Кіріспе

Әлемдік шахмат чемпионаты уақыт өте келе түрлі форматтарда өткізілді, оның ішінде матчтық және турнирлік жүйелер қолданылды. Шахматтан әлем чемпионының концепциясы ондаған жылдар бойы қалыптасқанмен, әлемнің ең мықты ойыншысын анықтаған деп саналатын бірнеше жарыс болды, бірақ әлем чемпионын анықтау мақсатымен арнайы өткізілген жарыс 1886 жылға дейін ұйымдастырылмады. Әлем чемпионаттары бастапқыда жеке тұлғалар ұйымдастырған матчтар түрінде өткізілді, олардың өткізілуі үшін қолданыстағы чемпионның келісімі қажет болды. 1948 жылдан бастап Халықаралық шахмат федерациясы (ФИДЕ) Чемпионатты өзінің қанатымен ұйымдастыра бастады. Чемпионат үш жылдық циклмен бекітілді, ал әрбір үміткер Кандидаттар турнирі арқылы анықталды. 1993 жылы қысқа ғұмырлы Кәсіби шахмат қауымдастығы (PCA) ФИДЕ-ден бөлініп, 1993 және 2006 жылдар аралығында екі бақталастық Әлем чемпионаты аталымы пайда болды.

Кілт

+ Күні Іс-шара өткен жыл, қажет болған жағдайда нақтырақ көрсетіледі. Іс-шара матч емес, турнир болды. Іс-шара тең аяқталып, чемпион титулын сақтап қалды. Жоспарланған іс-шара өтпеді. Іс-шара басталды, бірақ нәтижесіз тоқтатылды. Жеңімпаз – іс-шараның жеңімпазы немесе чемпион титулын сақтап қалған. Сандар чемпионның жеңістерінің немесе титул қорғауларының жаңартылған санын көрсетеді. Есеп – болашақ чемпионның көрсеткіші. Тай-брейктер сияқты кезеңдер тізбекпен келтіріледі. Бас-бас турнир нәтижелері түсіндірмеде берілген. Екінші орын – іс-шараның екінші орын алған қатысушысы немесе жеңімпазы жоқ матчтағы қарсыласы. Сілтеме – осы іс-шараға қатысты сілтемелер мен түсіндірмелер.

Жеке ұйымдастырылған жекпе-жектер (18861946)

Вильгельм Штейнц пен Йоханнес Цукерторт екеуі де ықтимал талапкерлер ретінде қарастырылғандықтан, 1886 жылы бірінші әлем чемпионаты үшін кездесу өткізді. Штейнц кейінірек 1860 жылдан бері әлем чемпионы болғанын мәлімдесе де, 1886 жылға дейін ешқандай матч ресми титул үшін өткізілмеген. Сол кезден бастап Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінге дейін чемпионат матчтары жеке ұйымдастырылды, ал чемпион міндетті түрде қарсыласына қарсы тұруға тиіс болмады. Чемпион, үміткер және әр матчты демеушілік ететін меценаттар арасында келісімге келу қажет болды, соның ішінде жүлде қорына қаражат бөлу де осы келісімге кірді. Ласкердің 27 жылдық әлем чемпионы титулы 1886 жылдан бері ұйымдастырылған шахмат тарихындағы ең ұзақ мерзімді титул болып табылады, бірақ оның титулын қорғамаған екі 10 жылдық кезең де болды.

