Шавангунк тауының тарихы мен этимологиясы

Кіріспе

Жартасты жота Нью-Йорк штатында

Шаванганк жотасы /ˈʃɔːwæŋɡʌŋk/, сондай-ақ Шаванганк таулары немесе «Ганкс» деп те белгілі.

Этимология

Ағылшынша атау, Шавангунк, голланд тіліндегі Scha wan gunk сөзінен, ал Munsee Lenape тіліндегі Schawankunk (неміс орфографиясы) сөзінен алынған, бұл отарлау кезеңіндегі ең жақын еуропалық транскрипциясы болып табылады. Ленап тіл біліміндегі маманы Реймонд Уритенурдың мәліметінше, "шаван" – жансыз, өшпес етістік, "түтінді ауа" немесе "түтін бар" деген мағынаны білдіреді. Оның есімдік сипатындағы түрі – schawank, яғни "түтінді ауа". Локативті жұрнақты қоссақ, "түтінді ауада" деген сөзді аламыз. Уритенурдың пікірінше, бұл атау 1663 жылы голландтардың Мунзе бекінісін шығыс жақтағы жотаның іргесінде өртеп жібергенінен (Екінші Эзопус соғысын аяқтаған қырғын) пайда болған. Атау тез тарады және соғыстан кейін көптеген жер актілерінде және патенттерде тіркелді. Тарихшы Марк Б. Фрид былай деп жазады:

The English name, Shawangunk, derives from the Dutch Scha wan gunk, the closest European transcription from the colonial deed record of the Munsee Lenape, Schawankunk (German orthography). Lenape linguist Raymond Whritenour reports that schawan is an inanimate intransitive verb meaning "it is smoky air" or "there is smoky air". Its noun like participle is schawank, meaning "that which is smoky air". Adding the locative suffix gives us schawangunk "in the smoky air". Whritenour has suggested that the name derives from the burning of a Munsee fort by the Dutch at the eastern base of the ridge in 1663 (a massacre ending the Second Esopus War). Use of the name spread quickly, and it was recorded in numerous land deeds and patents after the war. Historian Marc B. Fried writes:

It is conceivable that this was the Indians' own proper name for their village [and fort] and that the name was appropriated for use in subsequent land dealings because of the proximity of the tracts to the former Indian village The second possibility is that the name simply came into existence in connection with the Bruyn [purchase of Jan., 1682, the first appearance of the name in documentary record], as a phrase invented by the Indians to describe some feature of the landscape. Fried also notes that the name's swift spread in the deed record suggests it was in use as a proper name before the Bruyn purchase. Shawangunk appears nowhere in reference to the fort in the extensive, translated Dutch record of the Second Esopus War. Shawangunk became associated with the ridge during the 18th century. In the original Lenape, the word is tri syllabic, Sha wan gun, although in an occasional 18th century deed it is written with a fourth syllable. The correct pronunciation approximates sha (short a) wan (as in want) goon (as in book). The trailing k is sub vocal and modifies the sound of the n.

European colonists began to truncate Shawangunk into "Shongum" ('/ʃ//ɒ//n//ɡ//ʌ//m/ SHONgum). Shongum was mistakenly identified as the Munsee pronunciation by the Reverend Charles Scott writing on Shawangunk's etymology for the Ulster County Historical Society in 1861. The error has been reinforced in ethnographic sources and ridge literature, and by historians, librarians, and ridge educators for more than 140 years. Both "Shawangunk" and "Shongum" are popular usages among locals native to the region. The "Gunks" is also a widely used familiar term for the ridge and has been in use at least since the mid 19th century. In a letter dated August and postmarked August 8, 1838, Hudson River School painter Thomas Cole corresponding with painter A. B. Durand writes, "Do let me hear from you when you get among the Gunks. I hope you will find every thing there your heart can wish." The Shawangunks, particularly around Lake Mohonk, were the subject for several Hudson River School painters.

