Кіріспе

Ленцбург қамалы (Schloss Lenzburg) – Швейцарияның Аргау кантонындағы Ленцбург қаласының ескі бөлігінің үстінде орналасқан қамал. Ол Швейцарияның ең көне және маңызды қамаларының қатарында. Қамал дерлік дөңгелек қамал төбесінде (биіктігі: 504 м) тұр, ол айналағы жазықтан шамамен көтеріледі, бірақ диаметрі шамамен ғана. Қамалдың ең көне бөліктері 11 ғасырға дейін барып жетеді, осы кезде Ленцбург графы оны өз резиденциясы ретінде салған. Қамал, оның тарихи мұражайы және неолиттік жерлеу орындары бар қамал төбесі ұлттық маңызы бар мұражайлық нысандар тізіміне енгізілген.

Тарих

Бұл биік төбе тарихи алдынан-алып қоныс орны болған. Мысалы, 1959 жылы автотұрақтан неолит дәуіріне жататын қабірлер табылды. Рим және алемандық кезеңдерінен де шағын археологиялық жаңалықтар кездеседі. Аңыз бойынша, бұрын төбедегі үңгірде айдаһар мекендеген, оны Вольфрам және Гунтрам есімді екі батыр жеңіп алған. Риза болған халық осы екі кісіні Ленцбург графы етіп тағайындап, төбе үстіне қамал салуға рұқсат берген.

Асылдық ордасы

1036 жылы жазылған жарғыда Аргау графы Ульрих есімді адам аталған. Ол Цюрихте императордың вогты және Беромунстер мен Шенис аббаттарының қадағалаушысы болды. Қамалдың бар екендігі туралы алғашқы нақты жазба 1077 жылға дейін сақталып қалған: Ульрихтің немересі, сондай-ақ Ульрих есімді, Инвеституралық дау кезінде императордың орнын басып алып, екі Папалық легатын жарты жылға түрмеге қамаған. Сол кезде Ленцбург графтары Швейцария таулы аймағындағы ең маңызды феодалдардың бірі болып есептелді және императормен тығыз байланыста болды. Бұл әулет 1173 жылы тоқтап қалды. Ленцбургтің соңғы графы Ульрих IV өсиетімен император Фридрих I Барбароссаны жеке мұрагері етіп көрсеткен; олар Екінші крест жорығында бірге болған. Император Ленцбург қамалына келіп, мүліктің бөлінуін жеке бақылады, жерлердің көп бөлігін ұлына, Бургундия графы Оттоға берді. Бірақ 1200 жылы Отто қайтыс болғаннан кейін Хогенштауфендер Аргаудан кетуге мәжбүр болды. Екі көрші аристократиялық үй (Андекс-Мерания және Шалон) арқылы шамамен 1230 жылы Ленцбург қамалы неке арқылы Кибург графтарының иелігіне өтті. Олар қамал төбесінің батыс жағында бекітілген базарлық поселені құрды, қазіргі Ленцбург қаласы осы жерде орналасқан. Кибургтің соңғы графы Хартман 1264 жылы ұрпақсыз қайтыс болды. Габсбург графы Рудольф I, кейіннен Рим патшасы, мұрагер Анна Кибургті өзінің қорғауына алды, ол кейін Габсбург-Лауфенбургтың Эберхард I-іне үйленді. 1273 жылы Рудольф мүлікті қайта иеленді және 1275 жылы онда сот отырысын өткізді. Бірақ Габсбургтердің билігі Австрияға қарай жылған сайын, қамал аймақтық басқару орталығына айналды. 1306 жылдың 20 тамызында Ленцбург граф Фридрих Кереметтен қала құқығын алды. 1339 жылдан бастап Тироль-Австрия графы Фридрих II қамалға қоныстанды. Ол Англия королі Эдуард III-нің қызына үйлену үшін рыцарлар залын салдырды, бірақ 1344 жылы әйелін көре алмай қайтыс болды, ал құрылыс аяқталмай қалды. 1369 жылдан кейін Шультейс Риби отбасы қамалдың иесі болды. 1375 жылы қамал Гюглерлердің қоршауына түсті.

