Кіріспе
Испанияның мұрагерлік дағдарысы және одан кейінгі соғыстар. 18 ғасырдағы Испания мұрагерлік соғысы – 1701 және 1714 жылдар аралығында Еуропаның ірі державалары арасында болған қақтығыс. Оның тікелей себебі – 1700 жылдың қараша айында баласыз қайтыс болған Испания королі Карл II. Оның тағайындалған мұрагері Франция королі Людовик XIV-нің немересі Филипп Анжу болды, оның басты қолдаушылары Франция және Испанияның көп бөлігі еді. Оның қарсыласы – Австрияның эрцгерцогы Карл, ол Ұлы Альянстың қолдауын алды, оның негізгі мүшелері Киелі Рим империясы, Голландия Республикасы және Ұлыбритания болды. 1700-1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысы және Солтүстік Америкадағы Анна патшайымының соғысы да осыған байланысты маңызды қақтығыстар еді. 1701 жылға қарай Испания Еуропадағы басты күш емес болғанмен, Испан Нидерландысы, Италияның үлкен бөлігі және Америка сияқты әлемдік аумақтардағы ықпалын сақтап қалды. Францияның оны басып алуы Еуропаның күш тепе-теңдігіне қауіп төндірді, ал 1700 жылдың 16 қарашасында Филипптің Испания королі ретінде жариялануы соғысқа алып келді. Француздар соғыстың басында үстемдік танытты, бірақ 1706 жылдан кейін қорғануға көшті. Солтүстік Францияда ілгерілегеніне қарамастан, 1709 жылға қарай одақтастардың кейбіреуі соғыстың мәніне күмәндана бастады, әсіресе Испаниядағы Бурбонның сәттілігі Филипптің тағына берік орналасуын қамтамасыз еткендіктен. 1711 жылы император Жозеф I қайтыс болғанда, оның інісі Карл Киелі Рим империясының императоры болды. Испания мен Австрияның бірігуі Франциямен бірігудей болмайтындықтан, жаңа британ үкіметі соғысты жалғастырудың қажеті жоқ деп мәлімдеді. Осы кезде британдық субсидиялар ғана одақтастарын соғыста ұстады, ал олардың шығуы 1713 жылғы Утрехт бейбіт шартына, содан кейін 1714 жылғы Раштатт және Баден келісімдеріне әкелді. Филипп Испания королі ретінде бекітілді, бірақ француз тағына өзінің және ұрпақтарының құқығынан бас тартты. Испания империясы итальяндық аумақтарының көп бөлігін, сондай-ақ Испан Нидерландысын Савойя мен Австрияға берді, бірақ қалған бөліктерінде көбінесе сақталды. Ұлыбритания соғыста Испаниядан басып алған Гибралтар мен Менорканы сақтап қалды, испан Америкасында маңызды сауда жеңілдіктерін алды және ірі сауда державасына айналды. Голландия үшін бұл соғыс еуропалық маңызды держава ретінде олардың құлдырауының басталуы ретінде қарастырылады. Людовик немересін испан тағына отырғызуға қол жеткізгенімен, Франция қаржылық тұрғыдан құлдырап қалды.
The War of the Spanish Succession was a European great power conflict fought between 1701 and 1714. The immediate cause was the death of the childless Charles II of Spain in November 1700, which led to a struggle for control of the Spanish Empire. His nominated heir was Philip of Anjou, a grandson of Louis XIV of France, whose main backers were France and most of Spain. His rival, Archduke Charles of Austria, was supported by the Grand Alliance, whose primary members included the Holy Roman Empire, the Dutch Republic, and Great Britain. Significant related conflicts include the 1700 to 1721 Great Northern War, and Queen Anne's War in North America. Although by 1701 Spain was no longer the predominant European power, it retained a global presence including the Spanish Netherlands, large parts of Italy, and the Americas. This meant its acquisition by France threatened the European balance of power, and Philip's proclamation as King of Spain on 16 November 1700 led to war. The French held the advantage in the early stages, but were forced onto the defensive after 1706. Despite advancing in northern France, by 1709 some of the Allies questioned the benefit of continuing the war, especially as Bourbon success in Spain had secured Philip's position as king. When Emperor Joseph I died in 1711, Archduke Charles succeeded his brother as Holy Roman Emperor. Since a union of Spain and Austria was as unwelcome as one with France, the new British government argued it was pointless to continue. By now, only British subsidies kept their allies in the war, and their withdrawal led to the Peace of Utrecht in 1713, followed by the treaties of Rastatt and Baden in 1714. Philip was confirmed as King of Spain, but renounced his claim and those of his descendants to the French throne. The Spanish Empire ceded much of its Italian territories to Savoy and Austria, along with the Spanish Netherlands, but remained largely intact elsewhere. Britain retained Gibraltar and Menorca, conquered from Spain during the war, acquired significant trade concessions in the Spanish Americas, and became a major commercial power. For the Dutch, the war is seen as marking the beginning of their decline as a significant European power. Although Louis succeeded in placing his grandson on the Spanish throne, France was left financially exhausted.
Өмірбаян
1665 жылы төрт жасында Карл II Испания тағына отырды, оның әкесі Филипп IV қайтыс болғаннан кейін. Өмірінің көп бөлігінде денсаулығы нашар болғандықтан, оның мұрагері кім болады деген мәселе ондаған жыл бойы дипломатиялық тартыс тудырды. Мысалы, 1670 жылы Англияның Карл II Франция патшасы Людовик XIV-нің құқықтарын қолдауға келісті, ал 1689 жылғы Ұлы Одақ Англия мен Голландия Республикасын император Леопольд I-нің құқықтарын мойындауға міндеттеді. 1700 жылға қарай Испания империясы енді бұрынғыдай күшті болмаса да, Италияның көп бөлігін, Американы, Испан Нидерландысын және Филиппин сияқты басқа да отарларын өз құрамында сақтап тұрды. Луи мен император Леопольд арасындағы келіссөздер осы аумақтарды бөлісуге қатысты болды, бірақ испандықтар оған рұқсат бермеді. Австрия немесе Франция біріктірілген империяны иеленсе, олар тым күшті болып келер еді, сондықтан оның мұрагерлік мәселесі Еуропаның көп бөлігін қамтыған соғысқа әкелді. 1700–1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысы да осы қақтығыспен байланысты саналады, себебі ол Швеция, Саксония, Дания-Норвегия және Ресей сияқты елдердің қатысуына әсер етті. Әр түрлі себептерге байланысты, 1688–1697 жылдардағы Тоғыз жылдық соғыстағы армиялар жиі 100 000-нан асып, өнеркәсіпке дейінгі экономикалар үшін шығындар тым ауыр болды. 1690 жылдар Кіші мұз дәуірінің ең суық кезеңі болды, осы кезде Еуропа бойынша егін өнімділігі күрт төмендеді. 1695–1697 жылдардағы Ұлы ашаршылық қазіргі Шотландия, Скандинавия және Балтық елдерінде халықтың шамамен 15–25% -ын, сондай-ақ Франция мен Солтүстік Италиядағы тағы екі миллион адамды құрбан болды. Қаржылық құлдырау мен ашаршылықтың салдарынан 1697 жылдың қазан айында Рисвик шарты жасалды, бірақ ол мұрагерлік мәселені шешпеді. Сондықтан Леопольд өте теріс пікірмен қол қойды, сол кезде Карл баласыз қайтысатыны анық болды. Барлық тараптар Рисвик шартын тек уақытша келісім деп санайтын, және жаңа соғыс басталуы мүмкін екенін түсінді.