Бұл атау, мүмкін, индейлердің өз ауылының [және бекінісінің] нақты аты болған және бұл атау кейіннен жер мәмілелерінде қолданылған, себебі учаскелер бұрынғы индейлер ауылына жақын орналасқан. Екінші мүмкіндік – бұл атау Bruyn [1682 жылғы қаңтардағы сатып алу, атаудың алғашқы құжаттағы жазбасы] кезінде пайда болған, индейлердің ландшафттың кейбір ерекшеліктерін сипаттау үшін ойлап тапқан сөз. Фрид сондай-ақ атаудың актілердегі жылдам таралуы оның Бруйн сатып алудан бұрын жеке атау ретінде қолданылғанын көрсетеді. Шавангунк Екінші Эзопус соғысының голланд тіліндегі аудармадағы кең көлемді жазбаларында бекініс туралы ешқандай сілтеме жоқ. Шавангунк 18 ғасырда жотамен байланысты болды. Ленап тіліндегі түпнұсқа сөз үш буынды – Sha wan gun, бірақ 18 ғасырға қатысты кейбір актілерде төртінші буынмен жазылған. Дұрыс айтылуы шамамен ша (қысқа "а" дыбысымен), ван (қажетті), гуон (кітаптағыдай) болып келеді. Соңғы "к" дыбысы іштен шығарылып, "н" дыбысын өзгертеді. Еуропалық отарлаушылар Шавангунк атауын "Шонгум" ("/ʃ//ɒ//n//ɡ//ʌ//m/ SHONgum") деп қысқарта бастады. 1861 жылы Ольстер округінің тарихи қоғамы үшін Шавангунктың этимологиясы туралы жазған пастор Чарльз Скотт, Шоңгумды Мунси айтылуы ретінде қате анықтады. Бұл қателік этнографиялық дереккөздерде, жота туралы әдебиеттерде, сондай-ақ 140 жылдан астам уақыт бойы тарихшылар, кітапханашылар және жота зерттеушілері тарапынан күшейтілді. "Шавангунк" және "Шонгум" екеуі де аймақтың жергілікті тұрғындары арасында кеңінен қолданылады. "Ганкс" (The Gunks) – жотаға қатысты кеңінен танымал термин және кем дегенде 19 ғасырдың ортасынан бері қолданылып келеді. 1838 жылдың 8 тамызында жазылған және 8 тамызда пошталанған хатында Хадсон мектебінің суретшісі Томас Коул, суретші А. Б. Дюранға былай деп жазады: "Ганкстардың арасына келгенде маған хабарласыңыз. Онда жүрегіңіз қалағанның бәрін табасыз деп үміттенемін". Шавангунк, әсіресе Мохонк көлі маңында, Хадсон мектебінің көптеген суретшілері үшін шабыт көзі болды.

География

Шавангунк жотасы – Вирджинияда басталатын және Солтүстік тау деп аталатын, Аппалачи тауларындағы ұзын жотаның солтүстік бөлігі. Ол Пенсильвания арқылы Көк тау ретінде жалғасады, Делавэр су айдынынан Нью-Джерсиге өткеннен кейін Киттатинни таулары деп белгілі болады және Нью-Йорк штатының шекарасында Шавангунк аталады. Бұл таулар Ұлы Аппалач аңғарының батыс және солтүстік жиегін көрсетеді. Жотаның ең кең жері солтүстік бөлігінде 12 шақырым (7.5 миль), ал ортасында 2 шақырым (1.25 миль) шамасында, Маратанза көліне жақын жерде ең биік нүктесі 698 метр (2289 фут) биіктікке жетеді. Бұл тау жотасы шығысқа қарай Гудзон өзеніне дейін созылатын кең, биік жазықтан көтеріледі. Батысында Аппалачи тауларының төменгі етегі Рондоут және Сэндбург өзендері, Баша құлауы, түрлі шағын арналар, сондай-ақ оңтүстік бөлігіндегі Неверсинк және Делавэр өзендері құраған аласа жазықтармен араласады. Бұл жақын орналасқан аңғарлардың астында салыстырмалы түрде жұмсақ шөгінді тау жыныстары (мысалы, құмтас, тақта тас, әктас) жатыр.