Берн ережесі

Германия королі Зигмунд пен Австрия герцогы Фредерик IV арасындағы жасырын шиеленіс 1415 жылы Констанц соборында, Фредерик сол кездегі үш папаның бірі, Антипапа Иоанн XXIII-тің қаладан қашуына көмектескен кезде күшейді. Зигмунд қарсыласына нұқсан келтіру мүмкіндігін пайдаланып, көршілеріне Империя атынан оның жерлерін басып алуға бұйрық берді. Берн ерікті түрде Аргаудың батыс бөлігін жаулап алды. Ленцбург қаласы 20 сәуірде алға жылжыған әскерге дереу берілді, бірақ қамалға сол кездегі қақтығыс әсер етпеді. Патшаның өкілі Конрад Вайнсберг оны Империя үшін сақтап қалуға тырысып, қоршауға дайындады. Бірақ тамыз айында ол бұл жоспардың нәтижесіз екенін түсініп, 1418 жылы қаланы Шультейс отбасына қайтарды. Ұзақ келіссөздерден кейін Берн 1433 жылы Ленцбург графтығын, ал 1442 жылы қаланы ішкі жалға алушы ретінде басқару құқығын алды. Бірінші Берн Ландвогты 1444 жылы қамалға қоныстанды және содан бастап Ленцбург округін басқарды. Ландвогттың міндеттеріне салық жинау, әкімшілік шараларды жүзеге асыру, сот және полициялық қызметтер, сондай-ақ әскери жарлықтар шығару кірді; олар сонымен қатар қамалдың күтіміне жауапты болды. Ландвогт Берн қалалық кеңесінен төрт жылдық мерзімге сайланды. Ленцбургтің ең танымал Ландвогты – 1457 жылдан 1461 жылға дейін қызмет еткен Адриан I фон Бубенберг, кейін Берннің Шультейсі және Морат шайқасының батыры. 1509-10 жылдары қамал аумағында кең ауқымды жұмыстар жүргізілді, оның ішінде жартылай бұзу және аяқталмаған рыцарлар залын қайта жаңарту. 1518 жылы қамал өртке ұшырады; қандай ғимараттар қирағаны туралы мәлімет жоқ (көбінесе солтүстік жағындағы Арбургхаус). 1520 жылы Ландвогтқа жаңа резиденция – Ландвогтей берілді. 1531 жылы екінші Каппель соғысы кезінде қамал протестанттардың операциялық базасы ретінде пайдаланылды. 1624 жылы Ландвогт Иозеф Плепп қамалдың алғашқы нақты суреттемелерін және жоспарларын жасады, сол кезде ол көбінесе бекітілген шаруа үйіне ұқсады. Оның жоспарлары қаланы бекініске айналдыру жоспарларының негізі болды. Бірінші қадам ретінде 1625 жылы солтүстік бөлігінде жаңа орналасқан жерде қос қабырғалы қабырға және қос қақпа салынысты, сондай-ақ шығыс және оңтүстік жақтағы топырақ қоршауының биіктігі арттырылды. 1642-1646 жылдары шығыс бастионды құру үшін он бір метрлік қабырға салынды. Алайда, қаржының жетіспеуі қалған жобаларды жүзеге асыруға кедергі келтірді. Сонымен қатар, шығыс бастионның үлкен кемшілігі болды: жаңбыр сулары іргелес қабырғаларға сіңіп, Ландвогттың резиденциясын тұрақты ылғалдығынан тұруға жарамсыз етті. Осы себепті 1672-1674 жылдары солтүстік бөлігінде жаңа тұрғын үй салынды. 18 ғасырда берндіктер қаланы үлкен астық қоймасына айналдырды. Осы мақсатта жеке ғимараттар біріктіріліп, ішінара ойылып шығарылды. Осылайша 5000 тоннадан астам бидай сақтауға мүмкіндік болды. 1798 жылдың наурыз айында 71-ші және соңғы Ландвогт Виктор фон Ваттенвилл қаланы француз әскерлеріне тапсырды.