Бөлу шарттары
Франция мен Австрия таждарынан өзгеше, Испания тажы әйел желісі арқылы мұраға берілуі мүмкін еді. Бұл Карлдың қарындастары Мария Тереза (1638–1683) мен Маргарет Терезаға (1651–1673) Луи XIV және император Леопольдпен некелескен балаларына өз құқықтарын беруге мүмкіндік берді. Луи испандықтарды есепке алмаған күйі, өзінің басты қарсыласы Англияның Вильгельм III-імен тікелей келіссөздер арқылы мәселеге байланысты қақтығыстан қашуға тырысты. Леопольд пен Маргареттың қызы Мария Антония (1669–1692) 1685 жылы Баварияның Максимилиан Эммануэльге үйленді, ал 1692 жылдың 28 қазанында олардың Жозеф Фердинанд деген ұлы дүниеге келді. 1698 жылдың қазан айында Франция, Ұлыбритания және Голландия Республикасы арасында Гаагада жасалған келісім бойынша бес жасар Жозеф Карл II-нің мұрагері болып тағайындалды; оның орнына Франция мен Австрия Испанияның еуропалық территорияларының бір бөлігін алатын болды. Карл бұл ұсынысты қабылдамады; 1698 жылдың 14 қарашасында ол Испания монархиясын Жозеф Фердинандқа бөлмей қалдыратын өсиетнама жариялады. Алайда, 1699 жылдың ақпан айында Жозеф шаяннан қайтыс болғандықтан, бұл келісімдер күшін жойды. 1685 жылы Мария Антония Испания тағына өз құқығын Леопольдтың ұлдары Жозеф пен эрцгерцог Карлға берді. Оның мұндай құқығы күмәнді болды, бірақ Луи мен Вильгельм осыны 1700 жылғы Лондон келісімін жасау үшін пайдаланды. Эрцгерцог Карл жаңа мұрагер болды, ал Франция, Савойя және Австрия аумақтық өтемақы алды; алайда, Леопольд пен Карл келіспегендіктен, келісім көбінесе мәнсіз болды. Филипп V-тің Карлға қарағанда белгілі бір артықшылықтары болды. Ол тікелей ұрпақтар тізбесі бойынша заңды мұрагер еді. Франция тағына алыстан да болса құқығы болғанмен, Эрцгерцог Карлдың Киелі Рим империясының тағына одан да жақын құқығы болды, ал оның император болып сайлануы еуропалық билік тепе-теңдігін де тұрақсыздандыратын еді. 1700 жылдың қазан айының басында Карлдың өліміне аз қалғаны анық болды; оның соңғы өсиеті тақты Луи XIV-нің немересі Филипп Анжу герцогына қалдырды; егер ол бас тартса, ұсыныс оның кіші інісі Берри герцогына, одан кейін Эрцгерцог Карлға берілетін еді. Карл 1700 жылдың 1 қарашасында қайтыс болды, ал 9-ы күні испан елшілері Филиппке ресми түрде тақты ұсынды. Луи қысқа уақытқа бас тартуды ойлады; бұл Эрцгерцог Карлдың мұрагерлігін білдірсе де, Вильгельмге Лондон келісімін орындауға көмектесуді талап ету оның аумақтық мақсаттарына соғыссыз қол жеткізуіне мүмкіндік беретін еді. Алайда, оның ұлы Дофин бұл идеяны қабылдамады; француз дипломаттары Австрияның соғысқа қатыспайтынын кеңес берді, ал британдықтар мен голландтар соғыс болмайтын келісімге қол жеткізбейтін еді. Сондықтан Луи 16 қарашада Испанияның Филипп V деп жарияланған немересі үшін қабылдады.
Соғыстың прелюдиясы
Людовик дипломатиялық жолмен көптеген мақсаттарына жеткен соң, енді соғысты сөзсіз ететін бірқатар қадамдар жасады. Англия Парламентіндегі тори көпшілігі бөлісу шарттарына қарсы болды, әсіресе Сицилияның француздықтарға өткеніне, себебі ол табысты Левант саудасының маңызды буыны еді. Бірақ бір шетелдік дипломат олардың еуропалық соғысқа араласпау ниеті тек "ағылшын саудасы зардап шекпеген жағдайда ғана" дұрыс екенін байқады. Людовик мұны түсінбеді немесе назарға алмауға шешім қабылдады, және оның әрекеттері торилердің қарсылығын бірте-бірте әлсіретті. 1701 жылдың басында Людовик Филиптің француз тағына талап етуін Париж Парламентіне тіркеді, бұл Филип француз мұрагерлік тізімінде үшінші болғанымен, Карлдың еркіне қайшы Испаниямен одақтасу мүмкіндігін тудырды. Ақпан айында Солтүстік Италиядағы испандықтар бақылаған Милан және Мантуя герцогтықтары Филипті қолдап, француз әскерлерін қабылдады. Франция мен Швабия және Франкониядағы императорлық неміс мемлекеттері арасында одақ құруға жасалған тырашалықтармен бірге, бұл Леопольдтің назарынан тыс қалмайтын мәселелер еді. Баварияның вице-королі Макс Эммануэльдің көмегімен француз әскерлері Рисвик келісімінде испандық Нидерландтағы "Төселгіш" бекіністеріндегі голланд гарнизондарын алмастырды. Бұл 1648 жылғы Мюнстер бейбіт шартымен берілген Шельдаға голландтардың монополиясына да қауіп төндірді, ал Антверпен мен Остендтің француз бақылауына көшу оларға ағылшын арнасын қалауынша блокадалауға мүмкіндік берер еді. Бұл, ағылшын саудасына қауіп төндіретін басқа француз әрекеттерімен қосылғанда, соғысқа басымдық берді және 1701 жылдың мамырында Парламент Вильгельмді французға қарсы одақ құруға шақырды. 7 қыркүйекте Леопольд, Нидерланд Республикасы және Ұлыбритания 1689 жылғы Ұлы Одақты жаңартатын Гаага шартына қол қойды. Оның шарттары испандық Нидерландтағы голландтардың "Төселгішін" сақтауды, Англия мен Шотландиядағы протестанттық мұрагерлікті және тәуелсіз Испанияны қамтамасыз етуді қамтыды, бірақ испан тағына Архиегер Карлді отырғызу туралы ештеңе айтылмады. 1701 жылдың 16 қыркүйегінде Англияның қуылған Джеймс II қайтыс болғанда, Людовик протестант Вильгельм III-ті Англия мен Шотландияның патшасы ретінде мойындаудан бас тартып, Джеймстің ұлы Джеймс Франсис Эдвард Стюарттың талабын қолдады. Соғыс енді болмай қоймады, ал 1702 жылдың наурыз айында Вильгельм қайтыс болғанда, оның мұрагері Анна Гаага шартын қолдауын растады. Голландтардың басында үлкен зейнеткер Антоний Хайнсиус тұрды, француздар штадхолдерсіз республика іштен жарылатынын үміттене білді. 8 мамырда Нидерланд Республикасы Францияға соғыс жариялады, содан кейін 15 мамырда британдықтар мен император, ал 30 қыркүйекте Императорлық диета соғыс жариялады.