Табиғи орта

Қырқада өсімдіктердің ерекше әртүрлілігі байқалады, онда әдетте осы аймақтан солтүстікке қарай таралған түрлермен қатар, оңтүстікке қарай таралған немесе Жағажай жазығына ғана тән түрлер де кездеседі. Бұл аймақта көптеген аймақтық сирек кездесетін өсімдіктер өсімдіктердің таралған ареалдарының шегінде немесе жақын жерлерінде шоғырланған. Аймақта табылған басқа сирек түрлер – қырқаның қатал жағдайларына бейімделгендер. Жоғары жатқан жерлерде каштанатты емен және аралас емен ормандары, қарағайлы далалар, оның ішінде аласа қарағайлы қыраттар, солтүстік қатты ағаш ормандары, тік жарлар мен тау беткейлері мен үңгірлер кездеседі. Сулы жерлерге кішкентай көлдер мен ағыстар, батпақтар, қарағайлы мүк-жидек торф батпақтары, ішкі Атлантикалық ақ кипарис батпағы, қызыл емен батпақтары, қышқыл және әктас сулар, сондай-ақ бірнеше су өсімдіктері бар батпақтар кіреді.

Геология

Қалқа негізінен Шавангунг конгломератынан тұрады, ол ақ кварц қиыршықтары мен құмтастан құралған, кремнийлі цементпен біріктірілген қатты шөгінді конгломерат. Бұл конгломерат тікелей Мартинсбург формациясының үстінде жатыр, ол қара сұр шифер мен сұр құмтастың қалың шөгінділерінен тұрады. Мартинсбург формациясы ордовик кезеңінде (470 миллион жыл бұрын) терең мұхит алабында шөгінді. Шавангунг конгломераты силур кезеңінде (шамамен 420 миллион жыл бұрын) Мартинсбург формациясының үстіне қалың торап өзендердің шөгінділері түрінде орналасты. Екі шөгінді жыныс тізбегі де кейіннен Перм кезеңінде (шамамен 270 миллион жыл бұрын) Пангея суперконтинентінің құрылуымен байланысты континенттік соқтығысу кезінде деформацияланды. Бұл соқтығысу нәтижесінде қырқадағы қабаттар солтүстікке қарай бағытталған асимметриялық бүгілулерге (мысалы, антиклиндер мен синклиндерге) ұшырады, олар батысқа қарай көлбеу. Шавангунг конгломератын қамтитын осы қатпарлар Розендейл табиғи цемент аймағындағы Шавангунг қырқасының солтүстігінде көрінеді, мұнда оларды тасталған шахталарда тікелей зерттеуге болады. Шавангунг қырқасының шығыс жиегіндегі қабаттар эрозияға ұшыраған, нәтижесінде Шавангунг қырқасына тән жарлар пайда болды. Шавангунг конгломераты өте қатты және ауа райына төзімді, ал астыңғы шифер салыстырмалы түрде оңай эрозияға ұшырайды. Сондықтан кварц конгломераты жарларды және тас құлатын беткейлерді құрайды, әсіресе қырқаның шығыс жиегі бойында. Бүкіл қырқа соңғы Висконсин мұздығы кезінде мұзбен жабылған, ол қырқаларды тегістеп, қалталарды қалдырды және шығыс жағынан тас құлатын (тас блоктарын) төкті. Қырқаның үстіңгі жағындағы топырақ әдетте жұқа, өте қышқыл, қоректік заттарға кедей және құрғақ болады, бірақ тау жыныстарымен немесе тақтамен ұсталған ойыстарда көлдер мен ылғалды жерлер кездеседі. Шифердің үстіндегі топырақ қалыңдау, аз қышқыл және құнарлырақ. Солтүстік Шавангунгтың үстіңгі бөлігіндегі жер бедері екінші платолар мен жарларды құрайтын бірнеше жарықтардың салдарынан тегіс емес.

