Кіріспе
1814–1815 жылдардағы Еуропа үшін бейбітшілік жоспарын құру жөніндегі кездесулер 1814–1815 жылдардағы Вена конгресі – француз императоры Наполеон Бонапарттың құлдырауынан кейін Еуропаның саяси және конституциялық тәртібін қайта құруды талқылау және келісу мақсатында өткен халықаралық дипломатиялық кездесулер сериясы. Франция мен Алтыншы коалиция арасындағы Париж шарты және Скандинавия мәселелерін қамтыған Киль шарты арқылы бұған дейін ішінара келісімдерге қол жеткізілген еді. Париж шартында Венада "жалпы конгресс" өткізілуі және "қазіргі соғысқа екі тараптан қатысқан барлық державаларға" шақыру жіберуі тиіс деп айтылған. Конгресс ашылуы 1814 жылдың шілдесіне жоспарланған.
The Congress of Vienna of 1814–1815 was a series of international diplomatic meetings to discuss and agree upon a possible new layout of the European political and constitutional order after the downfall of the French Emperor Napoleon Bonaparte. Other partial settlements had already occurred at the Treaty of Paris between France and the Sixth Coalition, and the Treaty of Kiel that covered issues raised regarding Scandinavia. The Treaty of Paris had determined that a "general congress" should be held in Vienna and that invitations would be issued to "all the Powers engaged on either side in the present war". The opening was scheduled for July 1814.
Қатысушылар
Конгресс жұмыс топтары мен ресми дипломатиялық шаралар сияқты ресми отырыстар арқылы жұмыс істеді; алайда, Конгрестің көп бөлігі салондық кездесулерде, банкеттерде және балдарда бейресми түрде өтті.
Төрт ірі держава және Бурбон Франция
Бұрын төрт ірі держава Францияға қарсы соғыста одақтасқан мемлекеттердің келісімін құрайтын Алтыншы коалицияның ядросын құраған еді. Наполеонның жеңілісіне аяқ басқанда олар Шомон шартында (1814 жылғы наурыз) ортақ ұстанымдарын белгілеп, Бурбондармен Париж шартын (1814) келіссөз жүргізді: Австрияны сыртқы істер министрі, князь фон Меттерних және оның орынбасары, барон Иоганн фон Вессенберг өкілдік етті. Австриялықтар консервативті мемлекеттердің мүдделерін қорғап, Германия мен Италияда Австрияның дипломатиялық беделін қайта жаңғыртуға тырысты. Конгресс Венада өткендіктен, император Франциск жақыннан хабардар етілді. Ұлыбританияны бастапқыда сыртқы істер министрі, виконт Кастлерэг, ал 1815 жылғы ақпанда Кастлерэг Англияға оралғаннан кейін Веллингтон герцогы өкілдік етті. Ұлыбритания Францияның қайтадан аса қуатты держава болуына (және Ресейдің осы мәртебеге ие болуына) жол бермеуді көздеді. Сондай-ақ, кішігірім мемлекеттердің құқықтарын қорғау арқылы билік тепе-теңдігін нығайтуға ұмтылды. Соңғы апталарда Веллингтон Наполеонмен жүз күндік соғысқа шыққаннан кейін Кланкарти графы басқарды. Ресей делегациясын патша Александр I басқарды, оны ресми түрде сыртқы істер министрі, граф Карл Роберт Нессельроде жетекшілік етті. Патшаның екі мақсаты болды: Польшаны бақылауға алу және Ресейді құрлықтағы басты держава ретінде Еуропа елдерінің бейбіт өмір сүруін қамтамасыз ету. Ол монархия мен антисекуляризм негізінде құрылған, революция мен республикашылдыққа қарсы күресу үшін жасалған Киелі одақты (1815) құруға қол жеткізді. Пруссияны канцлер, князь Карл Август фон Харденберг, сондай-ақ дипломат және ғалым Вильгельм фон Гумбольдт өкілдік етті. Пруссиялықтар Германиядағы өз беделін нығайтуға, әсіресе Саксонияның барлық аймағын және Рурының бір бөлігін қоса аннексиялауға тырысты. Пруссия королі Фридрих Вильгельм III де Венада болды, көлеңкеде өз рөлін атқарды. "Бесінші" держава Францияны сыртқы істер министрі, Шарль Морис де Талейран Перигор, Беневентоның 1-ші герцогы, сондай-ақ толық өкілетті министр, Эммерих Жозеф де Дальберг, Дальбергтің 1-ші герцогы өкілдік етті. Талейран Франция королі Людовик XVIII үшін Париж шартын (1814) келіссөз жүргізген еді. Ол Францияның Ұлы державалар қатарына қайта оралуын қамтамасыз етуге және оны оккупациялаған державалар тарапынан бөлінуіне жол бермеуге тырысты. Алайда Людовик XVIII оған сенімсіздікпен қарады және Меттернихпен пошта арқылы құпия келіссөздер жүргізді.
