Кіріспе

Англо-голланд соғыстарының және франко-голланд соғысының (1672–1674) бөлігі. Үшінші ағылшын-голланд соғысы 1672 жылдың 27 наурызында басталып, 1674 жылдың 19 ақпанында аяқталды. Голландия Республикасы мен Франциямен одақтас Англия арасындағы теңіз шайқасы, ол 1672–1678 жылдардағы кең ауқымды франко-голланд соғысының бір бөлігі деп есептеледі. 1670 жылғы Довердің құпия шартында Англияның II Карл Францияның XIV Людовикі Голландия Республикасына шабуыл жасауына қолдау көрсетуге келісті. Осы арқылы Людовик испандық Нидерландыны бақылауға алуды жоспарлады, ал Карл 1667 жылғы Медуэйге жасалған шабуылдан кейін беделін қалпына келтіруді көздеді. Шарты бойынша Карл Парламенттен тәуелсіздікке шығуға үміттенген құпия төлемдерді де алды. 1672 жылдың мамыр және маусым айларындағы француз шабуылдары Голландия провинциясын қоспағанда, Республиканың көп бөлігін басып алды, онда олар су қорғаныстарымен тоқтатылды. Маусымның басында Михил де Руйтер басқаратын голланд флоты Солебей шайқасында ағылшын-француз флотына ауыр үдеу келтірді. Одан кейін Йохан де Витт бас пенсиялық қызметінен кетіп, Карлдың жүйесі Вильгельм III Оранский штадхолдер болып тағайындалды. Вильгельм француз одағының Англияда танылмауына көз жеткізіп, Карлдың бейбітшілік орнату әрекеттерін қабылдамады, ал француздың табысы оған Император Леопольд пен Испаниядан қолдау әкелді. 1673 жылдың соңына қарай голландтар мамыр айында жоғалтқан аумақтың көп бөлігін қайтарып алды, ал жеңіске жету үміті жоғалған соң Парламент көпшілігі қарсы болған соғысқа Карлға қосымша қаржы беруден бас тартты. 1673 жылдың маусым және шілде айлары аралығында голланд және ағылшын-француз флоттары үш жеке шайқаста соғысты, олардың нәтижесі шешілмеді, бірақ Англияның жағалауға түсу мүмкіндігін жойды. Осы уақыт аралығында ағылшын сауда флоты голланд каперлерінен ауыр зардап шекті. Бұған қоса, Людовик енді испандық Нидерландыны басып алуға баса назар аударды, бұл голландтарға да, ағылшындарға да зиян келтіретін мақсат еді. Осының салдарынан күшейген ішкі қарсылық Карлдың 1674 жылдың ақпанында Вестминстердің екінші бейбіт шартын қабылдауына мәжбүр етті.