+ Күндер Орналасқан жері Жеңімпаз Есеп Үміткер Форматы Сілтеме
1886 Вильгельм Штейнц 12½–7½ Йоханнес Цукерторт 10 жеңіске жеткенге дейін
1889 Гавана Вильгельм Штейнц (2) 10½–6½ Михаил Чигорин 20 партиядан үздік, қажет болған жағдайда тең түсу
1890–1891 Нью-Йорк қаласы Вильгельм Штейнц (3) 10½–8½ Исидор Гунсберг
1892 Гавана Вильгельм Штейнц (4) 10–10½ Михаил Чигорин
1894 Эммануэль Ласкер 12–7 Вильгельм Штейнц 10 жеңіске жеткенге дейін
1896–1897 Мәскеу Эммануэль Ласкер (2) 12½–4½ Вильгельм Штейнц
1907 Эммануэль Ласкер (3) 11½–3½ Франк Маршалл 8 жеңіске жеткенге дейін
1908 Эммануэль Ласкер (4) 10½–5½ Зигберт Тарраш
1910 қаңтар–нақпан Эммануэль Ласкер (5) 5–5 Карл Шлехтер 10 партиядан үздік
1910 қараша–желтоқсан Берлин Эммануэль Ласкер (6) 9½–1½ Давид Яновский 8 жеңіске жеткенге дейін
1921 Гавана Жозе Рауль Капабланка 9–5 Эммануэль Ласкер 24 партиядан үздік
1927 Буэнос-Айрес Александр Алехин 18½–15½ Жозе Рауль Капабланка 6 жеңіске жеткенге дейін
1929 Александр Алехин (2) 15½–9½ Ефим Боголюбов 6 жеңіске және 15 ұпайға жеткенге дейін
1934 Александр Алехин (3) 15½–10½ Ефим Боголюбов
1935 Макс Эуве 15½–14½ Александр Алехин
1937 Александр Алехин (4) 15½–9½ Макс Эуве
1946–1948 жылдары Алехин қайтыс болғаннан кейін титул бос қалды.

FIDE әлем чемпионаты (2006 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Келіссөздер кезеңінен кейін 2006 жылы классикалық чемпион Владимир Крамник FIDE чемпионы Веселин Топаловқа қарсы матч өткізіп, әлем чемпионатын қайта біріктірді. Содан бері чемпионат FIDE басшылығымен жүргізіліп келеді. Кандидаттар турнирі қайта жаңғыртылды, және 2007 жылғы турнирді қоспағанда, FIDE әлем чемпионаты үшін матч форматына оралды. Бұрынғы аймақтық және аймақаралық жүйелердің орнына, кандидаттарды іріктеу жүйесі Шахмат әлем кубогына негізделді. Кейіннен кандидаттарды таңдауға FIDE Grand Prix, FIDE Grand Swiss турнирі, рейтинг бойынша іріктеу және жарыс өткізілетін жердің ұйымдастырушылары таңдаған қатысушылар кірді. Алдыңғы матчтарға қарағанда, 12 классикалық ойыннан тұратын блок 20 ғасырдың көп бөлігінде өткен матчтардан әлдеқайда қысқа болды. 2018 жылғы матчта 12 классикалық ойын да тең аяқталды – бұл чемпионат тарихындағы тұңғыш рет болды. Осыдан кейін ойын саны 14-ке дейін артты. Форматқа деген қызығушылықтың төмендеуін айтқан бес дүркін чемпион Магнус Карлсен 2023 жылы титулын қорғаудан бас тартты. Оның орнына, матчта Кандидаттар турнирінің ең жақсы екі ойыншысы кездесті, нәтижесінде Динг Лирен Ян Непомнящийді жеңіп, жаңа әлем чемпионы атанды. Карлсен кейін 2024 жылғы Кандидаттар турниріне қатысудан бас тартты.

+ Күн Орын Жеңімпаз Есеп Үшінші орын Формат Сілтеме
2006 Элиста Владимир Крамник (3) 6½1½ Веселин Топалов 12 ойынның үздігі, қажет болса тең түсу
2007 Мехико қаласы Висуанатан Ананд (2) 9½ Владимир Крамник 8 ойыншымен қос дөңгелек турнир
2008 Бонн Висуанатан Ананд (3) 6½4½ Владимир Крамник 12 ойынның үздігі, қажет болса тең түсу
2010 София Висуанатан Ананд (4) 6½5½ Веселин Топалов
2012 Мәскеу Висуанатан Ананд (5) 6½1½ Борис Гельфанд
2013 Ченнай Магнус Карлсен 6½3½ Висуанатан Ананд
2014 Сочи Магнус Карлсен (2) 6½4½ Висуанатан Ананд
2016 Нью-Йорк Магнус Карлсен (3) 6½3½ Сергей Карякин
2018 Лондон Магнус Карлсен (4) 6½3½ Фабиано Каруана
2021 Дубай Магнус Карлсен (5) 7½3½ Ян Непомнящий 14 ойынның үздігі, қажет болса тең түсу
2023 Астана Динг Лирен 7½1½ Ян Непомнящий
2024 Белгісіз Динг Лирен vs. Гукеш Д