Austria was represented by Prince von Metternich, the Foreign Minister, and by his deputy, Baron Johann von Wessenberg. The Austrians sought to maintain the balance of power, while protecting the interests of the Conservative nations and rebuilding Austria's position diplomatically in Germany and Italy. As the Congress's sessions were in Vienna, Emperor Francis was kept closely informed. The United Kingdom was represented first by its Foreign Secretary, Viscount Castlereagh; then by the Duke of Wellington, after Castlereagh's return to England in February 1815. The United Kingdom wanted to prevent the return of France as a superpower (and stop Russia from attaining that status). It also sought to promote the balance of power by protecting the rights of smaller nations. In the last weeks it was headed by the Earl of Clancarty, after Wellington left to face Napoleon during the Hundred Days. Tsar Alexander I controlled the Russian delegation which was formally led by the foreign minister, Count Karl Robert Nesselrode. The tsar had two main goals, to gain control of Poland and to promote the peaceful coexistence of European nations, with Russia as the pre eminent land power. He succeeded in forming the Holy Alliance (1815), based on monarchism and anti secularism, and formed to combat any threat of revolution or republicanism. Prussia was represented by Prince Karl August von Hardenberg, the Chancellor, and the diplomat and scholar Wilhelm von Humboldt. The Prussians wanted to strengthen their position in Germany, particularly by annexing all of Saxony and parts of the Ruhr. King Frederick William III of Prussia was also in Vienna, playing his role behind the scenes. France, the "fifth" power, was represented by its foreign minister, Charles Maurice de Talleyrand Périgord, 1st Duke of Benevento, as well as the Minister Plenipotentiary, Emmerich Joseph de Dalberg, 1st Duke of Dalberg. Talleyrand had already negotiated the Treaty of Paris (1814) for Louis XVIII of France. He sought to ensure that France rejoined the group of Great Powers, and avoided being dismembered by the occupying powers. Louis XVIII, however, distrusted him and was also secretly negotiating with Metternich, by mail.
Басқа мүдделі тұлғалар, ойын-сауық қосалқы бағдарламасы
Еуропаның дерлік барлық мемлекеті Венада делегация жіберді – Конгресте 200-ден астам мемлекет және князьдық үйлер өкілдік етті. Бұған қоса, қалалардың, корпорациялардың, діни ұйымдардың (мысалы, аббатханалардың) және арнайы мүдделер тобының өкілдері де қатысты. Мысалы, неміс баспагерлерін білдіретін делегация авторлық құқық туралы заң және баспасөз бостандығын талап етті. Олармен бірге Австрия сарайының керемет әлеуметтік өмірін көру үшін көптеген сарай қызметкерлері, хатшылар, мемлекеттік қызметкерлер мен әйелдер келді. Конгресс жомарт той-думандарымен танымал болды: бір қатысушының әйгілі әзілі бойынша, ол көп биледі, бірақ ешқандай прогресске жетпеді. Дегенмен, осы "қосымша бағдарлама" арқылы туған бейресми жиын өткізу мүмкіндіктері Конгрестің сәтті болуына көмектескен болуы мүмкін.