Өмірбаян

1652–1654 жылдардағы бірінші ағылшын-голландия соғысы коммерциялық бәсекелестік пен Оранждық Вильгельмнің ағасы, қуғынға ұшыраған Карл II-ге оранжистердің қолдау көрсетуінің нәтижесі болды. 1654 жылы ағылшын протекторатымен келісілген бейбіт шарттар Оранж-Нассау үйінің мемлекеттік қызметтен толықтай шеттетілуін және республикалық саяси бақылауды қамтамасыз етті. Карл 1660 жылы ағылшын тағына қайта келгенде, оның оранжисттік байланыстары Ұлы зейнетақышы Йохан де Виттің ағылшын-голландиялық одақ туралы келіссөздерге қарсы болуына себеп болды. Келіссөздер күйрегеннен кейін ол 1662 жылы Людовик XIV-пен көмек көрсету туралы келісімге келді. Голландия Испанияға қарсы жүргізген сексен жылдық соғыста ұзақ уақыттан бері қолдау көрсеткеніне қарамастан, Төмен елдердегі француз мақсаттары голландиялықтардың коммерциялық мүдделеріне қауіп төндірді. 1648 жылғы Мюнстер бейбіт шарты Схельданың сағасын толығымен жапты, бұл Де Виттің Амстердамдағы билік базасына пайда әкелді, өйткені бұл олардың ең жақын бәсекелесі Антверпенді жойды және оны жабық ұстау маңызды міндет болды. Бұл аймақтағы өзгерістер Англияны да қызықтырды, өйткені Солтүстік Фландрия жағалауындағы порттарды бақылауға ие болу жау мемлекетке Ла-Манш бұғазын блокадалауға мүмкіндік берер еді. 1665 жылы Йорк герцогының Батыс Үнді компаниясына жасаған шабуылы екінші ағылшын-голландия соғысына әкелді. Алғашқы 18 айда голландтар Лоустофтта ауыр теңіз жеңілісіне ұшырады, Мюнстердің шабуылына және Англия қаржылаған оранжисттік төңкеріске ұшырауға тырысты. Англияның жеңіске жету перспективасы Людовикті 1662 жылғы келісімді қолдануға итерді, бірақ голландтар көрсетілген қолдау жеткіліксіз деп санады. Голландия штаттары оның аумақтық өтемақы туралы талаптарын қабылдамағанда, Людовик 1667 жылдың мамырында Деволюция соғысын бастады және тез арада Испан Нидерландысының және Франш-Контедің көп бөлігін басып алды. Оның Парламентті шақырудан бас тартуы Карлді 1667 жылдың басында флотын төлеуге мәжбүр етті, нәтижесінде Медуэйге ұятты шабуыл жасалды. Осы жеңіске қарамастан, голландтар француздық табыстардан көбірек алаңдады. Олар 1667 жылдың шілдесінде соғысты тоқтату туралы келіссөздер жүргізді, содан кейін Лондонда оларды кері қайтарудың ортақ жолын талқылауды бастады. Мүмкіндікті сезінген Карл, талап етілген субсидияларды төлеуге дайын емес Людовикке одақ құруды ұсынды. Де Витт Гаагада ағылшын елшілерін қарсы алды, бұл Францияға қысым көрсетудің жолы деп есептеді. 1667 жылдың басында импортқа француздық тарифтер Штаттар Генералдарының қарсылығын күшейтті, олар Франциядан гөрі әлсіз Испанияны көрші ретінде артық көретін. 1668 жылдың 23 қаңтарында Республика, Англия және Швеция Үштік одаққа қол қойды, егер Франция немесе Испания оларға шабуыл жасаса, өзара қолдау көрсетуге міндеттенді. Жасырын шарт Франция соғысты жалғастырса, Испанияға әскери көмек көрсетуге келісті. Карл бұл құпия шартты Людовикке жеткізді, ол голландтардың сатқындық жасағанын сезінді. Людовик 1668 жылғы Экс-ла-Шапель келісімінде Шарлеруа мен Турне қалаларын сақтап қалды, бірақ өзінің басып алған жерлерінің көп бөлігін қайтарды. Голландтар испандық Нидерландтағы француз мақсаттарын ешқашан өз еркімен қабылдамайды деген қорытындыға келген Людовик оларды жүзеге асырудың ең жақсы жолы Республиканы жою деп шешті. Бұл Үштік одақты бұзуды білдірді. Голландтар уәде еткен субсидияларды төлемегендіктен, Швецияны ақша ұсыну арқылы ажырату оңай болды, бұл Англияны оның келесі мақсатына айналдырды. Француз және ағылшын патшалары 1670 жылы Довердің құпия келісімін жасады, Карлдың қарындасы және Людовиктің қарындасы Генриетта Англияны делдал ретінде пайдаланды. Оның шарттарын білген ағылшын мемлекет қайраткерлерінің саны өте аз болды. Шарттарға Республикаға қарсы ағылшын-француздық әскери одақ, оның немере інісі Вильгельм үшін голландтық штат құру және француз армиясы үшін британдық бригада кірді. Келісімге 1670 жылдың желтоқсанында қол қойылды, бірақ 1677 жылға дейін ашылмаған құпия баптар алынып тасталды. Людовик Карлға бригада үшін жылына 230 000 фунт стерлинг, флот үшін 1 миллион фунт және католицизмге қоғамдық түрде өтуі үшін 200 000 фунт төлеуге келісті, оның уақытын оған қалдырды. Людовиктің Де Виттпен испандық Нидерландыны бөлу туралы келіссөздер жүргізіп жатқанын білген Карл Валхерен, Кадзанд және Слейс талап етті, олардың иелігі оған голланд теңіз жолдарын бақылауға мүмкіндік берер еді. 1667 жылдан кейін Англия мен Республика арасындағы ұлттық шиеленіс айтарлықтай азайды және Франциямен голландтарға қарсы одаққа қолдау көрсету өте аз болды. Голландтың Жаңа Амстердам колониясын дәмді аралдармен алмастыру даулы мәселенің маңызды бөлігін шешті, ал екеуі де Төмен елдердегі француз мақсаттарына алаңдады және ағылшын саудагерлері француздық тарифтерден де зардап шекті. Көптеген голланд және ағылшын саясаткерлері Үштік одақты француздық экспансияға қарсы маңызды қорғау деп есептеді. 1671 жылдың басында Парламент Корольдік флоттың келісім бойынша міндеттемелерін орындауын қамтамасыз ету үшін қаражат бөлді.

