Кіріспе
Швецияның Смеланд аймағы
Этимология
Қаланың аты «väg» («жол») және «sjö» («көл») сөздерінен құралған деп саналады, яғни бұл шаруалардың қыс айларында базарға жету үшін пайдаланған, мұзы қатып қалған Вексйо көлі арқылы өтетін жолды білдіреді. Кейіннен бұл базар қалаға айналды.
Тарих
Бір ғасыр бұрын болжағаннан өзгеше, бұл жердің христиан дініне дейінгі ерекше маңызға ие екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Верендтің язычничестволық культ орталығы жақын маңдағы Хов ауылында орналасқан болуы мүмкін. 11 ғасырдан бері епископтық тақ орналасқан қала, 1342 жылға дейін Магнус Эриксоннан қала құқығын алған жоқ. Әйгілі Зигфрид соборы шамамен 1300 жылға дейін салынған және кейіннен жаңартылған. Орта ғасырларда Вексjöде көптеген діни мекемелер болған жоқ. 1485 жылы францискан монастыры құрылды. Киелі Рух ауруханасы туралы алғаш рет 1318 жылы айтылған. 14 ғасырда Вексjöде алғашқы мектеп – Вексjö кафедралық мектебі ашылды. 1643 жылы гимназия статусын алды. Густав Эриксонның азаттық соғысының басында шаруалар, одаққа қарсы епископ Ингемар Педерссон басшылығымен, Даларна, Хелсингланд және Гастрикландтың тау халқы мен шаруаларымен бірігіп, өздерінің жетекшісі Густав Эриксонға адал болуға шақырып, күш біріктірді. Даке соғысы, шаруалар көтерілісі кезінде қала 1542 жылдың жазынан 1543 жылдың жаңа жылына дейін Нильс Даке және оның қолдаушыларының билігінде болды. Солтүстік және Скания соғыстары кезінде, сондай-ақ одан кейін қала бірнеше рет өрттен зардап шекті (1277, 1516, 1570, 1612, 1658, 1690, 1749, 1753, 1799, 1838 және 1843 жылдары). 1843 жылғы соңғы өрттен кейін, 1140 тұрғын үйсіз қалғаннан кейін, Вексjö қазіргі көше жоспарын алды.
Қазіргі заман
Вексё – 1985 жылы "Неонацистке қол сөмкесімен соққы берген әйел" суреті түсірілген қала. Швеция полициясының 2015 жылғы желтоқсан айындағы есебінде Вексё ауданындағы Арабы ауданы қылмыс көрсеткіштері жоғары қалалық аймақтардың ең қиын санатына жатқызылды.
In its December 2015 report, Police in Sweden placed the Växjö district Araby in the most severe category of urban areas with high crime rates.
Тарихи ғимараттар
Вексjö кафедральді соборы қала орталығына жақын орналасқан. Вексjö қаласының солтүстігінде 15 ғасырда салынған Кронберг қамалының қираған қалдықтары бар. Бұл қамал Даке соғысы кезінде көтерілісші Нильс Даке үшін база ретінде пайдаланылған. Қамалдың қалың қабырғалары мен артиллериялық тесіктері солтүстікке қарай Хельгасйен көліне қарап тұр. Телеборг қамалы да қаланың жанында орналасқан. Ол 1900 жылы Линней университетіне жақын салынды және қазір қонақ үй және конференциялар өткізу орталығы болып жұмыс істейді.
Ыңғайлылықтар
Швед эмигранттар институты 1965 жылы құрылған және қала орталығында, Вексжо көлінің жанында орналасқан. Онда 1846-1930 жылдар аралығындағы эмиграция кезеңіне қатысты мұрағаттар, кітапхана, мұражай және зерттеу орталығы бар. Осы кезеңде 1,3 миллион (немесе 20%) швед халқы, көбінесе АҚШ-қа көшіп кеткен. 17 ғасырға дейінгі мұрағаттарда туылғандар мен қайтыс болғандар туралы жазбалар, сондай-ақ үй шаруашылықтарының тізімдері микрофишкада сақталған.
Өнеркәсіп
Өнеркәсіп салаларына GE Power және Aerotech Telub, сондай-ақ Вексjöнің солтүстігіндегі Браås қаласында орналасқан Volvo Articulated Haulers кіреді. Ең танымал қызмет көрсетушілердің бірі – Fortnox және Visma. Вексjöде Швецияның Ұлттық Шыны мұражайы орналасқан және ол өзін "Кристалл Корольдығының" және "Жыбыр-жылға жасаушылар Корольдығының" астанасы деп жариялайды. Växjö Linnaeus Science Park айналма экономика, смарт қала, орман шаруашылығы және цифрландыруға бағытталған кәсіпкерлерді қолдауға күш салады.