Жалпы стратегиялық драйверлер
Қатысушылар үшін сауда-экономикалық мүдделердің маңыздылығы көбінесе төмен бағаланады; замандастары Голландия мен Англияның Габсбургтерге қолдау көрсетуін негізінен Америкадағы испандық нарықтарға қол жеткізу ниетімен қарады. Қазіргі заманғы экономистер нарықтың үнемі өсіп отыратынын ескерсе, сол кездегі басым меркантилизм теориясы оны салыстырмалы түрде тұрақты деп қарастырды. Бұл, өз үлесіңізді арттыру үшін оны басқа біреуден алу қажеттігін білдірді, ал мемлекет бұл процесті қарсыластардың сауда кемелері мен колонияларына шабуыл жасау арқылы жеңілдетті. Осының салдарынан соғыс тез арада Солтүстік Америкаға, Үндістанға және Азияның басқа да аймақтарына тарады, тарифтер саяси құрал ретінде қолданылды. 1651–1663 жылдарғы Навигациялық актілер ағылшын-голландиялық соғыстардың маңызды факторы болды, ал 1690 мен 1704 жылдар аралығында шетелдік тауарларға арналған Англияның импорттық баждары 400%-ға өсті. 1700 жылдың 6 қыркүйегінде Франция Англияда жасалған мата сияқты өнімдерді импорттауға тыйым салды және көптеген басқа тауарларға тыйым салатын баж салығын енгізді. Тоғыз жылдық соғыс кезінде Оңтүстік Нидерландыдағы әскерлердің саны жиі 100 000 адамға жетті. Испания мұрагерлік соғысы кезінде әскерлердің саны арта берді. 1702 мен 1707 жылдар аралығында Оңтүстік Нидерландыдағы әскерлердің құрамы 60 000–80 000 адамды құрады, ал 1708 жылдан бастап 120 000 адамнан асты. Мұндай ірі әскерлер индустрияға дейінгі экономикаларға зор жүк салды. Әскерлердің жабдықталуы су көлігіне тәуелді болғандықтан, әскери науқандар Рейн және Адда сияқты өзендерге шоғырланды, ал олардың болмауы Солтүстік Испания сияқты аймақтардағы операцияларды шектеді. Жақсы логистика, біріңғай басқару және қарапайым ішкі байланыс желілері Бурбон әскерлеріне қарсыластарынан басымдық берді.
Испания
1700 жылы Испания аумақтық жағынан ірі держава болып қала берді; соңғы зерттеулер Америкадан құйма алтын импортының 1670 және 1700 жылдар аралығында ең жоғары деңгейге жеткенін көрсетіп тұр. Дегенмен, бұл империяның ірі құрылымдық әлсіздіктерін жасырды; осы импорттың көп бөлігі қарызды өтеуге немесе шетелдік саудагерлерге төлем жасауға жұмсалды. 1701 жылы Бурбон әулеті билікке келген кезде, империяның банкротқа ұшырағанын және әскери тұрғыдан қорғаныссыз екенін анықтады. Испанияда 15 мыңнан аз сарбаз бен барлығы 20 кемеден тұратын флот болды. 17 ғасырдағы үздіксіз соғыстар экономиканы ұзақ мерзімді төмен өнімділікке және дағдарысқа ұшыратты, ал өркендеуі үшін көбінесе сыртқы күштерге тәуелді болды. Көп жағдайда империяның сақталуы испандық күшке емес, оның нарықтары үшін бәсекелесетін державалар арасындағы тепе-теңдікті сақтауға байланысты болды. Франция 1667 жылдан 1697 жылға дейін Испанияға қарсы бірнеше соғыс жүргізгеніне қарамастан, оның ең маңызды экономикалық серіктесі болып табылды, еңбек күшімен қамтамасыз етіп, сыртқы саудасының үлкен бөлігін бақылады. Осы фактор Филипті мұрагер етіп тағайындау шешімінде маңызды рөл атқарды. Оның басқаларға тәуелділігі 1703 жылы айқын болды; одақтас әскерлердің шабуылына қарамастан, француз елшісі Людовикке голланд және ағылшын саудагерлеріне испан шаруаларынан жүн сатып алуға рұқсат беруге шақырды, "әйтпесе мал басы қырылады". Саяси немесе экономикалық реформаларды жүзеге асыру өте қиын болды, себебі Габсбург Испаниясы Кастилия мен Арагон тажтарының жеке одағы еді, олардың әрқайсысының өзіндік саяси мәдениеті болды. Филиптің қолдауының көп бөлігі Кастилия элитасынан түсті. Испаниялық Нидерланды 1690 жылдан бері Бавария басқаруында болды, ал Италиямен байланыс, дәстүрлі түрде испандық сарбаздарды жинау және қаржыландырудың маңызды көзі болған, ондаған жылдар бойы назарсыз қалғандықтан және ауыр салықтардан әлсіреп қалды. Мадридте тәуелсіз испан империясын сақтау үшін жан-жақты реформалар қажет, оның ішінде Арагон мемлекеттерінің жеңілдіктерін немесе фуэроларын жою қажеттігі, мойндалды. Мұрагер Карлдың Каталония мен Валенсия сияқты Арагон тажының құрамына кіретін аймақтарда күшті қолдауға ие болуы кездейсоқ емес.
Франция
Людовик XIV тұсында Франция Еуропадағы ең күшті мемлекет болды, оның қарсыластарынан әлдеқайда артық кіріс табуға мүмкіндігі болды. Оның географиялық орны зор тактикалық икемділікті қамтамасыз етті; Австриядан өзгеше, оның әскери-теңіз күші болды, және 1708–1710 жылдардағы науқандар көрсеткендей, тіпті ауыр қысымда да өзінің шекарасын қорғай алды. Тоғыз жылдық соғыс Францияның қолдаусыз өз мақсаттарын іске асыра алмайтынын көрсетті, ал Испания және Бавариямен жасаған жаңа одағы табысқа жету ықтималдығын арттырды. Дегенмен, бұрынғы соғыстар Францияны ауыр экономикалық проблемалармен қалдырды. Бұл мәселені маркиз де Шамле мойындады және Людовикке таза шабуыл стратегиясын қабылдамауға кеңес берді. Ол Ұлы Одақтың біріккен күшінің Францияға сәтті шабуыл жасауды өте қиын ететінін айтты. Голландия және Империялық бекіністері ыңғайлы франко-испандық базалардан алыс орналасқан, ал Нидерланды мен Рейнландта Бурбон армиясы үшін тегіс жүзуге болатын өзендер жетіспеді. Сонымен қатар, маңызды голландиялық бекіністі қоршау үшін екі толық армияны жұмылдыру қажет болды. Сондықтан француздар Еуропада «аралас соғыс» деп аталатын стратегияны ұстанатын болды. Бұл стратегия бойынша франко-испандық күштері басты назарды қорғанысқа аударып, сақтап қалуға тиіс маңызды бекіністерді қорғауға міндетті болды. Ал шабуылдық әрекеттер, керісінше, күшін сақтап, стратегиялық тұрақтандырумен сипатталады, мүмкіндігі болғанда жау территориясының есебінен күшін толықтыру, жаудың шабуылын тоқтату және оларды шайқасқа тартуға тырысумен жүргізілді. Луидің мақсаттары, басқаларға біртұтас испан монархиясын беруге жол бермеуден өзге, қасиетті Рим империясымен шекарасын қамтамасыз ету, өзінің қарсыласы Австрияны әлсірету және Америкамен сауда арқылы француз саудасының күшін арттыру болды.
Австрия және Киелі Рим империясы
Аустрияның Киелі Рим империясы ішінде үстемдік құрғанына қарамастан, оның және империяның мүдделері әрдайым үйлеспеді. Габсбургтар Архиегер Карлді біртұтас испан монархиясының тағына отырғызуды қаласа, олардың одақтастары Бурбондардың немесе Габсбургтардың мұны істеуіне кедергі келтіру үшін күресіп жатты. Осы келіспеушілік және 1703 жылы Австрияның қаржылық құлдырауы Испаниядағы әскери науқанның ағылшын-голландиялық теңіз күштерінің қолдауына, ал 1706 жылдан кейін британдық қаржыландыруға тәуелді болуына әкелді. Әсіресе Иосиф I билігі тұсында Габсбургтар үшін басты міндет – оңтүстік шекараларын француз араласуынан қорғау және Ракоцидің Венгриядағы тәуелсіздік соғысын басу болатын. Испан ақсүйектерінің көпшілігі австриялықтардың мақтандығын қабылдамай, оларды кешірмеді, бұл 1700 жылы Филипптің таңдалуына ықпал еткен маңызды фактор болды. Британдық қолдаудың орнына Карл империя ішінде маңызды саудалық жеңілдіктерге келісіп, Гибралтар мен Менорканы британдық басқаруға қабылдады. Бұл оны испан қоғамының барлық деңгейінде ұнатпайтын тұлғаға айналдырды, және ол ағылшын-голландиялық теңіз флотымен жабдықтауға болатын жағалау аймақтарынан тыс жерде тұрақтап қала алмады. Виттельсбахтардың билігіндегі Бавария, Льеж және Кёльн мемлекеттері Франциямен одақтасты, бірақ империяның басым бөлігі бейтарап қалды немесе олардың қатысуын жалдамалы әскерлерді жеткізумен шектеді. Бавария сияқты ірі мемлекеттер де өздерінің саясатын жүргізді. Польша тағына талап етуі Саксониялық Августті Ұлы Солтүстік соғысына ден қоюға мәжбүр етті, ал Фридрих I өзінің қолдауын Леопольдтың Пруссияны патшалық ретінде мойындауына және оны Ұлы Одақтың тең құрамына енгізуіне байланысты етті. Ганновердің курфюрсті Георг сонымен қатар британ тағының мұрагері болғандықтан, оның қолдауы сенімді болды, бірақ Ганновердің мүдделері бірінші орында тұрады деген күдік сақталды.
