stories. Professor Moriarty first appears in the short story "The Adventure of the Final Problem", first published in The Strand Magazine in December 1893. He also plays a role in the final Sherlock Holmes novel The Valley of Fear, but without a direct appearance. Holmes mentions Moriarty in five other stories: "The Adventure of the Empty House", "The Adventure of the Norwood Builder", "The Adventure of the Missing Three Quarter", "The Adventure of the Illustrious Client", and "His Last Bow". Moriarty is a criminal mastermind who uses his intelligence and resources to provide criminals with crime strategies and sometimes protection from the law, all in exchange for a fee or a cut of profit. Holmes likens Moriarty to a spider at the centre of a web and calls him the "Napoleon of crime", a phrase Doyle lifted from a Scotland Yard inspector referring to Adam Worth, a real life criminal mastermind and one of the individuals upon whom the character of Moriarty was based. Despite appearing only twice in Doyle's original stories, later adaptations and pastiches have given Moriarty greater prominence, often using him as the main antagonist, and treated him as Sherlock Holmes' archenemy.
Шығармаларда
Профессор Мориарти алғаш рет 1893 жылы жарық көрген "Соңғы мәселенің оқиғасы" атты әңгімеде пайда болды (оқиға 1891 жылы өтеді). Әңгімеде кеңесші детектив Шерлок Холмс өзінің досы және өмірбаяншысы доктор Уотсонға көп жылдар бойы көптеген жеке-жеке қылмыстардың ішкі байланыста екенін, олардың барлығы да бір, зор және күрделі қылмыстық ұйымның жасағандары екенін күдіктенгенін айтады. Тергеу жүргізген соң, ол профессор Мориартиді қылмыскерлерге стратегия мен қорғау ұсынатын, ал олар оған бағынып, табыстан үлес төлейтін шебер екенін анықтады. Мориарти Холмс өзінің ісін біліп алғанын түсінеді де, онымен жеке кездесіп, Холмс оған араласуын тоқтатса, өліммен қорқытады. Холмс Уотсонға Мориартидің сыртқы келбетін сипаттап, профессордың өте бойлы, жіңішке, сақалы жоқ, ақ бетті және қанағатқа көнгендей көрінетінін айтады. Оның маңдайы "ақ қисық сызықпен дөңгеленген", көздері терең қырысқан, ал иықтары "көп оқығаннан дөңгелек" болып келген. Беті алға қарай сәл иілген және әрдайым жай ғана оңнан солға, "ерекше рептилия сияқты" қозғалыс жасайды. Кейбір зерттеушілер бұл бейнелеуді Дойлдың Томас Гейнсбороның әйгілі "Девоншир Герцогинясының портреті" суретіне жасаған еске салғысы екенін айтады, ол Томас Агню және ұлдары галереясынан ұрланған болатын. Галерея Адам Уорттың (Мориарти образын жасауға Дойлға шабыттанған қылмыскер) кінәлі екенін сенді, бірақ оны дәлелдей алмады.
Ойдан шығарылған кейіпкер өмірбаяны
Дойлдің канонында белгіленгендей, Мориарти 21 жасында «Бином теоремасы туралы трактат» жазғаны үшін танылды, бұл оған Англияның шағын университеттерінің бірінде математика кафедрасын алуға мүмкіндік берді. Кейін Мориарти «Астероид динамикасы» атты өте құрметті еңбек жазды. Университет қаласында оған қатысты «қараңғы әңгімелер» тарағаннан кейін, ол оқытушылық қызметінен кетуге мәжбүр болды және сол жерден кетіп қалды. Ол Лондонға көшіп, емтиханға дайындалып жатқан офицерлерге жеке сабақ беретін «армиялық жаттықтырушы» ретінде танылды. 2005 жылы жарық көрген «Шерлок Холмс: Рұхсатсыз өмірбаян» романы Мориартидің Ирландияда туғанын және Дарем университетінде профессор болып жұмыс істегенін хабарлайды. 2020 жылы Джордж Манн мен Каван Скотт жазған «Шерлок Холмс: Сатқындықтың дауысы» аудиодрамасы бойынша, Мориарти Стоунхерст колледжінде профессор болған (онда Артур Конан Дойл оқыған және Мориарти тегі бар екі студентті білген).
Отбасы
Мориартидің отбасы туралы әңгімелерде қайшылықты мәліметтер кездеседі. "Соңғы проблема" (1893) повесінде алғаш рет пайда болатын жау, тек "Профессор Мориарти" деп аталады. Уотсон оның есімін атамайды, бірақ "полковник Джеймс Мориарти інісінің естелігін қорғаған соңғы хаттар" туралы жазғанда, басқа бір отбасы мүшесінің атын айтады. "Бос үйдің оқиғасы" (1903) повесінде Холмс Мориартиді "Профессор Джеймс Мориарти" деп атайды. Мориартиге есім берілген жалғыз жағдай осы, және есімділігі, оның болжамдалы інісінің есімімен бірдей келеді. 1914 жылы жазылған "Қорқыныш аңғары" романы (бұл роман алдыңғы екі повестен кейін жазылған, бірақ оқиғасы ертерек орын алады), Холмс профессор Мориарти туралы былай дейді: "Ол үйленбеген. Оның кіші інісі Англияның батысында станция бастығы болып жұмыс істейді." 1899 жылғы "Шерлок Холмс: төрт актідегі драма" сахналық пьесасында, Дойлдің де авторларының бірі болған, жау профессор Роберт Мориарти деп аталған. Жазушы Винсент Старрет Мориартидің бір інісі (ол полковник және станция бастығы) немесе екі інісі (бірі полковник, екіншісі станция бастығы) болуы мүмкін екенін айтты; ол екі інісінің болуы ықтимал деп санайды және үш ағаның да есімі Джеймс деп аталады деді. Ал Шерлоктанушы Джон Беннет Шоу Старрет сияқты, Мориартидің үш інісінің барлығының да есімі Джеймс деп айтты.