Жалға беру және жеке меншікке иелік ету

1803 жылы Аргау кантоны құрылды, ал бір жылдан кейін қамал оның иелігіне өтті. Кантондық билік қаланы қандай мақсатта пайдалану керектігін білмеді, сондықтан ол шамамен жиырма жыл бойы бос тұрды. Бұл, қанаушылықтың символы болғандықтан, оны мемлекеттік мұқтаждарға пайдалану мүмкін емес еді. Соңында Хофвильде жұмыс істейтін Кристиан Липпе атты мұғалім қызығушылық танытты. Ол қамалды жалға алып, 1822 жылы Иоганн Генрих Песталоццидің қағидаларына негізделген білім беру мекемесін ашты. Мекеме гүлденген кезде 50 оқушысы мен 12 мұғалімі болды, олардың көпшілігі Базель және Эльзас қалаларындағы белгілі өндіріс отбасыларының ұлдары еді. Оқытушылар Ландвогтейде тұрды, ал Hintere Haus, яғни артқы ғимарат мектеп ретінде пайдаланылды. 1853 жылы Липпе ауыр сырқатқа шалдыққандықтан мекеме жабылуға мәжбүр болды. 1860 жылы кантон қамалды 60 000 франкқа Цюрих тұрғыны Конрад Песталоцци Скочбернге сатты. Ол туралы көп мәлімет жоқ. 1872 жылы 90 000 франкқа қамал Фридрих Вильгельм Ведекиндке тиесілі болды. Ол 1849 жылғы наурыз революциясының сәтсіз аяқталуынан кейін Сан-Францискоға эмиграциялап, Калифорниядағы алтын асыру кезінде жер саудасы арқылы елеулі байлық жинады. 1864 жылы Еуропаға оралғаннан кейін, Пруссияның Германия империясы үстемдігіне наразылық білдіріп, ол тағы бір рет, осы жолы Швейцарияға көшіп, қамалда қоныстанды. Оның 6 баласы, олардың ішінде әнші Эрика Ведекинд және жазушылар Франк Ведекинд пен Дональд Ведекинд балалық шақтарын осында өткізді. Мүлікті бөлісу үшін Ведекиндтер отбасы 1893 жылы қамалды американдық өнеркәсіпші Август Эдвард Джессапқа 120 000 франкқа сатты. Ол Филадельфиядан шыққан, бірақ ұзақ жылдар бойы Англияда тұрды. Ол королева ананың қарындасы Милдред Марион Боуес Лайонға үйленген, осылайша британдық корольдік отбасымен туыс болды. Джессап басшылығымен қамал толыққанды жаңартылды, жаңа құрылыстар мен әскери нысандарды бұзу арқылы орта ғасырлардағы түріне жақын келтірілді. Сонымен қатар, ол интерьерді қымбат жиһазбен жабдықтады және орталық жылу жүйесі, су құбырлары және электр энергиясы сияқты заманауи жабдықтарды орнатты. Бұл шығындардың жарты миллион франк тұратынын ол жеке қаражатынан төледі. Орта ғасырлық өнер туындыларын жинаған тағы бір американдық өнеркәсіптік магнат Джеймс Эллсворт Ленцбург қамалында Фридрих Барбаросса дәуіріне жататын үстел бар екенін білді. Оны өзінің коллекциясына қосуды қалап, қамалды толығымен сатып алмастан оны алу мүмкін емес екенін түсінді. Нәтижесінде, 1911 жылы қамал 550 000 франкқа қолы ауысты. Оның ұлы, полярлық саяхатшы Линкольн Эллсворт 1925 жылы қамалды мұраға алды, бірақ онда тек уақыт-уақыт тұрды.