Ұлыбритания
Ұлыбританияның сыртқы саясаты үш негізгі қағидаға негізделген, олар 16-дан 20-ғасырға дейін көбінесе өзгеріссіз сақталды. Біріншісі, ең бастысы, Еуропадағы күш тепе-теңдігін сақтау болды, бұл мақсат Людовик XIV тұсында Францияның кеңеюімен қауіпке ұшырады. Екіншісі – Төмен елдердің жауапкер күштің немесе Ұлыбританиядан басым күштің бақылауына өтуіне жол бермеу еді; бұл 1688 жылы көрсетілгендей, терең порлары мен басым желдері Англияға шабуыл жасау үшін оны табиғи кемеге міну орнына айналдырған Испан Нидерландысы мен Голланд Республикасын қамтыды. Үшіншісі – британдық сауданы қорғауға, өзінің суларына бақылау орнатуға және жауларының сауда жолдары мен жағалау аймақтарына шабуылдар жасауға жеткілікті күшті әскери-теңіз күштерін сақтау болды. Францияның күшін әлсірету және британ тағына протестанттық мұрагерлікті қамтамасыз ету бойынша бірлік, оларды қалай іске асыру мәселесіндегі айырмашылықтарды жасырды. Жалпы алғанда, торилер Корольдік теңіз күштерін француз және испан саудасына шабуыл жасауға, сонымен бірге өздерінің саудасын қорғауға және кеңейтуге бағытталған меркантилистік стратегияны қолдады; құрлықтағы міндеттемелер қымбатқа түсетіні және ең алдымен басқаларға пайда әкелетіні саналды. Вигтер Францияны теңіз күшімен ғана жеңу мүмкін емес екенін, сондықтан континенттік стратегия қажет екенін алға тартты, ал Ұлыбританияның қаржылық күші оны Францияға қарсы барлық майданда әрекет ете алатын Одақтың жалғыз мүшесіне айналдырды.
Нидерланд Республикасы
Қуат теңгерімі туралы алаңдаудан басқа, голландтар испандық Нидерландтардың тағдыры туралы ұзақ уақыт бойы ойланып, оны Францияға қарсы стратегиялық буфер ретінде қарастырды. Бұл түсінік тіпті Франциямен одақтасқан кезеңдерде де сақталды, бұл туралы Нидерланд Республикасында "Gallicus amicus non vicinus" (Франция жақсы дос, жақсы көрші емес) ұранының танымалдылығы куәлік етеді. 1667–68 жылдардағы Деволюция соғысы және 1672–78 жылдардағы Франко-голланд соғысы испандықтардың Оңтүстік Нидерландты қорғай алмайтынын көрсетті, сондықтан 1697 жылғы Рисвик шарты голландтарға сегіз маңызды қалада гарнизон орналастыруға мүмкіндік берді. Олар бұл бекіністің Амстердам төңірегіндегі сауда және демографиялық орталықтарын оңтүстіктен болатын шабуылдан қорғау үшін қажетті стратегиялық тереңдік береді деп үміттенді. Алайда, испандық Нидерландтардың губернаторы Бавариялық Максимилианның көмегімен 1701 жылға қарай голланд гарнизондық әскерлері француз әскерлерімен ауыстырылды. Голландтардың басымдықтары – бөгеттік бекіністерді қайта құру және нығайту, экономикалық маңызы бар Шелда эстуариясын бақылауда ұстау және Испания империясындағы саудаға қол жеткізу болды. Англияның Марлборо герцогы Төмен Жерлердегі одақтас әскерлердің бас қолбасшысы болғанымен, голландтар адам күшінің көп бөлігін қамтамасыз етті, ал осы аймақтағы стратегия олардың далалық өкілдері мен генералдарының бекітуіне байланысты болды. Голланд әскерлері испандық Нидерландтан тыс жерде операция жүргізгенде, бұл көбінесе олардың ағылшын одақтастарына жасалған ұступ болды.
Савой
XVII ғасырдың барысында Савойя Солтүстік Италиядағы басым күш ретінде Испанияның орнын алуға тырысты. Савойя екі негізгі географиялық бөліктен тұрды: астанасы Турин қаласы орналасқан Пьемонт және Альп тауларының итальяндық жағындағы Аоста герцогтігі, сондай-ақ Трансальпі Франциядағы Савойя герцогтігі мен Ницца графтығы. Соңғыларын қорғау өте қиын болды. Людовик XIV және оның ізашарлары жүргізген Габсбургтерге қарсы саясаттың нәтижесінде Савойя көбінесе Франция тарапына қосылды. Дегенмен, Пьемонт шетелдік державаларға Дофине және Вонаж провинцияларына – бұрынғы гугеноттардың бекіністеріне, ұзақ тарихы бар көтеріліс ошақтарына – кіруге мүмкіндік берді. Бұл Виктор Амадей II-ге белгілі бір деңгейде әсер етуге мүмкіндік берді, оның арқасында ол өзінің аумақтарын кеңейту үшін қарама-қарсы тараптар арасында маневр жасай алды. 1690 жылы Тоғыз жылдық соғыс кезінде Савойя Ұлы Одаққа қосылды, бірақ 1696 жылы Франциямен жеке бейбітшілік шартына қол қойды. 1701 жылы Филипп V-нің таққа отыруы ұзақ жылдар бойы қалыптасқан стратегиялық саясаттың өзгеруіне әкелді: Франция енді Ломбардиядағы испандықтарды әлсіретуге емес, қолдауға кірісті, ал Австрия керісінше әрекет етті. Виктор Амадей бастапқыда Савойяны Франциямен одақтастырғанмен, оның басты мақсаты Милан герцогтігін бағындыру болды, бірақ Бурбондар мен Габсбургтер оны өз еріктерімен бермейтін еді. Шындығында, осы мақалада талданғандай, император Леопольд үшін Италиядағы шекарасын қорғау Испаниядан да маңыздырақ болды. Осы себепті Ұлыбритания ғана Виктор Амадейге осы мақсатына жетуге көмектесуге дайын болды, және ол 1703 жылы ағылшын-голландия флоты Батыс Жерорта теңізін бақылауға алғаннан кейін тарап аударды.