Дайындықтар

Луи Гаагадағы елшісі де Помпоннеге де Виттпен келіссөздерді жалғастыруды тапсырды. Англияның елшісі сэр Уильям Темплге де сол міндетті жүктеді Чарльз. Голландтың қорғанысы Испаниялық Нидерландтармен оңтүстік шекарасында жинақталғандықтан, Людовик сайлаушы Кельнмен одақтасуға келісті, бұл оның әскеріне шығыстан шабуыл үшін Льеж княздығы арқылы өтуге мүмкіндік берді (картаны қараңыз). Бұл сондай-ақ император Леопольд I-ге Испаниялық Нидерландтарды басып алу жолы ретінде пайдаланбауға берген уәдесімен сәйкес келеді. 1672 жылдың сәуір айында Франция Швецияға бейтарап болуы үшін қаржылай көмек көрсетуге келісті, сонымен қатар Бранденбург-Пруссияға "қорқыту болған жағдайда" әскери көмек беруге уәде берді. Бұл голландтар мен Фредерик Вильгельм арасындағы 6 мамырдағы келісімді күштен шығарды, оның аумақтарына шығыс шекарасында Клевес герцогтығы кірді. Англияның қолдауына үміттене отырып, 1672 жылдың 25 ақпанында Штаттар Генерали Чарльздың 22 жасар жүйесі Уильямды федералды армияның бас капитаны етіп тағайындады, оның жалпы саны 83 000 адамды құрады. Француз стратегиясының белгісіздігіне байланысты олардың көп бөлігі дұрыс емес жерде орналасқан, ал көптеген гарнизондар жеткіліксіз болды; 12 маусымда бір командир ресми түрде он сегіздің ішінде тек төрт компаниясы бар екенін хабарлады. Республика теңіз соғысына жақсы дайындалған, бірақ ағылшындарды ашудан сақтау үшін 4 ақпанда Штаттар Генерали теңіз бюджетін 7,9 миллионнан 4,8 миллион гульденге дейін төмендетті. 1667 жылы Екінші ағылшын-голланд соғысының соңында Голланд флоты Еуропадағы ең ірі флот болды, бірақ 1672 жылы ағылшын-француз флоты олардан үштен бірінен асып түсті. Алайда француздықтар тәжірибесіз болды, олардың кемелері нашар салынған және Корольдік флотпен қарым-қатынастары өзара күдікпен бұзылған. 1666 жылғы шайқастарда голландтар жаңа, әлдеқайда ауыр соғыс кемелерімен таныс болмады, күрделі федералдық басқару жүйесі және Михель де Руйтер мен Корнелис Тромп арасындағы қайшылықтардан зардап шекті. 1672 жылға қарай бұл кемшіліктер түзетілді, ал де Руйтердің флотын жеке-жеке ұрысқа дайындауы жаңа бірлік пен тәртіпке әкелді. Голланд кемелері әдетте жақсы қару платформалары болды, олардың тар су айдыны жағалауға жақын операцияларға қолайлы болды, бірақ ашық теңізде баяу және тиімсіз болды. Голландтардың саны Фризеландтың Мюнстерге қарсы қорғаныс үшін кемелерін сақтап қалуымен одан әрі азайды, бірақ жақсы дайындық пен конструкция оларға операциялық теңдік берді. Англия ағылшын-француз флотының 98 "үлкен кеме мен фрегатының" үштен екі бөлігін құрады, олардың міндеті голланд суларын бақылауға алу, экспедициялық күшті түсіру және олардың кемелеріне шабуыл жасау болды. Парламент әдетте ағылшын саудасын қорғау ретінде қарастырылатын теңіз шығындарын мақұлдады, бірақ құрлық әскерлерін қаржыландырудан бас тартты. Британдық бригаданың көп бөлігі 1631 жылдан бері француз қызметінде болған жалдамалы әскер Думбартоннан тұрды, соғыс аяқталғанға дейін өте аз мүшелері қызмет етті. Парламент католик Франциямен одақтасып, протестант голландтарға қарсы соғысты қаржыландырудан бас тартқандықтан, Чарльз қаржының басқа көздерін табуға мәжбүр болды. 1672 жылдың қаңтарында ол Корольдік қарыздарды өтеуді тоқтатты, бұл акт 1,3 миллион фунт стерлингке әкелді, бірақ экономикалық жағынан апатты әсер етті. Лондон қаласының көптеген саудагерлері банкротқа ұшырады және халықаралық сауда үшін қажетті қысқа мерзімді қаржыландыру тоқтатылды. Наурыздың соңында, соғыс ресми түрде жарияланғаннан екі апта бұрын, ол Голландтың Левант компаниясының Каналдағы конвойына шабуыл жасауға бұйрық берді, оны Корнелис Эвертсен ең кішісінің эскорты жеңіске жеткізді. Француз одағының танымалдылығының жоқтығы және қаржыландырудың жетіспеуі Чарльзды жылдам соғысқа түсуге мәжбүр етті. Нонконформистердің қолдауын алу үшін ол 15 наурызда Корольдік кешірім туралы жарлық шығарды, бірақ католиктерге қатысты шектеулерді алып тастау арқылы қарсылықты азайтуға көмектеспеді. Чарльз католик ағасы Джеймсті протестант жүйесі Руперттің орнына Лорд-Адмирал етіп тағайындағанда, наразылық күшейді. Тіпті Корольдік флотқа да кемелерді толықтай жабдықтау үшін жеткілікті теңізшілерді жинау қиын болды. Оның бас министрі лорд Арлингтонға "голландтармен келісімді бұзуды, бірақ бұзуды олардың есігіне жабуды" деп нұсқау берді. Бұл 1671 жылдың тамызында Бриллдің жанында болған Мерлин оқиғасы сияқты жасалма оқиғаларды пайдалану арқылы жасалды. Корольдік яхта голланд флоты арқылы өтуге бұйрық берді, олар сәлемдесу үшін туларын төмендетті, бірақ соғыс кемелеріне ғана берілетін ақ түтін шығармады. Штаттар Генералиға ресми шағым жолданғанмен, Англияда осы оқиғадан хабардар болғандар аз болды. Бұл оқиғаның сылтау ретінде пайдаланылуы және голланд конвойына жасалған шабуыл кейбір ағылшын саясаткерлерін қақтығысты "әділетсіз" деп жариялауға итерді. Англия 6 сәуірде, Франция 27 наурызда соғыс жариялады.

Шолу

1672 жылдың мамыр айында француздар Голландия Республикасына басып кіргенде, бастапқыда олардың үлкен жеңіске жеткендей көрінді. Маусымның соңына қарай, олар мен Голландияның негізгі провинциясының арасында Голландияның су жолы ғана қалды; голландтар шлюздерді ашып, француз әскерінің ілгерілеуін тоқтата алды. Голландияның аман қалуы теңіз жолдарына бақылауға байланысты еді, бұл оларға қажетті жабдықты әкелуге және сауда жолдарын ашық ұстауға мүмкіндік берді. Сан жағынан кем болса да, 7 маусымда Де Руйтер Солебей шайқасында ағылшын-француз флотына шабуыл жасады; екі тарап та бір-бір кемеден шығын көрді, бірақ бұл жылдың қалған бөлігінде маңызды теңіз операцияларын тоқтатты. Оның күтпеген жетістігі Людовик үшін екі жақты нәтиже болды, себебі ол испандық Нидерландыны басып алудың басты мақсатынан назарды аударды. Францияның Республиканы, Еуропадағы ең ірі сауда державасын бақылау мүмкіндігі Голландияға император Леопольд пен Испаниядан және басқа да елдерден қолдау әкелді. Бұл Англиядағы қарсылықты да күшейтті, онда көптеген адамдар басынан бастап католик Франциямен одақтасуға қарсы болған. Бейбіт келіссөздерге ешқандай прогресс болмады; өте сенімді Людовик тіпті өзінің ағылшын одақтастарына да қабылдауға қиын талаптар қойды, ал голландтар одақтастар табу және әскерін қайта құру мүмкіндігін пайдаланды. 1672 жылдың соңына қарай, олар мамыр айында жоғалтқан аумақтың көп бөлігін қайтарып алды; Чарльзтың қаржысы таусылды, ал Парламент одан әрі қаржыландыруға дайын болмады.