Жақында болған тарих

Линкольн Эллсворт 1951 жылы қайтыс болғаннан кейін, қамалдың меншік құқығы оның жесірі Мари Луиза Эллсворт Ульмерге өтті. 1956 жылы ол қамалды және оның ішіндегі барлық заттарды 500 000 франкқа Ленцбург қаласы мен Аргау кантоны құрған қорға сатты. Осының арқасында қамал көпшілікке ашылды. 1960 жылы Stapferhaus Lenzburg мәдени қоры құрылып, Hintere Haus-қа көшірілді. 1978-1986 жылдар аралығында қамал қайтадан толыққанды жаңартылып, оңтүстік-батыс бөлігінде француз стиліндегі бақ салынды. 1987 жылы кантон өзінің толыққанды мәдени-тарихи жинақтарын қамалға көшіріп, Аргау тарихи мұражайын ашты, ол 2007 жылы Аргау мұражайы болып қайта аталды. 2009 жылдан бері көрмелер кезең-кезеңмен жаңартылуда.

Қалдық ғимараттары

Қалаға кіру солтүстік-шығыс жағында. Ескі қамал жолымен немесе баспалдақпен төменгі қақпа ғимаратына (1625 жылы салынған), содан кейін сыртқы қоршау қабырғасына жетесіз. Ортаңғы қақпаның ішінде (ол да 1625 жылы салынған және 1761-62 жылдары кеңейтілген), жол 180 градусқа бұрылып, көтергіш көпірге дейін, ал одан ішкі қақпа арқылы ішкі аулаға жетеді. Ішкі ауланың шығыс жағы қоршалған және жалға жартылай шеңбер пішіндес 7 ғимараттан тұрады. Оңтүстік-батыс жағында француз стиліндегі бақ қоршау қабырғасымен қоршалған. Қала қабырғаларының ішіндегі жер салыстырмалы түрде тегіс болса, сыртында тік құлдырап түседі. Тек шығыс жағында, Гофферсбергке (биіктігі: 507 м) өтуге болатын жерде ғана еңіс аз тік, ол құыс сияқты ойыс құрайды.

Солтүстік бөлім

Солтүстік бөлім – жоғары қақпа үйі, солтүстік қамалдың қалдықтары және жаңа Ландвогт резиденциясынан тұратын біріккен ғимараттар тобы. Ішкі қамалға кіретін жалғыз кіреберіс – жоғары қақпа үйі, ол 1518 жылы, ішінара ескі негіздерге салынған. Бұл жерде 1330 жылы өрт салдарынан қираған Арбургхаус орналасқан деп саналады. Қақпаның үстінде 1596 жылғы Империяның, Берн кантонының және фон Эрлах әулетінің гербтерін біріктіретін және Антони фон Эрлахты Ландвогт деп атайтын тақта орналасқан. Қақпа үйінің шығысында солтүстік қақпа орналасқан, ол 1718–20 жылдары толық қайта жаңартылып, көршілес ғимараттармен біріктірілген. Бұрын осы жерде қақпа үйі мен түрмелер болған. Алғашқы құрылыстан тек батыс қабырғасы және оңтүстік және шығыс қабырғаларының іргетасының бір бөлігі сақталған. Жаңа Ландвогт резиденциясы 1672–74 жылдары 1625 жылғы қарауыл үйі мен кір жуатын орынның орнында салынған. Солтүстік-шығыс бұрышындағы көршілес Ландвогтей шығыс бастион салынысынан кейін қабырғаларға ылғалдың енуіне байланысты сол кезде тұруға жарамсыз болды. Бүгінде осы жерде Аргау мұражайының әкімшілік орталығы орналасқан.