Италия
Италиядағы соғыс негізінен Испания билігіндегі Милан және Мантуя герцогтіктерін қамтыды, олар Австрияның оңтүстік шекараларының қауіпсіздігі үшін маңызды деп есептелді. 1701 жылы француз әскерлері екі қаланы да басып алды, ал Савой герцогы Виктор Амадей II Франциямен одақтасты, оның қызы Мария Луиза Филипп V-ке үйленді. 1701 жылдың мамырында принц Евгений Савойский басқаратын император әскері Солтүстік Италияға кірді; 1702 жылдың ақпанына қарай Карпи, Чиари және Кремонадағы жеңістер француздарды Адда өзенінің артына шегіндірді. Француздың ең көрнекті генералдарының бірі Вендом қолбасшылыққа тағайындалды және күшін арттырды; Евгений ханзада Луццара шайқасында тең нәтижеге жетті, бірақ француздар өткен жылы жоғалтқан аумақтың көп бөлігін қайтарып алды. 1703 жылдың қазан айында Виктор Амадей Францияға соғыс жариялады; 1706 жылдың мамырына қарай француздар Туриннен басқа Савойяның көп бөлігін бақылады, ал Кассано мен Кальцинатодағы жеңістер императорлық әскерді Трентино аңғарына ығыстырды. Алайда, 1706 жылдың шілдесінде Вендом және барлық қолдағы күштері Рамильидегі жеңілістен кейін Францияның солтүстік шекарасын нығайту үшін жіберілді. Ангальт-Дессаулық Леопольд басқарған неміс қосымша әскерлерімен күшейтілген Евгений ханзада қыркүйекте Турин қамалын бұзды; Кастильоньода француздардың шағын жеңісіне қарамастан, Италиядағы соғыс аяқталды. 1707 жылдың наурыз айында Милан конвенциясында император Иосиф француз әскерлеріне Ломбардиядан Оңтүстік Францияға еркін өтуге рұқсат берді. Сәуірде жоспарланған Тулон француз бекінісіне қарсы біріктірілген савойялық-императорлық шабуыл, императорлық әскерлер Неапольдің испан Бурбон корольдігін басып алуға бағытталғандықтан кейінге шегерілді. Тамыз айында Тулонды қоршауға алған кезде француздар тым күшті болды және олар шегінуге мәжбүр болды. 1707 жылдың соңына қарай Италиядағы шайқастар тоқтады, Виктор Амадейдің Ницца мен Савойды қайтарып алуға жасаған ұсақ әрекеттерінен басқа.
Төменгі елдер, Рейн және Дунай
Ұлы одақтың бірінші мақсаты – Голландия шекарасын қорғау болды, оған Франция, Бавария және Баварияның Жозеф Клеменсі, Лиеж және Кельн билеушісі арасындағы одақтан қауіп төніп тұрды. 1702 жылы Ұлы одақ Нимвегенге жасалған шабуылды тойтарды, Голландия Республикасының шығысындағы мықты қала Кайзерсвертті басып алды және Мез бойында Венло, Рермонд, Стивенсверт және Лиежді иеленді. 1703 жылғы науқан одақтастардың стратегия бойынша келіспеушіліктерімен қиындыққа тап болды. Бонды басып алғандарына қарамастан, Антверпенді ала алмады, ал маусым айында голландиялық жасақ Экеренде жойылмай құтылды. Жоғарғы Рейнде Людовик Баден басқаратын императорлық күштер қорғанысқа көшті, бірақ 1702 жылы Ландауды басып алды. Бавариялықтардың қолдауымен 1703 жылғы науқанда француз күштері Ландауды қайтарып алды, Фридлинген, Хохштадт және Шпейербахта жеңіске жетті, содан кейін Кель мен Брайзахты басып алды. Австрия ресурстары Ракоцидің Венгриядағы тәуелсіздік соғысына жұмсалғандықтан, 1704 жылға арналған Франко-Бавария жоспары Венаға жорық жасау болды. Қысымды жеңілдету үшін Марлборо Рейн бойымен жол тартты, Луи Баден мен принц Евгениймен күш біріктіріп, 2 шілдеде Дунайды кешіп өтті. 13 тамызда Бленхаймдегі одақтастардың жеңісі Баварияны соғыстан шығарды, ал Ильберсхайм шарты бойынша ол Австрияның билігіне көшті. 1705 жылы жеңіске жетуге жасалған әрекеттер нашар үйлесімділікке, тактикалық даулар мен басшылық бәсекелестігіне ұшырады. Голландия Республикасы мен Англия арасындағы дипломатиялық дағдарыстың алдын алу үшін генерал Слангенбург қызметтен босатылды, ал Баварияда Австрия билігінің орнатылуы қысқа, бірақ қатал шаруалар көтерілісіне әкеп соқты. 1706 жылдың мамырында француздар Рамильиде Марлборо басқарған одақтас әскерлерінен жеңілді, содан кейін екі аптадан кем уақыт ішінде испан Нидерландысының көп бөлігін басып алды. Франция соғыстың қалған бөлігінде көбінесе қорғаныс позициясын ұстады. 1707 жылғы науқанда ешқандай маңызды оқиғалар болған жоқ, өйткені екі тарап та басқа майдандарға назар аударды. Француздар, енді генерал Вендом басшылығында, шайқастан аулақ болды, ал Марлборо оларға шайқасқа түсуге мәжбүр ету үшін көп жасаған жоқ. 1708 жылға қарай екі тараптың да назары қайтадан Төмен елдердегі шайқастарға шоғырланды. Одақтастар француз бекіністерінің белдеуін бұзуға тағы да үміттенді, ал француздар өздері ірі қарсы шабуылды жоспарлады. Бұл қарсы шабуыл бастапқыда француздар Гент пен Брюггедегі одақтас гарнизондарын күтпеген жерден шабуылдаған кезде сәтті болды, бірақ Оуденаарде шайқасында одақтастар оларды жеңгеннен кейін сәтсіздікке ұшырады. Соның салдарынан одақтастар француз бекіністерінің ең мықты бекінісі Лилльді басып алды, ал Гент пен Брюгге қайтадан иеленді. Бірақ Лилль және басқа да бекіністердегі шығындарға қарамастан, француздар одақтастардың өз шекараларында шешуші бұзу жасауына жол бермеді.
Испания мен Португалия
Ұлыбританияның қатысуына негізінен Жерорта теңізіндегі сауда жолдарын қорғау қажеттілігі түрткіс болды. Олар Испания тағына Архигерцог Карлді отырғызып, сонымен қатар Испания империясының ішінде саудалық жеңілдіктер алуға үміттенді. Династиялық құқықтарына қарамастан, австриялық Габсбургтер Солтүстік Италияны бағындыруды және венгрлік көтерілісті басуды басымдықтардың бірі деп санады. Голландиялықтардың 1704 жылдан кейін Фландрияға назар аударғандықтан, бұл аймақ көбінесе британдық теңіз және әскери қолдауына тәуелді болды. Испания Корольдігі Кастилия мен Арагон тажын біріктірген мемлекет болды. Арагон Каталония, Арагон, Валенсия, Майорка, Сицилия, Неаполь және Сардиния сияқты жекелеген аймақтарға бөлінді. 1701 жылы Майорка, Неаполь, Сицилия және Сардиния Филиппті қолдады, ал Кастилияға және Францияға қарсы сезімдердің әсерінен қалғандары Архигерцог Карлді, ең бастысы Каталонияны қолдады. 1702 жылғы қазан айында Виго шығанағындағы одақтастардың жеңісі Португалияның Петр II-ін тарап аударды, осылайша оларға осы аймақта операциялық база құруға мүмкіндік берді. Архигерцог Карл 1704 жылғы наурыз айында Лиссабонға қонды және құрлықтағы әскери науқанды бастады, ал британдық-голландиялықтардың Гибралтарды басып алуы Бурбон әулетінің беделіне ауыр соққы болды. Оны қайтарып алуға жасалған әрекет тамыз айында сәтсіз аяқталды, ал 1705 жылғы сәуірде құрлықтағы қоршаудан бас тартылды. 1705 жылы Каталония өкілдері мен Ұлыбритания арасындағы Генуя шарты солтүстік-шығыста екінші майдан ашуға себеп болды; Барселона мен Валенсияның түсуі Бурбон әулеті үшін Батыс Жерорта теңізіндегі жалғыз ірі порт – Тулонды қалдырды. Филипп 1706 жылғы мамыр айында Барселонаны қайта басып алуға тырысты, бірақ сәтсіз болды, ал оның болмауы Португалиядан келген одақтас күштерге Мадрид пен Сарагосаға енуге мүмкіндік берді. Дегенмен, халықтың қолдауынсыздық және логистикалық қиындықтар одақтастарға жағалаудан алыс жерлерді ұстап тұруға мүмкіндік бермеді, қараша айына қарай Филипп Кастилия, Мурсия және Валенсияның бір бөлігін бақылады. Одақтастардың жағдайды өзгертуге жасаған әрекеті 1707 жылғы сәуірде Альманса шайқасында жеңіліспен аяқталды, одан кейін тамызда Тулонды қоршауға алу сәтсіз аяқталды. Осы сәтсіздіктерге қарамастан, Гибралтарды басып алу және 1708 жылы Менорканы жаулап алу Корольдік теңіз күштеріне Батыс Жерорта теңізін бақылауға мүмкіндік берді. Көптеген британдық саясаткерлер мұны өздерінің басты мақсаты деп есептегендіктен, олар осы аймақтағы қымбат әскери науқандарды мақұлдауға құлшынбады.