Таллеран (Франция)
Бастапқыда төрт жеңімпаз державаның өкілдері француздарды маңызды келіссөздерге қатысудан шеттетуді жоспарлаған, бірақ Таллеран келіссөздердің алғашқы апталарында "оның ішкі кеңестеріне" өзінің жолын ашуға шеберлік танытты. Ол келіссөздерді бақылау үшін Сегіз кіші державалар комитетімен (соның ішінде Испания, Швеция және Португалия) одақтасты. Таллеран осы комитеттің көмегімен ішкі келіссөздерге қатысуға мүмкіндік алғаннан кейін, ол одан шығып, тағы да одақтастарын тастап кетті. Басты одақтастардың өз істерін кіші державалардың біріккен наразылығын тудырмай қалай жүргізу керектігі туралы шешім қабылдамауы, 1814 жылдың 30 қыркүйегінде Таллеран мен Испания өкілі Лабрадор маркизі шақырылған хаттама бойынша алдын ала конференция өткізуге әкелді. Конгресс хатшысы Фридрих фон Гентц: "Таллеран мен Лабрадордың араласуы біздің барлық жоспарларымызды күйретіп жіберді. Таллеран біз қабылдаған тәртіпке қарсылық білдіріп, екі сағат бойы бізге ащы сына жасады. Бұл мен ешқашан ұмытпайтын оқиға", - деп хабарлады. Одақтас мемлекеттердің өкілдері олар келісіп алған хаттамаға қатысты құжаттың шын мәнінде ештеңе білдірмейтінін айтты. "Егер ол соншалықты маңызсыз болса, неге оған қол қойдың?" - деп тілге алды Лабрадор. Таллеранның ұлттық және жеке амбицияларымен басқарылған саясаты, оның Лабрадормен тығыз, бірақ ешқандай достық емес қарым-қатынасын қажет етті, оны Таллеран жек көрумен қарады. Лабрадор кейінірек Таллеран туралы: "Өкінішке орай, сол мүгедек Венаға барады", - деп айтты. Таллеран Лабрадор ұсынған қосымша баптарға мән бермеді: ол Жозеф Бонапартқа адалдыққа ант берген, Францияға жақын 12 000 испандық босқынды, сондай-ақ Испанияның мұрағаттарынан, сарайларынан, шіркеулерінен және соборларынан тоналған құжаттардың, суреттердің, көркем өнер туындыларының және кітаптардың көп бөлігін беруге ниеттенген жоқ.
Польша-саксондық мәселелер
Конгресстегі ең күрделі мәселе – поляк-саксон дағдарысы болды. Ресей Польшаның көп бөлігін, ал Пруссия Наполеонмен одақтасқан Саксонияның барлық бөлігін талап етті. Царь Польшаның патшасы болуды қалады. Австрия бұл Ресейді тым күшті етеді деп сараптап, Ұлыбритания да осы пікірді қолдады. Нәтижесінде, келіспеушілік туды. Оны шешу үшін Таллеран Францияны құпия кеңеске қабылдауды ұсынды, сонда Франция Австрия мен Ұлыбританияны қолдайтын болар еді. Үш ел 1815 жылдың 3 қаңтарында Ресей мен Пруссияға қарсы соғысқа дайын екенін білдіретін келісімге қол қойды, егер бұл қажет болса, олардың ортақ жоспарына тосқауыл қою үшін. Царь осы келісім туралы естіген соң, 1815 жылдың 24 қазанында барлық тарапты қанағаттандыратын компромисске келісті. Ресей Наполеонның Варшава Герцогтығының көп бөлігін «Польша Корольдігі» ретінде алды – бұл Конгресс Польшасы деп аталды, және царь оған Ресейден тәуелсіз түрде биледі. Алайда, Үлкен Польшаның және Куявияның көп бөлігі, сондай-ақ Хелмно жері Пруссияға берілді және жаңа құрылған Позен (Познань) Ұлы Герцогтығының құрамына енді, ал Краков Австрия, Пруссия және Ресейдің ортақ қорғауындағы еркін қала болды. Сонымен қатар, царьқа өзінің жаңа мемлекетін 1790 жылдары Ресейге қосылған Польшаның бөліктерімен біріктіруге тыйым салынды. Пруссия Саксонияның 60 пайызын алды, оның көп бөлігі 1816 жылдан бастап жаңа Саксония провинциясының құрамына кірді (қазіргі Төменгі Лузатияның пруссиялық бөліктері және басқа да кейбір аймақтар Бранденбург провинциясының құрамына енді, ал Пруссияның Жоғарғы Лузатиясы 1825 жылға қарай Силезия провинциясының құрамына кірді); Саксонияның қалған бөлігі король Фридрих Август I-ге Саксония Корольдігі ретінде қайтарылды.