Ландвогттің резиденциясы

Үш қабатты, қанатты, кеш готикалық Ландвогтей 1520 жылы салынған. 14 ғасырға жататын бұрынғы ғимарат 1518 жылы өртеніп қирағаннан кейін, Берн Ландвогтері үшін жаңа кеңсе және тұрғын үй ретінде пайда болды. Басқа ғимараттардан өзгешелігі, Ландвогт резиденциясы сақина қабырғасына тікелей жабыспайды, одан 1-2 метрлік аралықпен бөлінеді. Бірақ оңтүстік-шығыс бұрышындағы шағын дөңгелек мұнара 1626 жылы салынды, ол әжетхана қызметін атқаратын ілгектің орнын басты. 1630 жылы қасбетке қосылған бесбұрышты баспалдақ мұнарасы ғимарат ішіндегі тік баспалдақтың орнын алмастырды. Оның бастапқы пияз тәрізді күмбезі 1760 жылы жамбас шатырымен ауыстырылды. Фойенің бір бөлігі әлі де 1460 жылға дейін сақталған. Бірінші қабатта 1565 жылы салынған галерея солтүстік жағы бойына созылады. 1646 жылдан 1894 жылға дейін ғимаратта тұруға болмады, себебі шығыс бастион салынғаннан кейін ылғалдың енуіне байланысты. 1902 жылы жағалауды алып тастағаннан кейін ғана қайта жөндеу жұмыстары жүргізілді. Қайта жөндеуге ішкі қақпаға қараған жаңа қасбеті де кірді. Бүгінде ғимаратта Аргау мұражайының бөлігі орналасқан, онда орта ғасырдың соңынан 20 ғасырға дейінгі қамал иелерінің өміріне арналған тұрақты көрме ұйымдастырылған.

Шығыс бекінісі

Ішкі қамалдың шығыс шебіндегі бастион 1642–46 жылдары салынды, ол бұрынғы қабырғаны тік қоршаумен алмастырып, Палас пен Ландвогттың резиденциясы арасындағы кеңістікті жапты және Гофферсбергтен келген артиллериялық оқтардан қаланы қорғады. Іргелес тұрғын үйді ылғалды сіңіріп, оны тұруға жарамсыз ететін үлкен топырақ үйірмесімен жапқан. 1659 жылы шығыс бастионға сағат мұнарасы салынды, ал оның үшкір шатыры 1760 жылы пияз тәрізді күмбезбен ауыстырылды. 1893–94 жылдары сыртқы қабырға 6,5 метрге төмендетілді, бұл Ландвогттың оңтүстік жағындағы қабырғаға кірген терезелерді ашып, қабырғаларды кептіруге мүмкіндік берді. Ал енді төмендетілген үйірменің үстіне гүлзар жасалды. 1978–86 жылдарғы толық қайта жаңарту кезінде үйірменің соңғы қалдықтары алынып, жертөле қазылды, онда қазір Аргау мұражайының бөлігі орналасқан.

Палас

Палас (графтың резиденциясы) 1100 жылы 4 қабатты, биіктігі 18 метрлік бекінілген ғимарат ретінде салынған. Жанындағы мұнарамен бірге, ол сарай кешеніндегі ең көне ғимараттардың бірі. Кіреберіс бастапқыда екінші қабатта орналасқан, оған тек сыртқы ағаш баспалдақ арқылы ғана қол жеткізуге болады. Басты қабатта ошақ болған, жоғарғы қабатта жатақ бөлмелері, ал төменгі екі қабатта қоймалар орналасқан. Берн Ландвогтерінің кезінде ғимарат "Қинау үйі" деп аталды, себебі онда азаптау камерасы болған. 1598-1599 жылдары бірінші қабатта жаңа аркалы кіреберіс салынды. 1978-1986 жылдар аралығында қабаттарды бөлу және баспалдақпен байланыстыру қайта ұйымдастырылды, бұл ғимаратты Тарихи мұражай ретінде пайдалануға мүмкіндік берді.