Еуропадан тыс соғыс және онымен байланысты қақтығыстар
Соғыс пен сауда арасындағы тығыз байланыс соғыстың Еуропа шегінен тысқары жерлерге, әсіресе Солтүстік Америкаға – онда бұл соғыс Анн патшайымының соғысы деп белгілі – және қант өндіретін Батыс Үндістанға дейін таралуына себеп болды, ал қант сол кезде өте табысты тауар еді. Сонымен қатар, Оңтүстік Америкада, Үндістанда және Азияда ұсақ сауда жанжалдары болды. Соғыстың қаржылық ауыртпалығы Голландиялық Шығыс Индия компаниясына ерекше әсер етті, себебі ол тапшы теңіз күштеріне үлкен салмақ салды. Бұл соғысқа байланысты туындаған қақтығыстардың ішінде Францияның қаржылық қолдауымен жүрген және Габсбургтер үшін үлкен алаңдаушылық тудырған Венгриядағы Ракоцидің тәуелсіздік соғысы да бар. Оңтүстік-Шығыс Францияда Ұлыбритания гугеноттардың 1704–1710 жылдардағы Камисардтар көтерілісін қаржыландырды; 1707 жылғы Солтүстік Италия және Оңтүстік Франциядағы әскери науқанның мақсаттарының бірі – 1620 жылдары басталған осы көтерілісті қолдау болды.
Бейбітшілікке қарай; 17091715
1708 жылдың соңына қарай француздар Солтүстік Италиядан шығып кетті, ал теңіз державалары Испан Нидерландысын бақылап, Голландия Республикасының шекараларын қамтамасыз етті; Жерорта теңізінде теңіз державалары теңізде басымдыққа ие болды, ал Ұлыбритания Гибралтар мен Меноркада тұрақты базаларға қол жеткізді. Дегенмен, Марлбороның өзі көрсеткендей, француз шекаралары көбінесе бұрынғы қалпында қалды, олардың әскері жеңіліске ұшыраған жоқ, ал Филип өзінің қарсыласынан гөрі испандықтар үшін әлдеқайда жақын болды. 1701 жылы Ұлы Одақ белгілеген мақсаттардың көп бөлігіне қол жеткізілді, бірақ 1708 жылғы жетістік оларды артық сенімділікке итерді.
Дипломатия және жаңа соғыстар
Француз дипломаттары голландтарға назар аударды, оларды өз одақтастарына қарағанда бейбітшілікке бейім деп санады, себебі Рамильи шайқасындағы жеңіс Республикаға тікелей әскери қауіптің жойылды, сонымен қатар Испаниялық Нидерланды мәселесінде Ұлыбританиямен туындаған келіспеушіліктерді көрсетті. 1708 жылдың соңында бейбіт келіссөздері күйреп қалды, себебі одақтастар жеке бейбіт келісімге отырмауға келісті, бірақ шарттар бойынша бір келісімге келе алмады. 1709 жылғы қатаң қыс Франция мен Испанияда кең ауқымды ашаршылыққа алып келді, бұл Людовик XIV-ті келіссөздерді қайта бастауға мәжбүр етті, ол голланд Республикасына француз бекіністерін беруге дайын екенін айтты. 1709 жылдың мамырында одақтастар оған Гаага алдын ала келісімдерін ұсынды. Ұлыбритания мен Австрия әлі де таққа мұрагер принц Карл үшін бөлінбеген Испан монархиясын талап етті. Одақтастар Филиппке тағын Карлға беру үшін екі ай мерзім берді, ал Франция оған мойынсұнбаса күшпен тақтан түсіруге міндеттелді, сонымен қатар кепіл ретінде Тионвиль, Камбре және Валенсиенс бекіністерін беруге тиіс болды. Испания олар үшін маңызды болмаса да, Хейнсиус басқаратын голланд дипломаттары осы қатаң талаптарды бейбіт келісімдердің орындалуын қамтамасыз ету үшін қажет деп санады, себебі Людовик XIV-нің адалдығына күмән келтірді. Олар одақтастардың Испанияда одан әрі күшін сарптайтынынан, ал Франция қалпына келгеннен кейін Филиппке қайта қолдау көрсетуі мүмкін екенінен қынжылды. Көптеген одақтас мемлекет қайраткерлері, соның ішінде Марлборо, Филипптің талап бойынша тақтан бас тартатынына сенді және бұл шарттар Францияның соғысты жалғастыру қабілетін кемсіткенін ойлады. Олар испандықтардан оның орнына Карлді король ретінде қабылдауды талап етті, бірақ олар мұны істеуге дайын емес еді, бұл Каталониядан тыс аумақтарды ұстауға жасалған одақтастардың әскери науқандарының сәтсіздігімен дәлелденді. Людовик XIV Испаниядағы амбицияларынан бас тартқанға көрінеді, бірақ немересіне қарсы соғыс жариялау оған қабылданбас нәрсе болды, бұл талап осыншалықты жағымсыз болғандықтан, жарияланғаннан кейін француздар соғысты жалғастыруға шешім қабылдады. Турне қамалындағы сәттілікке жеткеннен кейін, Марлбороның 1709 жылғы Солтүстік Франциядағы шабуылы 11 қыркүйекте Мальплаке шайқасында аяқталды; номиналды түрде одақтастардың жеңісі, бірақ олардың жалғыз жоғалғандары 86 000 сарбаздың 22 000-ын құрады, голланд жаяу әскері 18 000-нан 8 500-ін жоғалтты. Француздардың стратегиялық жағдайы нашарлай бергенімен, шайқас олардың жауынгерлік қабілеттері сақталғанын және Ұлыбритания мен Голландия Республикасындағы соғысқа деген шаршауды күшейткенін көрсетті. Көбірек маңызға ие болғандары – сәуір айында Аликантеде және мамыр айында Ла Гудинадағы франко-испандық жеңістер, бұл одақтастар үшін Испаниядағы сәтті әскери шешім енді алыс перспективада екенін көрсетті. Одан кейін голландтар өздерін мұрагер принц Карл қол қойған сауда келісімінен шеттетілгенін білді, ол Ұлыбританияға Испан Америкасындағы эксклюзивті сауда құқығын берді. Бұл одақтастар арасындағы келіспеушілікті күшейтті, сонымен қатар испандықтардың мұрагер принцті өздерінің королі ретінде қабылдауына қарсылығын арттырды. Лондондық виг үкіметі испандық Нидерландыдағы жеңілдіктерге келісу арқылы голландтарды өтеуге тырысқанда, оларға тори оппозициясы британдық саудаға зиян келтіретінін айтып қарсылық көрсетті. Вигтер 1708 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлауда әскери жеңіс бейбітшілікке жетудің ең жылдам жолы деп мәлімдеп жеңіске жетті, бірақ Франциядағы сәтсіздіктер Испанияда да көрінді. Мұрагер принц Карл 1710 жылы Альменар мен Сарагосадағы жеңістерден кейін Мадридке қайта кірді, бірақ одақтастар ішкі аймақты ұстай алмады және кері шегінуге мәжбүр болды. 8 желтоқсанда Брихуэгада 3500 британдық әскері капитуляциялады, ал 10 желтоқсанда Виллавичоза шайқасы Испанияның Бурбон билігін бекітті. Сонымен қатар, шығындар өсуін жалғастырды; Голландия банкроттыққа жақын болды, ал австриялық әскерлердің барлық қаржысы Ұлыбританиядан түсті. 1709 жылы Парламент 6,4 миллион фунт стерлингтік шығындарды мақұлдады, бұл 1706 жылы 5,0 миллион фунт стерлингтен жоғары болды; 1710 жылдың соңына қарай, бұл аз табысқа қарамастан, 12,9 миллион фунтқа дейін екі есеге өсті.