The ridge is primarily Shawangunk Conglomerate, a hard, silica cemented sedimentary conglomerate of white quartz pebbles and sandstone that directly overlies the Martinsburg Formation, a thick sequence of turbidite deposits of dark gray shale and greywacke. The Martinsburg Formation was deposited in a deep ocean basin during the Ordovician (470 million years ago). The Shawangunk Conglomerate was deposited over the Martinsburg Formation in thick braided river deposits during the Silurian (about 420 million years ago); both sequences of sedimentary rock were subsequently deformed in a continental collision associated during the assembly of the Pangean supercontinent during the Permian (about 270 million years ago). This collision deformed strata within the ridge in a northward plunging series of asymmetric folds (e. g., anticlines and synclines) that are inclined gently westward. These same folds, involving strata that overlie the Shawangunk Conglomerate, are exposed north of Shawangunk Ridge in the Rosendale Natural Cement Region, where they can be directly examined in abandoned mines. Strata along the eastern margin of Shawangunk Ridge are truncated by erosion, resulting in the prominent cliffs characteristic of Shawangunk Ridge. The Shawangunk Conglomerate is very hard and resistant to weathering; whereas the underlying shale erodes relatively easily. Thus, the quartz conglomerate forms cliffs and talus slopes, particularly along the eastern margin of the ridge. The entire ridge was glaciated during the last Wisconsin glaciation, which scoured the ridges, left pockets of till, and dumped talus (blocks of rock) off the east side of the ridge. On top of the ridge, the soils are generally thin, highly acidic, low in nutrients, and droughty, but in depressions and other areas where water is trapped by the bedrock or till, there are interspersed lakes and wetland areas. Soils on top of shale are thicker, less acidic, and more fertile. Topography on the top of the northern Shawangunks is irregular due to a series of faults that form secondary plateaus and escarpments.

Мұз үңгірлері

Мұз үңгірлері – конгломераттың тау жыныстық негізіндегі терең жарықтар, олар жаздың көп бөлігінде мұзды сақтап, қара қарағай, гемолокс, қауқау және жүзімшөп (Gaultheria hispidula) сияқты, сондай-ақ Isopterygium distichaceum сияқты бриофиттерге қолайлы салқын микроорта тудырады. Осы мұз үңгірлері Солтүстік Швангванк аймағындағы Сэмс-Пойнт жанында шоғырланған. Ірі әктас үңгірлері Рондоут және Делавэр өзендерінің аңғарларының төменгі беткейлерінде кездеседі.

Көлдер

Көлдер мен батпақтар көбінесе аймақтың солтүстік және оңтүстік шеттеріндегі жазық жоталарда, сондай-ақ жотаның орталық бөлігінің батыс жағында, аздап кездеседі. Конгломераттарда орналасқан көлдер мен тоғандар тастың буферлеу қабілеті шектеулі болғандықтан мөлдір, қоректік заттарға қанағаттандырмайтын және өте қышқыл болады. Солтүстік Шавангунк аймағында бес көл бар, оларды солтүстіктен оңтүстікке қарай: Мохонк көлі, Минневаска көлі, Авостинг көлі, Лад Понд және Маратанза көлі деп атайды. Төрт көлдің pH көрсеткіші шамамен 4-ке (қышқыл) тең; Мохонк көлі, ішінара тақтатас жыныстарымен жабылып, демек, ішінара буферленген, 7.0-ке жуық бейтарап pH көрсеткішіне ие.