Француздық жетістік: мамыр-маусым

1672 жылы Республиканың шабуылға ұшырау жылдамдығы оны әлі күнге дейін «Апат жылы» (Rampjaar) деп атауға себеп болды. 7 мамырда шамамен 80 000 француз әскері Льеж қаласына кірді; Людовикпен бірге олар голландтық Маастрихт бекінісін айналып өтіп, Мёз өзенін кесіп, Рейн бойындағы голландтық бекініс қалалары – Рейнберг, Орсой, Будерих және Везельді қоршап алды. Соңғысы 9 маусымда қарсылық көрсетпей берілді, ал Мюнстер және Кельн әскерлері бірден Оверейсел және Гелдерланд провинцияларына еніп кірді. 12 маусымда француздар Төменгі Рейн өзенін Схенкеншанс маңындағы Бетуве аймағында кесіп өтіп, Иссель желісін айналып өту үшін Төменгі Рейн өзенін қайта кесіп, 16 маусымда Арнем және 25 маусымда Зютфен қалаларын басып алды. Голландияның негізгі провинциясынан оқшаулану қаупі туғандықтан Вильгельм мен оның әскерлері Утрехт арқылы Голландия су қорғанысының артына шегінді; 22 маусымда су тасқыны жіберілді, бұл француздардың осы аймақтағы шабуылын тоқтатты. 5 шілдеде Оверейсел Мюнстер епископы Бернхард фон Галенге берілді, ол Дренте провинциясын басып алды; ол Гронингенге жетті, бірақ су тасқыны тиісті қоршауға мүмкіндік бермеді және оның әскерлері аштан өле бастады. Штаттар Генералдығы Смирна конвойына наурыз айында жасалған шабуылға жауап ретінде флотты 48 кемеден 60 кемеге дейін кеңейтіп, 36 жаңа кеме құрылысын тапсырды. Бұл оларды ағылшын-француз флотынан сандық жағынан кем қылды, сондықтан де Руйтер голланд жағалауының жақын жеріндегі сазды суларға шегініп, мүмкіндік күтті. Құрлықтағы апаттар Де Виттің жеңіске мұқтаж екенін көрсетті; ол Корнелис де Виттпен бірге де Руйтерге шабуыл жасауға бұйрық берді, бұл нұсқаулардың орындалуын қамтамасыз ету үшін. 7 маусымда одақтас флоты Саффолк графтығындағы Саутволд маңындағы Солебейге қайта жабдықтану үшін шегінген кезде, де Руйтер оларды Солебей шайқасында күтпеген шабуылға ұшыратты. Йорк герцогы голландтық негізгі флотқа қарсы эскадрильяларын басқарды, бірақ оның француз әріптесі д’Эстре оның ниеттерін түсінбеді немесе оларды қасақана елемеді, кері бағытта жүзіп кетті. 30 француз кемесі Зеландия адмиралтығының 15 кемесімен алыстан жеке ұрысқа түсті, оған Адриан Банкерт басшылық етті. Кейін д’Эстре өз офицерлерінің бірінен оларды тығыз араластырмағаны үшін айыпталып, кінәлі деп танылды. «Royal James» кемесі өртке қарсы кемелерге шалынып батып, басқа кемелерге ауыр зақым келтірілген кезде Сандвич графы қаза тапты. Кемелердің шығыны шамамен тең болғанымен, Солебей голландтардың жағалау суларына бақылауын сақтап, сауда жолдарын қамтамасыз етті және Зеландияға ағылшын-француз десантының үмітін жойды. Д’Эстреден күтілген қолдаудың болмауына деген ашу соғысқа қарсылықты күшейтті, ал Парламент қажетті жөндеулерге қаражат бөлуге құлшынбады. Жылдың қалған бөлігінде бұл ағылшын теңіз операцияларын Голландтық Шығыс Индия компаниясының қайтару флотына жасалған сәтсіз шабуылмен шектеді. Алайда бұл голландтардың құрлықтағы жеңілістерінен болған зиянды толықтыра алмады және дағдарыстың ауырлығын жасыру мүмкін емес еді. Уытты Оранжист үнпарақтары әсіресе де Витт ағайындыларын және жалпы Регенттік үкіметін Францияға опасыздық жасады деп айыптады. Оранжистер қалалық кеңестерді басып алып, Вильгельмнің үкіметті өз қолына алуын талап етіп, кең таралған тәртіпсіздіктерге себеп болды. 22 маусымда Йохан де Виттке жасалған қастандыққа белгілі бір дәрежеде жарақат алды; шабуылшылардың бірі Якоб ван дер Граф тез ұсталды, сотталып, өлім жазасына кесілді, бұл де Витттерге деген халықтың ашуын одан әрі күшейтті.