Субсидиялар
Істердің шебері фон Гентцтің күнделіктерінен дипломатиялық тактикада пара беру де болған дегенді білуге болады. Ол конгресте Таллеран арқылы Людовик XVIII-ден 22 000 фунт стерлинг алғанын, ал Кастлерег оған 600 фунт стерлингпен қатар "les plus folles promesses" ("ең қиялдағы уәделер") бергенін жазған; оның күнделігі осындай жазбаларға толы.
Басқа өзгерістер
Конгрестің негізгі нәтижелері, 1795 және 1810 жылдар аралығында Франция жоғалтқан аумақтарды растаудан – бұл мәселе Париж шартында шешілген болатын – басқа, Ресейдің кеңеюіне (Варшава герцогтігінің көп бөлігі оған қосылды) және Пруссияның күшеюіне (Познань, швед Помераниясы, Вестфалия және Солтүстік Рейнланд аудандары оның құрамына кірді) әкелді. 300-ге жуық мемлекеттен тұратын қасиетті Рим империясының (1806 жылы таратылған) орнына, 39 мемлекеттен (соның 4-еуі еркін қалалар) тұратын әлдеқайда қарапайым жүйе құрылды. Бұл мемлекеттер Австрия жетекшілігімен шала құрылған Германия конфедерациясын құрды. Конгресс өкілдері көптеген басқа да аумақтық өзгерістерге келісті. Киль шарты бойынша Норвегия Дания королінен Швеция короліне өткені, 1814 жылғы 17 мамырда Норвегия Корольдігінің құрылуына және Швециямен жеке одаққа әкелді. Австрия Солтүстік Италиядағы Ломбардия-Венеция аймағын алды, ал Солтүстік-Орталық Италияның көп бөлігі Габсбург әулеттеріне (Тоскананың Ұлы Герцогтығы, Модена Герцогтығы және Парма Герцогтығы) тиесілі болды. Папа мемлекеттері Папаға қайтарылды. Пьемонт-Сардиния Корольдігі материктегі иеліктерін қайта алды және Генуя Республикасын бақылауға көшті. Оңтүстік Италияда Наполеонның туысы Жоахим Мурат бастапқыда Неаполь патшалығын сақтап қалды, бірақ жүз күндік соғыста Наполеонды қолдағандықтан Бурбон Фердинанд IV таққа қайта отырды. Оранж князі үшін үлкен Нидерланд Біріккен Корольдігі құрылды, оған ескі Біріккен провинциялар мен Оңтүстік Нидерландтағы бұрынғы австриялық аумақтар кірді, бұл демократиялық мемлекеттің (конституциялық монархия) құрылуына жағдай жасады. Басқа, маңызды емес аумақтық түзетулерге Германияның Ганновер Корольдігінің аумақтық пайдасы кірді (Пруссиядан Шығыс Фризияны және Солтүстік-Батыс Германияның басқа да аумақтарын алды), сондай-ақ Баварияның пайдасы (Рейн Палатинатын және Франкониядағы аумақтарды алды). Лауенбург герцогтігі Ганноверден Данияға берілді, ал Пруссия швед Помераниясын аннексиялады. Швейцария кеңейтілді және оның бейтараптығы орнатылды. Швейцариялық жалдамалы әскерлер бірнеше ғасыр бойы Еуропа соғыстарында маңызды рөл атқарды, Конгресс бұл әрекеттерді тоқтатуға ниеттенді. Соғыс кезінде Португалия Испанияға Оливенца қаласын жоғалтты және оны қайтаруға тырысты. Португалия тарихи тұрғыдан Ұлыбританияның ең көне одақтасы болды және британдық қолдаумен Оливенцаны қайта қосу Қорытынды актінің Жалпы шартының CV бабында бекітілді, онда «Бүкіл державалар Португалия мен Бразилияның Оливенца қаласына және 1801 жылғы Бадахоз шарты бойынша Испанияға берілген басқа да аумақтарға қатысты талаптарының әділдігін мойындайды» делінген. Португалия 1815 жылы Қорытынды актіні ратификациялады, бірақ Испания оған қол қоймады, бұл