Қабырға

Мұнара (оған Оңтүстік Keep деп те атайды) 10 м² ауданында және 3 м қалыңдығындағы қабырғалары бар. Ол 1170 жылдар шамасында Паласқа қосылып салынды және оның батыс жағын шекаралық қабырға ретінде пайдаланды. Оны салдыруға бұйрық берген Ульрих IV қайтыс болғаннан кейін құрылыс тоқтатылып, ғимарат шамамен 200 жыл бойы аяқталмай тұрды. Ол тек 1344 жылы аяқталды. Берн билігі кезінде, шамамен 17 ғасырдың басында, түрме бірінші қабатта орналасқан еді; оны бүгінге дейін көруге болады. Астық сақтауға арналған қойманы кеңейту үшін 1728–29 жылдары мұнара мен көршілес рыцарлар залы, олардың арасындағы құдық, әсемдемесіз шаруашылық ғимаратымен біріктірілді. Бұл үшін мұнара рыцарлар залымен тікелей сызықта келмегендіктен, солтүстік фасады бұзылуына тура келді. 1896 жылы Август Джессап астық қоймасын бұздырып, мұнараны бастапқы күйіне келтірді. 1369 жылы алғаш рет айтылған құдық қайтадан ашық қалды. 1978–86 жылдарғы жөндеу жұмыстары кезінде қабаттардың бөлінуі және баспалдақпен байланысы тарихи мұражайдың бір бөлігін орналастыруға ыңғайластырылды.

Жоғарғы бөлме

1339 жылы Хабсбургтер билігі кезінде Рыцарлар залының құрылысы басталды. Тироль герцогы Фредерик II Австрияның Ленцбург қамалында Англия королі Эдуард III-нің қызына үйленуді жоспарлағандықтан, лайықты готикалық тұрғын үй салынды. Алайда, жас герцог 1344 жылы жұмыс аяқталмас бұрын қайтыс болды, соның салдарынан қабырғалар сыланбады. 1508 жылы батыс бөлігі нашар күйге келіп, бұзылып, қайта салынды. Шығыс бөлігінде сыртқы қабырғалар сақталды, бірақ ішкі жағы да толығымен өзгертілді. Ғимараттың жүк көтергіштігін арттыру үшін жаңа шатыр қабырғалары мен бірнеше бағаналар қосылды, ал қабырғалар сыланды. Ғимараттың ұзындығы азайып, батыс жағындағы сыртқы қабырға шығысқа қарай сәл жылжытылды. 1590 жылға қарай ғимарат үлкен астық сақтайтын қоймаға және шарап қысуға арналған орынға айналды. Осы кезеңде, оған қорғаныс тіректері қосылды. 1758 жылы ішкі жағы тағы да толығымен өзгертілді, жаңа салынып қосылған аралық қабаттар одан да көп астық сақтауға мүмкіндік берді. 1893 жылы ғимарат мүмкіндігі шегінде бастапқы түріне келтірілді. Аралық қабаттар алынып тасталды және жоғарғы қабаттағы үлкен залдағы сүйір аркалы терезелер қалпына келтірілді. Бүгінде залды әлеуметтік шараларға жалға алуға болады.

Стейпфер үйі

1599–1600 жылдары қамал кешенінің оңтүстік-батыс жағына екі қабатты қарапайым ғимарат, Hintere Haus немесе артқы ғимарат салынды. Ол тұрақ пен диірменді бір шатыр астында біріктіру арқылы салынды. 1705–07 жылдары ғимараттың шығыс жағы ұзартылып, астық сақтау көлемі арттырылды. 1822 жылдан 1853 жылға дейін білім беру реформаторы Кристиан Липпе осы кезең үшін озық оқыту қағидаларын қолданған білім беру мекемесіне жетекшілік етті. 1893 жылы астық қоймасының үйлемесі бұзылып, оның орнына жоғарғы қақпаға апаратын қайта жаңартылған қамал орнатылды. Бүгінде артқы ғимарат – Стейпфер үйі, ол Гелветтік Республиканың революционері және министрі Филипп Альберт Стейпфердің құрметіне аталған. 1960 жылдан бері ол Stiftung Stapferhaus Lenzburg (Lenzburg Stapfer House Foundation) іс-шаралар орталығы ретінде қызмет етеді және қазіргі оқиғаларға арналған көрмелер сияқты түрлі мәдени шараларды ұсынады.