Испан мұрагерлік соғысындағы Альманса шайқасы

Кіріспе

Испан мұрагерлік соғысындағы шайқас

Алманса шайқасы 1707 жылдың 25 сәуірінде Испан мұрагерлік соғысы барысында болды. Ол Испания тағына Бурбон талапкері, Филипп V-ге адал әскер мен оның Габсбург қарсыласы, Австрия эрцгерцогы Карлді қолдаған күштер арасында өтті. Нәтижесінде Бурбон әскері шешуші жеңіске жетіп, Филипп үшін Испанияның шығыс бөлігінің көп бөлігін қайтарып алды. Бурбон әскерін Англия королі Джеймс II-нің заңды емес ұлы Бервик герцогы басқарды, ал Габсбург әскерлеріне эмигрант француз гугеноты, Галвей графы Анри де Массу жетекшілік етті. Осылайша, бұл "тарихта ағылшын әскерін француз, ал француз әскерін ағылшын қолбасшы басқарған, мүмкін, жалғыз шайқас".

Өмірбаян

Испаниядағы науқандар мен қатысқан әскерлердің саны Фландрия мен Италияға қарағанда логистикалық жағдайлармен көбірек шектелді. Солтүстік Испания сияқты шөлейтті аймақтардағы операциялар жеке азық-түлік пен басқа да жабдықтау көздеріне тәуелділікке байланысты шектелді, ал 19 ғасырда теміржолдар пайда болғанға дейін тауарлар мен жабдықтар көбінесе су арқылы тасымалданды. Теңізді бақылау одақтастарға жағалау аймақтарынан тыс жерлерде қысқа мерзімді шабуылдар жасауға мүмкіндік берді, бірақ халықтың қолдауын алмау олардың аумақты ұстап тұруына кедеріс келтірді. 1703 жылғы мамыр айында Португалияның Петр II-сі жақын арада одақтас күштерге өткен соң, Ұлы Одақ Лиссабонда операциялық базаны құрды, ал келесі наурыз айында Австрияның эрцгерцогы Карл құрлықтағы науқанға жетекшілік ету үшін келді. Франция мен Испания арасындағы Бурбон одағы испан-португал шекарасында бірнеше шағын жеңістерге қол жеткізді, бірақ бұл британдықтардың Гибралтарды басып алуымен теңдестірілді; оны қайтарып алуға жасалған әрекеттер 1704 жылғы тамыздағы Малага теңіз шайқасында жеңіліске ұшырады, ал 1705 жылғы сәуірде құрлықтағы қоршау тоқтатылды. 1705 жылғы «Женуа шарты» ағылшын және каталон өкілдері арасында солтүстік-шығыста екінші майдан ашылды; Барселона мен Валенсияның одақтастар басып алуы Батыс Жерорта теңізінде Бурбондарға қолжетімді жалғыз ірі порт ретінде Тулонды қалдырды. 1706 жылғы мамырда Испанияның Филипп V Барселонаны қайтарып алуға тырысқан әрекеті сәтсіз аяқталды, ал оның болмауы одақтас күштерге Мадрид пен Сарагосаны басып алуға мүмкіндік берді, бірақ олар базаларынан алыс болғандықтан қайта жабдықтау мүмкін болмады және кері шегінуге мәжбүр болды. 1706 жылғы қараша айына қарай Филипп Кастилия, Мурсия және Валенсия Корольдігінің бір бөлігін бақылады. 1706 жылғы одақтастардың испандық Нидерланды мен Италиядағы жеңістері француздарды қорғанысқа көшуге мәжбүр етті, ал Галвей 1707 жылы жаңа шабуыл жасау арқылы осы мүмкіндікті пайдалануға тырысты. Осыған қарсы тұру үшін Джеймс Фицджеймс, Бервик графы, Солтүстік-Шығыс Испаниядағы Бурбон күштерінің бас қолбасшысы болып тағайындалды, оның құрамында француз және испан әскерлері тең бөлінген 33 000 сарбаз және бірнеше эмигранттық ирланд полктері болды. Валенсияға шабуыл жасауды бастамас бұрын Бервик 8 000 сарбазды Xàtiva қаласын қоршауға жіберді, бұл Испаниядағы одақтас қолбасшы Питерборо графының күштерін Каталонияда шоғырландыруына себеп болды, оның орнына Галвей мен Минас бастаған 16 500 сарбазбен бірігуге тырысты. Бұл оларды Бервикке қарсы тұру үшін жеткіліксіз күшпен қалдырды. 22 сәуірде Бервик Альманса қаласының сыртында тоқтады, одан Валенсиядағы одақтас гарнизонына жабдықтау жолдарын бұзуға мүмкіндік алды.