Вена Конгресінің ең маңызды қарсылығы болды. Еуропаның бір бөлігі болу жалғыздықтан жақсы екенін түсінген Испания, ақыры 1817 жылғы 7 мамырда келісімді қабылдады. Алайда, Оливенца мен оның айналасы португалдық билікке қайтарылмады және бүгінгі күнге дейін бұл мәселе шешілмей тұр. Ұлыбритания Вест-Индияның кейбір бөліктерін Нидерланд пен Испания есебінен алды және бұрынғы голландтық Цейлон және Кап колонияларын, сондай-ақ Мальта мен Хелиголандты сақтап қалды. Париж шарты (1814) VIII бабы бойынша Франция Ұлыбританияға «Тобаго және Сент-Люсия, Франция аралдары мен олардың тәуелділіктері, әсіресе Родригес және Лес-Сейшель аралдары» аралдарын берді. Ұлыбритания, Австрия, Пруссия және Ресей арасындағы Иония аралдарына қатысты келісімшарт (Парижде 1815 жылғы 5 қарашада қол қойылды), Париж бейбітшілігі (1815) кезінде қол қойылған келісімшарттардың бірі ретінде, Ұлыбритания Иония аралдарының Біріккен Штаттарына протекторат құқығын алды.
Кейінгі сын және мақтау
Вена конгресін 19-ғасырдағы және одан кейінгі тарихшылар мен саясаткерлер ұлттық және либералдық ұмтылыстарды назарға алмағаны және континентке басымдық таңған реакциялық саясатты енгізгені үшін сынады. Ол консервативтік тәртіп деп аталған жүйенің негізгі бөлігі болды, онда американдық және француз революцияларымен байланысты демократия мен азаматтық құқықтарға көңіл аз бөлінді. Тарихшы Пол Шредер «күш тепе-теңдігі» туралы бұрынғы қағидалардың өте тұрақсыз және қанаушылыққа бейім болғанын айтады. Оның пікірінше, Вена конгресі олардан бас тартып, тұрақты және тиімді тепе-теңдікке қол жеткізетін ережелерді қабылдады. Вена конгресі Еуропа концерті деп аталған халықаралық кеңестер сериясының бастауы болды, ол Еуропадағы бейбітшілік пен күш тепе-теңдігін орнатуға бағытталған әрекет еді. Ол 1919 жылғы Ұлттар лигасы мен 1945 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымы сияқты келешек ұйымдар үшін үлгі болды. 1918 жылғы Париж бейбітшілік конференциясының ашылуына дейін Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігі Вена конгресінің тарихын өз делегаттарына бейбітшілікке жетудің жолын көрсету үшін зерттеуді тапсырды. Сонымен қатар, конгрестің маңызды шешімдерін Төрт үлкен держава қабылдады және Еуропаның барлық елдері өз құқықтарын кеңейте алмады. Италия түбегі әртүрлі державалардың бақылауындағы жеті бөлікке бөлінгендіктен, тек «географиялық ұғымға» айналды: Ломбардия-Венеция, Модена, Неаполь-Сицилия, Парма, Пьемонт-Сардиния, Тоскана және Папа мемлекеттері. Польша Ресей, Пруссия және Австрия арасында бөлініп қалды, ал жаңа құрылған Польша Корольдігінің ең үлкен бөлігі Ресейдің бақылауында болды. Төрт үлкен держава жасаған келісімдер болашақтағы дауларды өткен 20 жылдың қасіретті соғыстарын болдырмайтын тәсілмен шешуді қамтамасыз етуге бағытталған. Вена конгресі Еуропадағы күш тепе-теңдігін сақтап қалғанымен, шамамен 30 жылдан кейін континентте революциялық қозғалыстардың таралуын тоқтата алмады. Кейбір авторлар Вена конгресі Кеңес Одағының ыдырауынан кейін Шығыс Еуропада туындаған көптеген өзара байланысты қақтығыстарды реттеудің үлгісін ұсынуы мүмкін деп санайды.