Келіссөздер

Голландияға француз және ағылшын мақсаттарының үйлеспеушілігі көмектесті, ал бастапқы табыстылық Луи өзінің позициясының күшін асыра бағалауына себеп болды. Француздық экспансияның басты мақсаты испандық Нидерландының экономикасын голландиялықтардың есебінен өсіру еді, бірақ ағылшын саудасы мен қауіпсіздігіне де зиян келтірді. Егер Людовик Еуропаның қаржы және сауда орталығы Голландияны да бағындырса, француздық ықпалдың артуы басқа да Еуропа мемлекеттеріне қауіп төндіретін еді. 14 маусымда Голландия штаттары келіссөздер ашып, Луиге оңтүстіктегі маңызды бекіністерді басып алу құқығын және он миллион гульдер өтемақы ұсынды. Ол католиктерге діни еркіндік беруді немесе Утрехт пен Гелдерс бойынша француз егемендігін беруді талап етті. Екі тарап та келіссөздерді кешіктіру тактикасы ретінде пайдаланды, өйткені олардың жағдайы жақсарады деп есептеді; Людовик елшілерге дін немесе провинциялардың аумақтық тұтастығы туралы келіссөздер жүргізуге рұқсат берілмейтінін және одан әрі нұсқаулар сұрауы керек екенін білді. Англияға Гронингендегі Дельфzijл қаласы берілуі керек еді, ол Мюнстердің қоршауында болды. Тек Карл оларды француздардан құтқара алады деп, оранжисттердің қысымы оның немере інісі Вильгельмді 4 шілдеде Голландияның штадхольдері етіп тағайындауға әкелді. Жылдам жеңіске үміттене отырып, Карл Арлингтон мен Бэкингемді 1666 жылы сәтсіз төңкерістен кейін Республикадан қашқан оранжист эмигранттарымен бірге Брилге жіберді. Олар 5 шілдеде Вильгельмнің Ниувербрюгтағы штабына келді, көпшілік оларды ағылшын қолдауының уәделерін әкелгеніне сеніп құттықтады. Бірақ олардың талаптары жарияланғаннан кейін көңіл-күй тез өзгерді. Франция мен Мюнстер өздерінің жаулап алғандарын сақтап қалады және Вильгельм Голландияның егеменді князі болып тағайындалады, оған Англияға он миллион гульдер, Солтүстік теңіздегі сельдь балықтарына құқық үшін жылына 10 000 фунт төлеуі және ағылшын гарнизондарына Брилл, Слейс және Влиссингенді басып алуға рұқсат беруі керек еді. Вильгельм бұл ұсынысты қабылдамады, өйткені ол голландиялықтарға олардың қолындағыдан артық ештеңе бермеді. Арлингтон мен Бэкингем Луимен кездесіп, 16 шілдеде Хизвик келісімін жасады. Бұл ортақ талаптардың тізімін белгіледі және жеке бейбітшілік жасаспауға міндеттенді, бірақ екі тарап та оған сенім артпады. Леопольдтың Гаагадағы елшісі Франсуа Пол де Лизола Голландия штаттарына Империяның қолдауына кепілдік берді және испан әскерлерінің голландиялық Гертогенбош пен Бреда қалаларын ұстап тұруын ұйымдастырды, олардың гарнизондарын дала армиясына босатуға мүмкіндік берді. 18 шілдеде Карлдің екінші хатында Вильгельмді оның шарттарын қабылдауға шақырды, де Витттер бейбітшілікке жалғыз кедергі екенін мәлімдеді. Ол Голландия мен Англияның жеке бейбітшілікке келісуіне балық аулау құқықтарын, 400 000 фунт стерлингті, Слейс пен Суринамды ұсынды, Голландия князі ретінде мойындалғандығы үшін. Хизвик келісімінің негізінде Людовик голландиялықтардан Хеллевоцлуистегі теңіз базасын Англияға беруді талап етті, бұл талаптың қабылданбайтынын білген. 20 шілдеде шарттар қабылданбағаннан кейін Арлингтон мен Бэкингем Лондонға оралды. Жохан де Витт маусым айында Ұлы зейнетақыдан кетті, ал Корнелис Вильгельмді өлтіруге ниеттенгені үшін тұтқындалды. 15 тамызда Чарльздің де Витттерді кінәлайтын хаты Голландияда жарияланды; бұл жағдайды шиеленістірді және 20 тамызда екі бауырласты оранжист азаматтық милициясы өлтірді. Оранжист Гаспар Фагель Ұлы зейнетақыға тағайындалды, ал 27 тамызда Голландия штаттары өздерінің саяси қарсыластарын жергілікті кеңселерде жұмыс істеуден тыйым салды, бұл Вильгельмнің саяси позициясын нығайтты.