on an undivided Spanish monarchy for Archduke Charles. The Allies demanded that Philip was given two months to cede his throne to Charles, while France was required to remove him by force if he did not comply, besides having to cede the strongholds, Thionville, Cambrai and Valenciennes as collateral. Although Spain was of less importance to them, the Dutch negotiators, led by Heinsius, considered these strict conditions necessary to ensure that peace conditions were honoured, as they doubted Louis' sincerity. They were concerned that the Allies would still have to exhaust themselves in Spain, while France, after a period of recuperation, might once again lend support to Phillip. Many Allied statesmen, including Marlborough, assumed Philip would abdicate on request and felt that the terms seriously underestimated France's ability to continue the war. They also required the Spanish to accept Archduke Charles as king in his place, which they were clearly unwilling to do, as demonstrated by the failure of Allied campaigns to hold territory outside Catalonia. Although Louis seemed willing to abandon his ambitions in Spain, making war on his grandson was unacceptable, a stipulation so offensive that when made public, the French resolved to fight on. Following success in the Siege of Tournai, Marlborough's 1709 offensive in northern France culminated in the Battle of Malplaquet on 11 September; a nominal Allied victory, but one in which their total casualties numbered 22,000 out of 86,000 soldiers, the Dutch infantry losing 8,500 out of 18,000. Although the French strategic position continued to deteriorate, the battle showed that their fighting abilities had remained intact and increased war weariness in both Britain and the Dutch Republic. More significant were Franco Spanish victories at Alicante in April, and La Gudina in May, which showed that an successful military solution in Spain for the Allies now appeared remote. Shortly after, the Dutch discovered they had been excluded from a commercial agreement signed by Archduke Charles which granted Britain exclusive trading rights in Spanish America. This deepened divisions between the Allies, while increasing Spanish opposition to having the Archduke as their king. When the Whig government in London tried to compensate the Dutch by agreeing concessions in the Spanish Netherlands, they were opposed by their Tory opponents as detrimental to British commerce. The Whigs had won the 1708 British general election by arguing military victory was the quickest road to peace, but failure in France was mirrored in Spain. Archduke Charles re entered Madrid in 1710 after victories at Almenar and Saragossa, but the Allies could not hold the interior and were forced to retreat. 3,500 British troops surrendered at Brihuega on 8 December, while the Battle of Villaviciosa on 10 December confirmed Bourbon control of Spain. At the same time, costs continued to spiral; the Dutch were close to bankruptcy while Austrian troops were almost entirely funded by Britain. In 1709, Parliament approved expenditures of £6.4 million, up from £5.0 million in 1706; by the end of 1710, these had doubled to £12.9 million, despite minimal gains.
Келіссөздер
1710 жылы наурыз айында Гертрудэнбергте келіссөздер қайта басталғанда, француз келіссөздер позициясы айтарлықтай өзгерген жоқ. Луи енді тіпті одақтастарға немересін Испаниядан шығаруға көмектесуге дайын екенін көрсетті. Голландиялықтар Филипке Сицилия мен Сардинияны өтеуге дайын болды, бірақ австриялықтар мен ағылшындар бұған келісе алмады және келіссөздер қайтадан бұзылды. Алайда француздарға Британиядағы көңіл-күйдің өзгергені анық болды. Бұл 1710 жылдың қазан айында британдық сайлауда бейбітшілікке қарсы торилер жеңіске жеткенде расталды, бірақ олар несиелік дағдарыстың алдын алу үшін соғысқа деген міндеттемелерін растады. Сентябрь айында Бушайнды басып алуына қарамастан, солтүстік Францияда шешуші жеңіске қол жеткізе алмады, ал Жаңа Францияда Квебекке қарсы экспедиция апатпен аяқталды. Император Жозеф 1711 жылы сәуірде қайтыс болғанда, Архигерцог Карл император болып сайланды; соғысты жалғастыру енді одақтастардың қалған бөлігіне мағынасыз болып көрінді, өйткені Испанияның Австриямен одақтасуы Франциямен сияқты оларға да қолайсыз болды. Британдықтар тымызын Франциямен бейбітшілік шарттарын тікелей келісті, бұл 1711 жылы 8 қазанда Лондонның алдын ала мақалаларына қол қоюға әкелді. Олар Францияның Елді мекен туралы актіні қабылдауын және француз мен испан тажының бөлек болатынына кепілдік беруді қамтыды; Франция Испанияның Гибралтар мен Менорканы беруін қамтамасыз етуге міндеттенді, ал Британияға отыз жылға Asiento de Negros монополиясын, олардың американдық колонияларына құлдарды импорттау құқығын берді. Осы келіссөздерден шеттетілуіне наразылық білдіргеніне қарамастан, нидерландтар соғыстың орасан зор шығындарынан қаржы жағынан шаршады және британдықтардың қолдауысыз жалғаса алмады. Карл VI бастапқыда бейбітшілік конференциясын өткізу идеясын қабылдамады; ол голландиялықтар оны қолдауға шешім қабылдағаннан кейін қарсылық білдірді, бірақ Хабсбургтер келісімге қарсылық білдірді.