Білім
Қалада үш муниципалитет басқаратын орта мектеп ("гимназиялар"): Teknikum, Katedralskolan және Kungsmadskolan. 2012 жылы Линней университетінде 42 000 студент оқыды (Кальмар кампусын қоса алғанда), ал 2010 жылы – 15 000 студент (толық уақыт бойынша есептегенде).
Көлік
Жағалаудан жағалауға дейінгі жол муниципалитет арқылы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай өтеді. SJ ұзақ қашықтыққа жүретін пойыздары Гётеборг, Альвеста (оңтүстік магистральға қосылысы бар) және Кальмар қалалары арасында, Вексжоде тоқтайды. Öresundståg ұзақ қашықтыққа жүретін пойыздары Кальмар – Альвеста – Мальмё – Копенгаген бағытында қатынайды. Krösatågen аймақтық пойыздары Вексжо – Йёнчёпинг бағытында жүреді. 23, 25, 27, 29, 30 және 37 республикалық автомобиль жолдары муниципалитет аумағында қиылысады. 2021 жылы жаңа қалалық әкімшілік ғимараты мен теміржол вокзалы салынып аяқталды. Әуе көлігі арқылы қалаға жақын орналасқан Вексё/Кроноберг әуежайы қызмет көрсетеді.
Қоршаған орта саясаты
1996 жылы қала 2030 жылға дейін қазба отындарын пайдалануды тоқтату саясатын қабылдады. Бұл шешім қала төңірегіндегі көлдердің ластануы мен эвтрофикациясына жауап ретінде қабылданды. 1993 жылдан 2011 жылға дейін парниктік газдар шығарылымы 41%-ға төмендетілді, ал 2015 жылға қарай 55%-ға азайтылды. Осы кезеңде қала экономикасы дамыды. Växjö қазба отындарынан толық арылуға жету үшін түрлі стратегияларды қолданады. Жергілікті орман өнеркәсібінің қалдықтары электр энергиясын өндіру үшін жағылады. Växjö қаласындағы электр энергиясының жартысы және жылу үшін қолданылатын энергияның 90%-дан астамы ағаштардан алынады. Биогаз бен жаңаруға жарамды энергия қалалық қоғамдық көлікті қамтамасыз етеді, сонымен қатар велосипедтерді баламалы көлік түрі ретінде қолдануға ынталандырылады. Жаңа ғимараттар ағаштан салынып, энергияны тиімді пайдалану үшін жобаланады. 2014 жылға қарай Växjö қаласының CO2 шығарылымы жан басына шаққанда 2,4 тоннаға дейін төмендеді, бұл ЕО-ның 7,3 тонналық орташа көрсеткішінен едәуір төмен.
Еуропадағы ең жасыл қала
Вексё 2007 жылдан бері өзін "Еуропадағы ең жасыл қала" деп жариялап келеді. Бұл қаланың қоршаған орта мәселелеріне ұзақ жылдар бойы берілгендігінің және жасыл болашаққа бағытталған амбициялық мақсаттарының нәтижесі. Бұл көзқарас тұрғындармен де, жергілікті компаниялармен де ортақ. 2017 жылы Вексё Еуропалық комиссиядан 2018 жылғы "Еуропалық жасыл жапырақ" сыйлығын алды. Бұл сыйлық 100 000-нан аз халқы бар, қоршаған ортаны қорғау саласында үлкен жетістіктерге қол жеткізген және жасыл экономиканы дамытуға тырысатын қалаларға беріледі.
Жылдамдық жолы
1949 жылдың 5 маусымында ашылған Вексжо Моторстадионында (қазіргі Рэппе футбол алаңы орналасқан Соленгсвэгенде) спидвей командасы өнер көрсетті. Олар 1950 жылғы Швеция спидвей маусымында бақ сынасып, 1956 жылы «Дакарна» командасының үй стадионы болды. Аренада 1952, 1957 және 1958 жылдары жеке спидвейден әлем чемпионатының кезеңдері өткізілді.
Климат
Вексjöде 1961 жылдан 1990 жылға дейінгі температуралық мәліметтер негізінде ылғалды континенттік климат (Dfb) басым. Соңғы жылдары температуралар көтерілді, ал 3 Цельсий изотермасын қолдану арқылы, 2002-2015 жылдардағы температуралық мәліметтерге сүйене отырып, мұхиттық климат (Cfb) ретінде де жіктеуге болады. Вексjö елдің қалған бөлігімен салыстырғанда жұмсақ, ылғалды және бұлтты, ал күн сәулесінің ұзақтығы Швецияның солтүстік аймақтарына қарағанда Британ аралдарымен көбірек байланысты. Оңтүстік Швецияны қоршаған үш жағалауға шалғай орналасқандығын ескере отырып, климаты айқын теңіздік сипатқа ие, қысқы температуралары ішкі аймақ үшін салыстырмалы түрде жұмсақ. Солтустікке қарайғы күнды аймақтармен салыстырғанда, Вексjöде жаз айларында температура салыстырмалы түрде салқын.