Нидерландының қалпына келуі: шілде-желтоқсан

7 шілдеде су тасқыны толыққанды күшке енді; қыс келгенде су мұзына айналып тиімділігі төмендегенімен, қазір Голландия француз шабуылынан қорғалған еді. Бұл штаттарға 16 шілдеде бекітілген әскери реформаларды жүзеге асыруға уақыт берді, сондай-ақ француздардан құны төленген 20 000 тұтқынның оралуы олардың күшін арттырды. Испанияның ресми емес қолдауына қоса, 25 шілдеде Леопольд 16 000 әскермен Рейн және Эльзасқа шабуыл жасауға уәде берді, ал Фридрих Вильгельм мамыр айында уәделеген 20 000 әскер де қосылды. Бұл Луиді осы қауіпке қарсы 40 000 сарбаз жұмсауға мәжбүр етті, ал Республика маңындағы гарнизондарда тағы 50 000-ға жуық әскер орналастырылды. Соллебейден кейін ағылшындардың жедел жеңіске үміті жойылды, ал Де Витттердің ықпалынан құтылу Вильямның беделін нығайтып, Чарльзға тәуелділігін аяқтады. Мюнстер армиясы жетіспейтін жабдықтаулар салдарынан күйреп, 27 тамызда фон Гален Гронингенді қоршаудан бас тартты; қоршаушылар 11 000-нан астам сарбазды жоғалтты, оның ішінде 6 000 дезертир болды, олардың көпшілігі голландиялықтарға қосылды. Вильям Ворден және Шарлеруаға шабуыл жасады, бұл шабуылдар тым жоспарсыз және сәтсіз болғанымен, голландиялықтардың рухын көтеріп, Коэворден 31 желтоқсанда қайта басып алынды. Жағдайлары әлі де осал болғанымен, 1672 жылдың соңына қарай голландиялықтар мамыр айында жоғалтқан аумақтың көп бөлігін қайтарып алды, ал Людовик өзін кең ауқымды еуропалық тозу соғысына тартылған байқады. Француздық үлестің болғанына қарамастан, Чарльз ақшасы таусылып, соғысты жалғастыруға қарсы күшті ішкі қарсылыққа тап болды. Бұл голландтық Мүше жағалау колониясы ағылшындар бақылап отырған Сент-Хелена аралына әскери экспедиция жібергеннен кейін күшейді, және Голландиялық Шығыс Индия компаниясының атынан иеленді.

Шолу

Француздар Голландия су желісін бұза алмағаннан кейін, англо-француз флотына голландиялық теңіз күштерін жеңу міндеті жүктелді. Бұл оларға голландиялық жағалауды блокадаға алуға, Республиканы аштықпен қорқытуға немесе шабуылдық әскерді құрлыққа түсіруге мүмкіндік беруі керек еді. Бірақ, нашар үйлестіру салдарынан олар сандық артықшылықтарын тиімді пайдалана алмады, ал Де Руйтер өз флотын жеңіліске ұшыратуға жол бермеді. 21 тамыздағы Тексел шайқасы шешілмесе де, голландиялықтар үшін стратегиялық жеңіс болды, себебі ағылшын флотына келтірілген зиян оларды жөндеу үшін елге қайтаруға мәжбүр етті. Бастапқыда қолдау көрсетілмеген соғысқа деген ағылшын халқының ықыласы, тез жеңіс үмітімен бірге, мүлдем жойылды. 1673 жылдың соңында француздар Республикадан шығып, испандық Нидерландыны басып алуға көшті, бұл көптеген ағылшын саясаткерлері үшін үлкен қауіпті білдірді. Голландиялық үгіт-насихат кампаниясымен байланысты, Карл католицизмді қайта орнатуға келіскен деген мәлімдеме Парламентті соғысты қаржыландырудан бас тартуға итерді, ал наразылықтың күші Карлдың өзінің мәртебесіне қауіп келтірді. 1674 жылдың ақпан айында Вестминстердің екінші бейбіт шарты соғысқа нүкте қойды; ол екі елде де зор қуанышпен қарсы алынды, әсіресе Амстердам мен Лондонның коммерциялық мүдделері үшін, ал шарт ерекше жылдамдықпен бекітілді.