Нақты үлгілер
"Мориарти" – ежелгі ирланд аты, Моран сияқты, Мориартидің жақтасы Себастьян Моранның тегі. Дойлдің өзі ирландтық католик тегінен шыққан, Стонихерст колледжінде білім алған, бірақ ол отбасының діни дәстүрін тастап, үйленбеді, балаларын католик дінінде тәрбиелемеді және этникалық тегінен туындайтын саяси көзқарастарды қабылдамады. Дойл Стонихерстегі тәжірибесін Холмс сериясының егжей-тегжейлеріне шабыттандырғандығы белгілі; мектептегі құрдастарының арасында Мориарти тегін алып жүрген екі бала болды. Адам Уорт сияқты үлкен қылмыскерлермен қатар, астрономдар мен Шерлок Холмс жанкүйерлері Дойлдің ойдан шығарған Мориарти кейіпкерін канадалық-американдық астроном Саймон Ньюкомбқа негіздегенін болжады. Ньюкомб математиканы ерекше меңгерген, көп дағдылы гений ретінде құрметтелген және Дойл әңгімелерін жаза бастағанға дейін халықаралық деңгейде танымал болған. Қалай болғанда да, Ньюкомб өзінің қарсыластары – ғалымдардың мансабы мен беделін жоюға тырысқан репутацияға ие болды. Мориарти кейіпкерінің шабыты екі математиктен туған болуы мүмкін. Егер Мориартидің академиялық еңбектерінің сипаттамаларын кері бұрсақ, олар нақты математикалық оқиғаларды көрсетеді. Карл Фридрих Гаусс 20 жасында астероид динамикасы туралы мақала жазып, осы нәтижеге байланысты кафедраға тағайындалды. Шриниваса Раманужан биномдық теореманың жалпыламаларын жазып, қазіргі заманғы ең жақсы математиктерді шатастырған мақалалар арқылы гений ретінде танылды. Гаусс туралы оқиға Дойлдің заманында жақсы белгілі болды, ал Раманужанның оқиғасы 1913 жылдың басынан 1914 жылдың ортасына дейін Кембриджде орын алды; математиканың соншалықты түсініксіз болғандықтан, ешкім сынға ала алмайтындығы туралы пікір қамтылған "Қорқыныш аңғары" 1914 жылдың қыркүйегінде жарияланды. Ирландиялық математик Дес МакХейл Джордж Бульдің Мориарти кейіпкерінің прототипі болғанын ұсынды. Джейн Стэнфорд "Ол ирландтық" еңбегінде Дойл Мориартиді сомдау үшін фениан Джон О'Коннор Пауэрдің кейбір ерекшеліктері мен өмірінен шабыттанды деген пікір білдіреді. Стэнфорд 2017 жылы жарық көрген "Мориарти ашылды: Конан Дойл және ағылшын-ирландтық дау" еңбегінде Дойлдің Лондондағы ирланд әдеби және саяси қауымдастығымен қарым-қатынасын зерттейді. Ол Ирландияның Наполеоны Мориартидің Британ империясының төріндегі фениандық қауіпті білдіретінін болжайды. О'Коннор Пауэр Галвей графтығының Туам қаласындағы Сент-Жарлат епархиялық колледжінде оқыды. Оқуының үшінші және соңғы жылында ол гуманитарлық ғылымдар профессоры болды. Бұрынғы профессор ретінде фениандық көшбасшы Мейо округіндегі Вестминстер парламентіне үміткер болып сайланды. Стонхерсттегі Ходер Плейс дайындық мектебінің сақталған иезуит дін қызметкерлері Мориартидің физикалық сипаттамасын монах Томас Кей, SJ, тәртіп сақтаушысының келбетімен теңестірді, ал Дойл оның билігінде тәртіпсіз оқушы ретінде ұсталды. Осы гипотезаға сәйкес, Дойл жеке әзіл ретінде инспектор Макдональдты Мориартиді былай деп сипаттауға итермелейді: "Жұқа бетімен, сұр шашымен және салтанатты әңгімелеуімен ол керемет мейірімділік танытар еді". Дойлдің өзі "Қорқыныш аңғары" кітабында (Шерлок Холмс арқылы) 18 ғасырдың Лондон қылмыскері Джонатан Уайлдты Мориартидің үлгісі ретінде келтіреді. Ол инспектор Алек Макдональдқа таныс нақты кейіпкермен Мориартиді салыстыруға тырысқанда осы туралы айтады, бірақ Макдональд Холмс сияқты көп оқымағандықтан, бұл бекер болады.
Мұра
Т. С. Элиоттың "Сырлы мысық Макавити" кейіпкері Мориартиге негізделген. Автор Тимоти Захнның "Жұлдыздар соғысы" романындағы Нусо Эсва атты соғыс бастығы да профессордың үлгісімен жасалған; шындығында, егер оның атындағы әрбір әріпті латын әліпбиіндегі алдыңғы әріппен алмастырсаңыз, "Нусо Эсва" сөзі "Мориарти" болып шығады. Белгілі шерлоктанушы Джон Беннетт Шоу профессор Мориарти мен оның екі бауырласының құрметіне "Мориартидің үш бауыры" деген шерлоктанушылар қоғамын құрды. Бұл топ жыл сайын Нью-Мексико штатындағы Мориарти қаласында кешкі ас өткізетін болды.