Campaigning in Spain and size of the armies involved were limited by logistics to a greater extent than Flanders or Italy. Reliance on local sources for forage and other supplies limited operations in arid areas like Northern Spain, while until the advent of railways in the 19th century, goods and supplies were largely transported by water. Control of the seas allowed the Allies to successfully conduct short term offensives outside the coastal areas but lack of popular support meant they could not hold territory. The Grand Alliance secured an operations base in Lisbon when Peter II of Portugal changed sides in May 1703, and the following March, Archduke Charles of Austria arrived to head a land campaign. The Bourbon alliance between France and Spain won a series of minor victories along the Spanish Portuguese border, offset by the British capture of Gibraltar; attempts to retake it were defeated at the naval Battle of Málaga in August 1704, with a land siege being abandoned in April 1705. The 1705 'Pact of Genoa' between English and Catalan representatives opened a second front in the north east; the Allied capture of Barcelona and Valencia left Toulon as the only major port available to the Bourbons in the Western Mediterranean. An attempt in May 1706 by Philip V of Spain to retake Barcelona failed, while his absence allowed an Allied force to capture Madrid and Zaragossa but they could not be resupplied so far from their bases and were forced to withdraw. By November 1706, Philip controlled the Crown of Castile, Murcia and parts of the Kingdom of Valencia. Over the course of 1706, Allied victories in the Spanish Netherlands and Italy forced the French onto the defensive and Galway sought to take advantage by launching a new offensive in 1707. To counter this, James FitzJames, 1st Duke of Berwick, was appointed commander of Bourbon forces in North East Spain, a total of 33,000 men, split equally between French and Spanish troops, with a number of exiled Irish regiments. Before beginning his advance on Valencia, Berwick detached 8,000 men to besiege Xàtiva, prompting the Earl of Peterborough, Allied commander in Spain, to consolidate his forces in Catalonia, rather than combine with the 16,500 troops led by Galway and Minas. This left them badly outnumbered when they moved to intercept Berwick. On 22 April, Berwick halted outside the town of Almansa, from where he could threaten supply lines for the Allied garrison in Valencia.

Шайқас

25 сәуірде одақтастар лагерьін бұзып, ұзақ және шаршатарлық марштан кейін Алмансаға жетті. Бервик әскерін қаланың алдында екі қатарға орналастырды: жаяу әскер ортада, ал француз және испан атты әскері қанаттарда болды. Галвейдің күштері жеткіліксіз болғанымен, ол қысқа артиллериялық шайқастан кейін түстен кейін шабуылға көшті. Оның жаяу әскері Бурбон орталығын сәтті ығыстырды, бірақ 63 жастағы Минас маркизі басқаратын португалдық әскерлермен арада кеңістік пайда болды. Осы мүмкіндікті пайдаланып, франко-испандық атты әскері шабуылға шықты. Бервик есебінде португалдықтар біраз уақыт батыл қарсылық көрсеткені, бірақ соңында жеңіліп, қашқандары айтылады. Олардың шегінуін Дас Минас жеке басқарып, бірнеше эскадрилья жапты, соның ішінде оның сүйіктісі де еркек киіммен соғысып, қаза тапты. Одақтастардың орталық бөлігі үш жақтан шабуылға ұшырады. Галвей қалған атты әскерін пайдаланып, әскерлерінің бір бөлігін сәтті кері қайтарып алды, бірақ 13 батальон армияның қалған бөлігінен үзіліп қалды. Испан атты әскері оларды қуалай, майданнан шамамен 8 миль (12 км) қашықтықта қорғанысқа орналастырды, бірақ келесі күні таңертең берілді. Генри Каменнің мәліметінше, одақтастардың жоғалғандары 4000 қаза тапқан немесе жараланған және 3000 тұтқынға алынған, ал франко-испандықтардың жоғалғандары 5000-ге жуық қаза тапқан немесе жараланған. Француз әскери тарихшысы Перини франко-испандықтардың жоғалғандары шамамен 2000 қаза тапқан немесе жараланған, ал одақтастар 5000 жоғалған және 10000 тұтқынға алынған десе, бірақ олардың күші 16500 адамнан асып кеткенін айтады. Перини сондай-ақ, атты әскердің көп бөлігі, шамамен 3500 адам қашып кеткенін мойындайды. Гастон Бодарттың мәліметінше, франко-испандықтар 21000 әскерден 2000 адамды, ал одақтастар 16000 әскерден 12000 адамды (5000 қаза тапқан немесе жараланған және 7000 тұтқынға алынған) жоғалтты. Соңғы мәлімет бойынша, Жоаким Альбареда Бурбон күштері 1500 адамды жоғалтса, одақтастардың жалпы жоғалғандары шамамен 7000 адамды құрады.

Салдары

Алманса соғыс кезінде Испанияда болған ең маңызды шайқас ретінде сипатталған. Бервик тактикасына көптеген адамдар тәнті болды, ал кейіннен Ұлы Фридрих оны ғасырдың ең таңғажайып шайқасы деп атады. Жеңіс Филипптің Солтүстік-Шығыс Испания және Валенсияны бақылауын нығайтты, ал 1707 жылдың соңына қарай одақтастар тағы да Каталония мен Балеар аралдарымен шектелді. Франко-испан әскері жетістігін жалғастырып, Xàtiva қаласын қоршауға алды; маусым айында қала берілген соң, оның көп бөлігі қиратылып, аты "Сан-Фелипе" деп өзгертілді. Осы оқиғаларды еске алу үшін жергілікті мұражайда монархтың портреті бүгінгі күнге дейін кері ілінген. Жеңіліс және оның Валенсия мен Каталонияның тәуелсіздігіне тигізген салдары екі қазіргі заманғы мақалға әкелді: "De ponent, ni vent ni gent" ("Батыстан жел де, адам да келмейді") және Quan el mal ve d'Almansa, a tots alcança ("Альмансадан келген жаман хабардың зияны баршаға тиеді").