Теңіз шайқастары

Бірінші екі соғыста екі флот та, әсіресе голландтық флот, агрессивті тактика қолданды, бұл жеңілген тараптың көптеген кемелерін жоғалтуына әкелді. Үшінші ағылшын-голландия соғысында басты мақсат шығынды азайту болды, сондықтан флоттардың «алдыңғы қатар» формациясын қолдануы, негізінен қорғаныс стратегиясы болды. Едәуір зиян келтіргеніне қарамастан, екі тарап та Текселде кеме жоғалтпады. 1673 жылдың қысында Су жолы мұзданып қалғанда, француздар оны бұзуға тырысты, бірақ Йохан де Лифде басқарған голланд теңізшілерінің мұз конькилерімен жабдықталған отрядының қарсылығына тап болды. Көктемде Су жолының солтүстік бөлігін құрғатуға немесе салмен өтуге жасалған әрекеттер де сәтсіз аяқталды. Шығыс жақтан шабуыл жасау мүмкін болмағандықтан, Корольдік флотқа француз эскадрильясымен бірлесіп жағалауды блокадалау бұйрығы берілді. Егер мүмкін болса, шабуылдық күшті десанттау керек еді, бірақ оны қалай іске асыру белгісіз болды. Амфибиялық операциялар тәжірибесі болмағандықтан, бұл қауіпті жағажайлардың қорғауымен голланд портын басып алуды білдірді. Голландтарды дүрліктіру үшін Руперт ханзадасы өзінің флотында шабуылдық күштерді тасымалдайтын кемелер бар екенін аңғыртты, бірақ шындығында ол Ұлы Ярмутта қалды және тапсырманы орындауға жеткіліксіз болды. Мамыр айында 81 кемеден тұратын ағылшын флоты голланд жағалауына жақындады, ал Де Руйтердің 55 кемесі Схоневельдте қорғаныс позициясын алды. 7 маусымда Руперт ханзадасы Де Руйтерді одақтастардың басымдығын пайдалануына мүмкіндік беретін шайқасқа жеңілуге үміттене отырып, жеңіл эскадрильяны бөлді. Балама жолы – голланд флотын Хеллевоэтслуйсқа кері шегіндіру, онда олар блокадаға түсіп, көліктер әскерлерді Ден Бриелге немесе Влиссингенге шабуылға жеткізуі мүмкін еді. Де Руйтердің жылдам әрекеті оған негізгі одақтас флоты дайын болмас бұрын шабуыл жасауға мүмкіндік берді, осылайша Схоневельдтің бірінші шайқасы басталды. Солебейде өткен жылы француз эскадрильясы ағылшындарға қарама-қарсы бағытта жүзіп кеткен еді. Бұл айыптауларға қарсы тұру үшін олар қазір орталық эскадрильяны құрды. Алайда, олардың тәжірибесіздігі мен дұрыс емес орналасуы Де Руйтерге одақтастардың орталығы арқылы өтуге мүмкіндік берді. Француз командирлері Людовикке өз кемелерін қауіпке тікпеуді және ағылшын мен голландтардан үйренуге назар аударуды бұйырған еді. Сондықтан олар шегінді және кейін Де Руйтердің қолданған тактикалық шеберлігі туралы құлшыныспен есеп берді. Олардың үдемелі әрекеті сер Эдвард Спрадж басқарған одақтастардың артқы бөлігін кесіп тастау қаупін тудырды. Спрадж өзінің эскадрильясын алып, Рупертпен де айналысып жатқан Тромпқа шабуыл жасады, бірақ суға батудан қорқып, бұл әрекетке сеніммен бармады. Енді төрт бөлікке бөлініп, шатасқан одақтастар тоғыз сағаттық шайқастан кейін шегінді. Де Руйтер қажетсіз тәуекелге бармауға шешім қабылдағандықтан, оларды қудаламады. Одақтастар голланд жағалауында өз позицияларын сақтап қалды. 14 маусымда Де Руйтер қолайлы желдерді пайдаланып, Схоневельдтің екінші шайқасын бастады. Бұл дайынсыз одақтас флотында хаос тудырды, олар ауыр зақымдарға ұшырады және жөндеу үшін Темзаға қайтып келді. Шілде айының соңында Руперт Гаагаға немесе Ден-Хелдерге қарсы жасалған шайқас арқылы голландтарды солтүстікке тартуға үміттене отырып, қайтадан теңізге шықты. Де Руйтер өз орнында қалуды жөн көрсе де, ол Голландтың Шығыс Үндістан компаниясының бағалы қазыналық флотын сүйемелдеуге бұйрық алды. Тексель шайқасында екі тарап та ауыр зақымдарға ұшырады, бірақ Руперт ханзадасы жөндеуге үйге қайтуға мәжбүр болды. Француздардың мінез-құлқы олардың ағылшын әріптестерін қолдамағаны туралы кең таралған айыптауларға әкелді. Бұл әділ болды ма, жоқ па, бұл әлі де даулы мәселе. Барлық үш шайқаста Де Руйтер одақтастардың жауынгерлік нұсқаулар мен сигнал берудегі кемшіліктерін пайдаланды. Осыған қарамастан, бұл ағылшындар мен француздар арасындағы күдіктілікті тереңдетіп, соғысқа деген халықтық қолдауды одан әрі төмендетті, сонымен қатар теңіз блокадасы арқылы голландтарды аштықтан құтқару үмітін жойды. Нәтижесінде голландтар толық стратегиялық жеңіске жетті, тіпті Spice Fleet-тің төрт кемесі одақтастардың қолына түскеніне қарамастан. Де Руйтер үшін, өз отанын құтқару үшін әлдеқайда жоғары күштердің шабуылын тойтарып, табысты әскери науқанды жүргізу оның мансабының ең жарқын сәті болды, ағылшындар оны мойындады: Йорк герцогы адмиралдардың арасында «ол осы уақытқа дейін әлемдегі ең ұлысы болды» деген қорытынды жасады. Ағылшындар теңізден шабуыл жасау жоспарларын тоқтатуға мәжбүр болды және жөндеудің жоғары құны Парламентті мазалады. 1673 жылдың 24 тамызында голландтар адмирал Корнелис Эвертсен кіші және капитан Энтони Колве басшылығымен Нью-Амстердам қаласын (ағылшындар «Жаңа Йорк» деп атаған) қайта басып алды. Эвертсен қаланы «Жаңа Оранж» деп атады. Алайда, голланд үкімдігі 1674 жылдың 10 қарашасында Вестминстер шартының ережелерін орындау туралы бұйрықпен аяқталды.