Мемлекеттік жерлер мен қорықтар

Шавангунктар негізінен қоғамдық жерлерді, сондай-ақ бірнеше шағын тұрғын үй аудандарын қамтиды. Солтүстік қырқаның үлкен бөлігі Миневаска мемлекеттік паркі қорығымен қорғалады, ол қазір Самс Пойнт қорығын басқарады, онда 100 мильден астам (161 км) жаяу жүру жолдары мен бірнеше альпинистік аймақтар бар. 1963 жылы құрылған Мохонк қорығы Шавангунк қырқасының 8000 акрдан астам жерін қорғайды және басқарады, оның ішінде әлемге әйгілі Трапс тау жарлары бар, сондай-ақ 70 мильден астам тарихи ат жолдары мен соқпақтары бар. 2007 жылы Шавангунк Ридж мемлекеттік орман және Витчес Хоул мемлекеттік орман қосылды. Ұзақ қашықтықтық жол – Лонг Пат Салливан округінен Керхонксон маңына дейін қырқа бойымен өтеді; оның оңтүстігінде Шавангунк қырқасы жолы Хай Пойнт маңындағы Аппалачи жолымен жалғасады. Риджде бірнеше ескі ат жолдары бар, оның ішінде: Эленвиллден Минневаска мемлекеттік паркіне дейінгі Смайли жолы; және Шавангунк Ридж мемлекеттік орман ішіндегі Ескі планк жолы мен Ескі тау жолы. Көптеген жаяу жүргінші жолдары Нью-Йорк-Нью-Джерси жол конференциясымен жаңартылып, күтіледі. Шавангунк аймағында Веркердеркилл шарлауығы, Авостинг шарлауығы және Вернуи Килл шарлауығы сияқты көптеген шарлауықтар бар. 2004 жылы ғимараттар салу жоспары қырқаның сызығына қауіп төндірді, нәтижесінде аймақта "Қырқаны сақтайық" атты халықтық науқан өте танымал болды. 2006 жылы сот жеке меншік иесіне құрылыс салушының талабы бойынша мүлікті сатуға бұйырды. Нью-Йорктің Ашық кеңістік институты жерді сатып алып, оны Миневаска мемлекеттік паркіне тапсырды. Халық жерлері және Ашық кеңістік институты осы жерді 17 миллион долларға сатып алуға келісті. Бірақ келісімшарт аяқталғаннан кейін, ол Палисадес мемлекетаралық паркі комиссиясына, федералдық жарғымен құрылған комиссияға берілді, бірақ сатып алуға қаражат Нью-Йорк штатының Қоршаған ортаны қорғау қорынан түскен көрінеді. Шавангунк қырқасындағы негізгі мемлекеттік жерлерден айырмашылығы, Мохонк қорығы – жеке меншік жер қоры, ол пайдалануға байланысты күндізгі төлемді талап етеді.

The Shawangunks contain mainly public lands as well as several small residential areas. A large portion of the northern Ridge is protected by Minnewaska State Park Preserve, which also now manages Sam's Point Preserve with more than 100 mile (161 km) of hiking trails and several climbing areas. Established in 1963, the Mohonk Preserve protects and manages over 8,000 acres of the Shawangunk Ridge, including the world renowned Trapps climbing cliffs, and features over 70 miles of historic carriage roads and trails. In 2007 Shawangunk Ridge State Forest and Witches Hole State Forest were added. The Long Path long distance hiking trail follows the ridge from Sullivan County to the vicinity of Kerhonkson; south of it the Shawangunk Ridge Trail connects to the Appalachian Trail near High Point. There are several old carriage trails on the Ridge including; Smiley Road from Ellenville into Minnewaska State Park Preserve; and Old Plank Road and Old Mountain Road in Shawangunk Ridge State Forest. Many of the foot trails are updated and maintained by the New York New Jersey Trail Conference. There are also many waterfalls in the Shawangunk region, such as: VerKeerderkill Falls, Awosting Falls, and Vernooy Kill Falls. In 2004, a luxury development plan for buildings has threatened the ridge line, and as a result a grassroots "Save the Ridge" campaign has become extremely popular in the area. In 2006 a court ordered the sale of property by the private owner to settle a case brought on by the developer. The Open Space Institute of NY purchased the land and has signed it over to Minnewaska State Park Preserve. The Trust for Public Land and Open Space Institute actually agreed to purchase the land for $17 million. At closing, however, the contract was assigned and title was taken in the name of the Palisades Interstate Park Commission, a federally chartered commission, although the funds for the purchase apparently came from the New York state Environmental Protection Fund. Unlike the major public land holdings on the Shawangunk Ridge, the Mohonk Preserve is a private land trust requiring a day fee depending on use.

Бөлменің басқару жоспары

2007 жылдың мамыр айында Мемлекеттік қоршаған ортаны қорғау департаменті Шавангунк қырқасының басқару жоспасын әзірлеуді бастады, оған Шавангунк көп мақсатты пайдалану аймағы, Witch's Hole мемлекеттік орман массиві, Шавангунк қырқасы мемлекеттік орман массиві, Roosa Gap мемлекеттік орман массиві, Wurtsboro Ridge мемлекеттік орман массиві, Huckleberry Ridge мемлекеттік орман массиві және үш бөлек орман қоры учаскесі кірді. Жобаның мақсаты – мүліктерді басқару мақсаттарын, соның ішінде рұқсат етілген қоғамдық демалыс түрлері мен қол жеткізуге қатысты мақсаттарды анықтау болды. Жоба басталғаны туралы хабарланғаннан кейін, 2009 жылдың маусымына дейін DEC өз жұмысы туралы ешқандай мәлімдеме жасаған жоқ.

