Кіріспе

Жебе ұшы немесе қылышы – жебенің әдетте өткірленген және қаттырақ етіп жасалған ұшы, ол снарядтың көп бөлігін құрайды және нысанаға тию мен оған енуге, сондай-ақ белгі беру сияқты арнайы мақсаттарды орындауға жауапты. Ең алғашқы жебе ұштары тас және органикалық материалдардан жасалған; адамзат өркениеттері дамыған сайын, басқа да қорытпа материалдар қолданыла бастады. Жебе ұштары маңызды археологиялық жәдігерлер болып табылады; олар – снаряд ұштарының бір түрі. Қазіргі кезде әуесқойлар жылына бір миллионнан астам жаңа найза және жебе ұштарын жасайды. Жебе ұштарын жасаумен айналысатын шебер жебеші деп аталады.

Тарих

Тас дәуірінде адамдар өткірлеген сүйек, кремнезден жасалған тастар, жарықтар мен тас сынықтарын қару және құрал ретінде пайдаланған. Мұндай заттар адамзат тарихы бойы қолданылып келді, уақыт өте келе жаңа материалдар қолданылды. Археологиялық артефакттар ретінде мұндай нысандар оқ тегі ретінде жіктеледі, олардың садақпен немесе лақтыру сияқты басқа тәсілмен атылғандығын нақты көрсетілмейді, себебі нақты ату құралы (садақ, жебе осі, найза осі т.б.) кез келген оқ тегімен тікелей байланыста сирек кездеседі және "жебе" сөзі осы оқ тегілер туралы нақтылықты білдіреді, ол жоқ. Мұндай артефакттарды әлемнің әртүрлі аймақтарында табуға болады. Сақталғандары көбінесе тастан жасалған, негізінен кремнез, обсидиан немесе херттен. Көптеген қазбаларда сүйек, ағаш және металл жебе ұштары да табылды. Ең көне жебе ұштары шамамен 74 000 жыл бұрын Эфиопияда кездескен. 64 000 жылға дейін сонау салынған тас оқ тегі Оңтүстік Африкадағы Сибуду үңгірінен қазылып алынды. Осы оқ тегілерде қан мен сүйек қалдықтары, сондай-ақ оларды ағаш осіне бекіту үшін қолданылған өсімдік шайырынан жасалған желім табылды. Бұл желім жасау үшін "күрделі ойлау қабілеті" қажет болғанын көрсетеді. Бұл оқ тегілер садақпен атылған болуы мүмкін. "Микро қалдықтардың таралу үлгілері мен микро тозу сияқты көптеген қасиеттер найза, садақ немесе жебе үшін қолданылатын оқ тегілерде ұқсас дамиды" және "лақтырылған найзалар мен садақпен атылған жебелерді ажырату үшін нақты сынақтар әлі жүргізілмеген", бірақ зерттеушілер осы оқ тегілерді жебелерде қолдануға "контексттік дәлелдер" табады: кең ауқымды жануарлар ауланды, оның ішінде жабық орманды жерлерді ұнататын, жылдам қозғалатын, құрлықта және ағаштарда тіршілік ететін жануарларға баса назар аударылды. Бұл тұзақтарды, мүмкін түйреуіштерді қолдануға нұсқайды. Егер түйреуіштер қолданылса, онда арқандар мен түйіндер де қолданылған, олар садақ жасауға да жарамды. Түйреуіштерді қолдану, сонымен қатар, доға жасаудың негізгі принципі - бүгілген бұтақтарда сақталған энергияны түсінуді көрсетеді. 72 000 жыл бұрынғы Бломбостан табылған тесіктелген қабық мөлдірлерінде тозу іздері арқандар мен түйіндерді қолдануды көрсетеді. Луизианадағы археологтар ерте американдықтар аллигатор бақасының қабықтарын жебе ұштары ретінде қолданғанын анықтады. "Садақ және жебемен аң аулау күрделі көп сатылы жоспарлауды, материал жинауды және құрал дайындауды қажет етеді және инновациялық әлеуметтік және коммуникациялық дағдыларды білдіреді".

Дизайн

Жебе ұштары садақпен атылатын жебелерге бекітіледі; ұқсас типтегі снаряд ұштары найзаға бекітіліп, атлатл (найза лақтырғыш) арқылы лақтырылуы мүмкін. Жебе ұшы немесе снаряд ұшы – жебенің негізгі функционалдық бөлігі және оның мақсатын анықтаудағы ең маңызды рөлді атқарады. Кейбір жебелерде тек өткір ұшы ғана болуы мүмкін, бірақ көбінесе жебе ұштары металдан, мүйізден, тастан немесе басқа да қатты материалдан жасалады. Жебе ұштары сапқа қақпақ арқылы, иінтірек арқылы немесе сапты тіліп, бекітіледі. Қақпақпен бекітілген ұштар саптың ұшына тығыз кигізіледі немесе ыстық желіммен жабыстырылады. Орта ғасырлық Еуропада жебе ұштарын тері желімімен жабыстырған. Сапты тіліп жасауға сапты бойлық бағытта тілу, жебе ұшын енгізу және оны ферруль, кенеу, арқан немесе сым арқылы бекіту кіреді. Қазіргі заманда аң аулауға қолданылатын жебе ұштары түрлі класс пен стильде болады. Көптеген дәстүрлі садақшылар дәстүрлі тас бастарға ұқсас қазіргі заманғы жоғары көміртекті болаттан жасалған бастарды таңдайды (қолданылу варианттарын қараңыз). "Механикалық" және "гибрид" деп аталатын басқа да класс ұштар кеңінен танымал болып келеді. Көбінесе, мұндай ұштар жануардың денесінен өте келе, кеңейіп немесе ашылып, пайда болатын күшке сүйенеді.