Англиядағы соғысқа қарсы сезім

Бұрынғы қақтығыстарда жеке тұлғаларға (каперлерге) инвестиция жасау ағылшындар үшін өте пайдалы болған, бірақ 1672 жылдан 1673 жылға дейін голланд шабуылшылары 2800-нен астам француз және ағылшын кемелерін жаулап алды, бұл көрсеткіш олардың қарсыластарынан едәуір жоғары болды. Тек Зеландия провинциясы ғана 120 каперді пайдаланды. Голландия жағалауын блокадалауға қол жеткізе алмағандықтан, ағылшын саудагерлері кеме жасау материалдары үшін маңызды Балтық теңізі саудасынан шеттетілді. Сонымен қатар, голландтардың Жаңа Амстердамды қайта басып алуы және Үндістандағы ағылшын иеліктеріне жасаған шабуылдары коммерциялық залалды одан әрі күшейтті. Бұл шығындар соғысқа қатысты күмәнді күшейтті, көптеген адамдар оны негізсіз деп санады. Әскери жағдайды тұрақтандыру голландтардың кредитін де қалпына келтірді, бұл Эстаттарға әскери бюджетті жылдық салық түсімдерінен үш есе көп, жүз миллион гульдерге дейін ұлғайтуға мүмкіндік берді. Людовик тез жеңіске жетуді үмітпен Республикаға шабуыл жасады; бұл сәтсіз аяқталғаннан кейін, ол бірнеше майданда тозу соғысына тап болды. 1673 жылдың шілдесінде француз әскерлері Маастрихтті басып алды; 30 тамызда голландтар Леопольд пен Испаниямен Гаага одағына келісті. Қазан айында Франция басып алған Лотарингия герцогы Карл IV оларға қосылып, Төрттік одақ құрды. Вильгельм Франция мен Англиямен Кельнде өткен бейбіт келіссөздердің сәтсіз аяқталуын қамтамасыз етті. Қыркүйекте ол Наарденді қайта басып алды, Мюнстер мен Кельн бейбітшілікке келді, ал француз әскерлері Голландия Республикасынан шығып, тек Граве мен Маастрихтті қалдырды. Голландтарға қарсы жеңіске жету енді мүмкін болмағандықтан, соғыс Фландрияны бақылау үшін күреске айналды, бұл мәселе Англия мен Францияны бөліп тұрды. 1673 жылдың басында Арлингтонның бұрынғы хатшысы Питер дю Мулен Республикаға қашқанда екеуінің арасындағы шиеленіс күшейді. Ол Англияны қайтадан католиктік елге айналдыру үшін Шарль мен Людовикті айыптап, үгіт-насихат науқанын бастады. Көптеген адамдар оның шындыққа сәйкес келетініне сенді, әсіресе Шарль өзінің інісі және мұрагері Джеймске, берілген католик Мэри де Моденаға үйленуге рұқсат бергенде. 1673 жылдың ақпанында Парламент, егер Шарль ұсынған кешірімділігін қайтармаса және католиктерді мемлекеттік қызметтен шығаратын Тест заңын қабылдамаса, одан әрі салық салудан бас тартты. 1673 жылдың маусымында Джеймс Лорд-Адмирал лауазымынан кетті, бұл оның жасырын түрде католикке айналғаны және Тест заңын сақтай алмайтыны туралы қауесеттердің расталуы ретінде қарастырылды. Шарльтың заңды балалары болмағандықтан, Джеймстің үйленуі Англияны болашақта католиктер әулеті билейтін перспективаны ашты. Бұрынғы жылы Довер келісімінің құпия ережелерін білген Бэкингем, қоғамдық көңіл-күйдің өзгеруіне жауап ретінде оларды басқа саясаткерлерге, соның ішінде Арлингтонға да жіберді. Нәтижесінде, Кабаль министрлігі голландтармен бейбітшілік жақтастарына қосылды; Шарльдың Людовикпен келісімі ашылғаннан кейін таң қалған Лорд Шафтсбери Стюарт үйін толығымен жоюды қарастыра бастады. Оның қолдауымен Джон Локк өзінің "Үкімет туралы екі трактаты" атты еңбегінде абсолюттік монархияны жалпылама сынап, заңдық ұғымдарды дамытты.

Весминстердің екінші бейбітшілігі

Осы жағдайда Карл одақты жалғастыру өзінің жеке мәртебесіне қауіп төндіретінін және Парламент енді соғысты қаржыландырмайтынын сезінді. Ол француз елшісі Колбер де Круассиге өкінішке орай, ағылшын соғысын тоқтатуға мәжбүр болғанын хабарлады. Голландтарға Лондондағы испан консулы, Фресно маркизі арқылы өзінің басты соғыс мақсаты – асыл немере інісін штатгалдер етіп тағайындау орындалғанын, егер шағын "іргесіз сыйлықтар" төленсе, екі протестанттық бауырлас ел арасында тұрақты бейбітшілікке келісуге қарсы емес екенін жеткізді. Бастапқыда Голландия штаттары Карлдың талаптарына құлықсыз болды: Англия соғыста ештеңе жасамағандықтан, олардың пікірінше, ол ешқандай сыйлыққа лайық емес еді. Бірақ Вильям оларды Карлдың Францияға қарсы соғысқа тартылуы мүмкін екеніне көндірді. Сонымен қатар, Испания әлі Францияға соғыс жарияламаған және Англияның американдық колонияларына шабуыл жасауынан қорқып, Англиямен бейбітшілік орнаса ғана соғыс жариялауға дайын еді. Тромпеттер арқылы ұсыныстар алмасылғаннан кейін Вестминстер шарты 17 ақпан күні Лондонда ескі стиль бойынша жарияланды. Ол 4 наурызда Голландия және Батыс Фризия штаттарымен (жаңа стиль бойынша) бекітілді және 5 наурызда Штаттар Генералдарымен ратификацияланды. Шартта Нью-Йорк – бұрынғы Жаңа Нидерланд – енді ағылшын иелігіне көшетіні, ал 1667 жылы голландтар басып алған Суринам олардың колониясы болып қала беретіні, 1667 жылғы статус-кво сақталары белгіленді. Голландтар екі миллион гильдерлік "іргесіз сыйлық" төлеуге міндетті болды. Ақырында Вильям Карлді Оранж үйіне қарызын өтеу үшін осы іргесіз сыйлықтарды пайдалануға мәжбүр етті, сондықтан ағылшын патшасы өте аз қаржы алды. Бейбітшілікке қарамастан, Монмут бригадасы француз армиясынан алынбады және Франко-голланд соғысының соңына дейін Ұлыбританияда сарбаздарды жинауға рұқсат берілді. Сол жылдың сәуір айында Вильям өзінің ағасын Людовикке қарсы соғысқа қатысуға көндіруге тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. Голландия соғысы 1678 жылы аяқталғанға дейін Карл екі тарап арасында келіссөздер жүргізуге тырысты, кейде Франциямен қақтығысқа дайын екенін көрсетті, бірақ бұл оған тиімді болды. 1677 жылы ол өзінің қызы Мэриді Вильямға үйлендіруге мәжбүр етті, бұл кейіннен 1688 жылы оның ағасының құлауына себеп болды.