Жаяу жүру

Шавангунк қырқасы жолы Нью-Джерсидегі Хай-Пойнт мемлекеттік паркіндегі Аппалачи жолынан басталып, Нью-Йорктегі Сэмс-Пойнт қорығына дейін шамамен 64 километр (40 миль) солтүстікке қарай созылады. Ол көбінесе тамаша Шавангунк қырқасын бойлай өтеді, кейде тастап кетілген жолдар мен теміржол жолдарынан өтеді. Нью-Йорк/Нью-Джерси жол конференциясы қырқадағы он жеті ұсынылған саяхатты тізімдейді.

Басқа демалыс түрлері

Шавангск тауларында тауға көтерілудің дамуы қазіргі заманғы тауға көтерілудің негізін қалаушылар Фриц Висснер мен Ханс Краус есімдерімен байланысты. Тарихи тұрғыдан, бұл қызылыс төрт маңызды жартасқа шоғырланған: Миллбрук, Near Trapps, The Trapps және Skytop. Осы төрт жартастың ішінде The Trapps ең ұзыны, ең танымал және ең оңай қол жетімдісі, сонымен қатар ең көп бағдарламалық маршруттарға ие. Near Trapps, The Trapps-тан 44/55 тас жолының ар жағында орналасқан және танымалдылығы бойынша екінші орында тұрады. Миллбрук тауы, ең биік және ең оңтүстік жартас, ең шалқар жерде жатыр және ең аз таушылар қызметін көрсетеді. Skytop жартасы Мохонк тау үйіне тиесілі, ал тауға көтерілу үшін лицензияланған нұсқаушылардың қатысуы міндетті. Сонымен қатар, Питерскилл және Дики Барр жартас аймақтарында да тауға көтерілуге рұқсат етіледі. Жартастың биіктігі қырқа бойымен өзгереді, ең жоғарғы нүктесі шамамен 91 метрді (300 фут) құрайды.

Грэм мұнарасы

1930 жылы Қорғау департаменті Саирс төбесіне (Покателло тауы) 60 фут (18 м) Аермотор LS40 болаттан жасалған өрт сақшы мұнарасы мен сақшылар кабинасын салды. Бұл мұнара округ және қала қаражатымен Шавангунг қырқасының шығыс және оңтүстік беткейлерін қорғау мақсатымен сатып алынған. 1948 жылы мұнара бөлшектелген күйде қазіргі орнына көшірілді. 1988 жылғы өрт сақшы маусымының соңында мұнара өрт сақшы қызметін тоқтатты. 1989 жылдың басында Нью-Йорк штатының Қоршаған ортаны қорғау департаменті оны ресми түрде жапты. Грэм қарауыл мұнарасы Ұлттық тарихи қарауыл тізіліміне енгізілген. Мұнара әлі де тұр, бірақ ол және оның төңірегіндегі аумақ қоғамдыққа жабық.

Хай Пойнт мұнарасы

1912 жылы Қорғау комиссиясы Элленвиллдің шығысындағы жотада, Хай-Пойнтте ағаштан жасалған өрт сақшы мұнарасын салды. 1919 жылы Қорғау комиссиясы оны 47 фут (14 м) биіктігіндегі Аермотор LS40 болаттан жасалған өрт сақшы мұнарасымен алмастырды. Әуеден өртті анықтаудың көбеюіне байланысты, мұнара 1971 жылғы өрт сақшы маусымының соңында өрт сақшылық қызметін тоқтатты және кейіннен демонтаждалды.

Roosa Gap мұнарасы

1948 жылы Қорғау департаменті Вуртсбороның солтүстік-шығысындағы жотада 35 фут (11 метр) биіктігіндегі Аэромотордан жасалған болаттан құралған өрт сақшы мұнарасын салды. Әуеден өртті анықтаудың көбеюіне байланысты, мұнара 1972 жылғы өрт сақшы маусымының соңында өрт сақшылық қызметін тоқтатты. Кейін мұнара сатылып, қазір жалпы қолдануға жабық.