Утрехт бейбітшілігі
Конференция ашылғалы бірнеше апта өткен соң, Ұлыбритания мен Франция арасындағы келісімге қол жеткізген бейбітшіліктің негізіне қауіп төнді. Біріншіден, француздар Испан Нидерландысын Баварияның Макс Эммануэліне беру және минималды кедергі орнату туралы ұсыныс жасады, голландиялықтардың ақша мен күш-жігерге салған зор инвестицияларының нәтижесіз қалдырды. Екіншіден, бірнеше өлім-жұлымдардың салдарынан Людовик XIV-нің екі жасар шөбересі, болашақ Людовик XV мұрагер атанды, бұл Филипптің кезегі жетіп, оның дереу тақтан бас тартуы қажеттігін көрсетті. Голландиялықтар мен австриялықтар келіссөздердегі жағдайларын жақсарту үмітінде күресін жалғастырды, бірақ Болингброк Марлбороның орнын басатын Ормонд герцогіне «Төзу туралы жарлықтарды» шығарды, оған французға қарсы шабуылға қатысуға тыйым салды. Бұл жарлықтар сол кезде және кейіннен зор ашу-ыза тудырды, вигтер Ганновердің әскери араласуын талап етті; Георг, Ганновердің курфюрстісі, кінәлі деп есептелгендер, соның ішінде Ормонд пен Болингброк, оның билікке келгеннен кейін эмиграцияға кетіп, көрнекті якобиттерге айналды. Принц Евгений маусым айында Ле-Кесноны басып алды және Ландресиді қоршады, бірақ 24 шілдеде Денайда жеңіліске ұшырады; француздар одан кейін Ле-Кесноны және бұрынғы жылдары жоғалтқан көптеген қалаларды қайта басып алды, олардың ішінде Маршен, Дуэ және Бушен де болды. Бұл француздардың әскери қабілетін сақтап қалғанын көрсетті, ал голландиялықтар соғысты жалғастыруға қабілеттіліктерінің шегіне жетті. 6 маусымда Филипп француз тағынан бас тартқанын растады, ал британдықтар голландиялықтарға 1709 жылғы шартының орнына жаңартылған Кедергі шартын ұсынды, олар оны тым кеңдік берген деп қабылдамады. 1697 жылғы кедергіден айтарлықтай жақсартылған бұл шарт австриялықтардың мақұлдауына байланысты болды; соңғы шарттар олар үшін аз пайдалы болғанымен, голландиялықтардың бейбітшілік шарттарына келісуі үшін жеткілікті болды. Голландиялықтар мен австриялықтар арасындағы кедергілерді іске асыру бойынша келіссөздер 1715 жылға дейін созылды, өйткені австриялықтар өз аумағында орналасқан голландиялық гарнизондарға төлеуге құлықсыздық танытты. Алайда, британдықтардың қысымы нәтижесінде келіссөздер Нидерланд Республикасының қанағаттануымен аяқталды. Франция Мантуя мен Мирандолаға қол жеткізбеуге кепілдік беруін талап еткенде Карл конференциядан шықты; оны Францияның Стюарт мұрагері Джеймс Фрэнсиске қолдау көрсетуін тоқтатуын қалаған Ганновердің курфюрстісі Георг қолдады. Нәтижесінде, 1713 жылғы 11 сәуірде Франция мен басқа одақтастар арасындағы Утрехт бейбітшілігіне Австрия да, Империя да қол қоймады; Испания маусым айында голландиялықтармен, содан кейін 1713 жылғы 13 шілдеде Савойямен және Ұлыбританиямен бейбітшілік жасады.
Раштат пен Баден шарттары
Рейнде шайқастар жалғасты, бірақ Австрия қаржылық тұрғыдан құлдырады, ал 1713 жылдың қараша айында Ландау мен Фрайбургты жоғалтқаннан кейін Карл 1714 жылдың 7 наурызында соңғы рет бейбітшілікке келді. Раштат шартында Габсбург монархиясы Утрехт шарттарына қосылды, осы арқылы Оңтүстік Италиядағы олардың иеленулері расталды, Брайсак, Кель және Фрайбург қайтарылды, француздың венгр көтерілісіне қолдауы тоқтатылды және Голландияның қорғаныс бекіністеріне қатысты шарттарға келісім жасалды. Карл Страсбург пен Эльзасқа деген құқығынан бас тарды және Бавария мен Кёльнның Виттельсбах сайлаушыларын – Макс Эммануэль мен Жозеф Клеменсті қалпына келтіруге келісті. Шарттың XIX бабы Испаниялық Нидерландыдағы билікті Австрияға берді. 7 қыркүйекте Киелі Рим империясы Баден шарты арқылы келісімге қосылды; Каталония мен Майорка 1715 жылдың маусымына дейін Бурбондарға бағынбаса да, соғыс аяқталды.
Салдары
Утрехт бейбітшілігінің ІІ-бабында «Испания мен Франция патшалықтарының тым тығыз бірігуінен туындаған, барлық Еуропаның бостандығы мен қауіпсіздігіне төнген үлкен қауіптің салдарынан, бір адам ешқашан екі патшалықтың да королі бола алмайды» деген шарт қойылған. Кейбір тарихшылар мұны қазіргі заманғы ұлт мемлекетінің қалыптасуындағы маңызды кезең деп қарастырады; ал Рэндалл Лесфер бұл ұжымдық қауіпсіздік идеясының дамуындағы елеулі бірегейлік деп санайды.
Испания
Филип Испания королі ретінде бекітілді, ол өзінің тәуелсіздігін және империясының басым бөлігін сақтап қалды, бірақ испандық Нидерландыны, итальяндық иеліктерінің көп бөлігін, сондай-ақ Гибралтар мен Менорканы берді. Бұл жоғалтулар ауыр тиді; Неаполь мен Сицилия 1735 жылы, ал Менорка 1782 жылы қайта бағынышты болды, алайда Гибралтарды қайтаруға жасалған көптеген әрекеттерге қарамастан, ол әлі де Ұлыбританияның билігінде қалды. 1707 жылғы «Нуэва Планта» жарлықтары билікті Мадридте шоғырландырып, аймақтық саяси құрылымдарды жойды, бірақ Каталония мен Майорка 1767 жылға дейін осы жүйеге енбеді. Олардың экономикасы тамаша жылдамдықпен қалпына келді, ал Бурбон әулеті (қысқа үзілістерден басқа) содан бері Испания тағында отыр.
Франция
Людовик XIV 1715 жылдың 1 қыркүйегінде қайтыс болды, оның орнына бес жасар шөбересі Людовик XV таққа отырды; өлім төсегінде ол «Мен соғысты тым жақсы көрдім» дегенін айтқан деседі. Рас немес жоқ, соңғы келісім 1709 жылғы одақтастардың талаптарынан гөрі әлдеқайда артық болғанымен, Людовик 1701 жылдың ақпанына дейін дипломатиялық жолмен қол жеткізбеген нәрсені алу қиын. 1666 жылдан бастап француз саясаты қарсыластарынан әскери және экономикалық тұрғыдан басымдық танытты, бірақ 1714 жылға қарай бұл өзгерді, Британия екі жақтан да Франциядан озып кеткендей болды. Бұл аралықтың кеңеюі, Утрехт келісімінен кейін британ саудасының өркендеуі Людовик мұрагерлері үшін еуропалық билік тепе-теңдігіне қауіп деп саналды. Осы жағдайды түзетуге тырысу Францияның 1740-1748 жылдардағы Австрия мұрагерлік соғысына қатысуының басты себебі болды.
Австрия және Киелі Рим империясы
Испаниядағы сәтсіздікке қарамастан, Австрия Италия мен Венгриядағы өзінің беделін сақтап, испандық Нидерландтың көп бөлігін бағындырды; тіпті голландтарға олардың кедергілік гарнизондарының құнын өтегеннен кейін де, артқан кірістер Австрия армиясын едәуір кеңейтуге мүмкіндік берді. Габсбургтердің назары Германиядан Оңтүстік Еуропаға ауысуы 1716–1718 жылдардағы австрия-түрік соғысындағы жеңісімен жалғасты. Киелі Рим империясындағы үстемдікке Бавария, Ганновер, Пруссия және Саксония сын салып, тәуелсіз мемлекеттер ретінде белсенді әрекет етті; 1742 жылы Бавариялық Карл 300 жылдан астам уақыттан бері Габсбург емес император атанды.
Ұлыбритания
Ұлыбритания әдетте Утрехт шартының ең көп пайда тапқан ел ретінде қарастырылады, ол оның Еуропаның жетекші сауда державасы болуына негіз салды. Ол теңізде бәсекелестерінен басымдық орнатып, Гибралтар және Менорканың стратегиялық Жерорта теңізі портын, сондай-ақ Испан Америкасындағы сауда құқықтарын иеленді. Франция 1714 жылғы тамызда Георг I-нің таққа мұрагерлік етуін қамтамасыз ете отырып, протестанттық мұрагерлікті қабылдады және 1716 жылғы ағылшын-француз келісімінде Стюарттарға қолдау көрсетуден бас тартуға келісті. Соғыс барлық қатысушы елдерді бұрынғыдан бетер үлкен мемлекеттік қарызға баттырды, бірақ оны тиімді қаржыландыра алған – Ұлыбритания ғана, бұл оған бәсекелестерінен артықшылық берді.
Нидерланд Республикасы
Голландиялықтар Оңтүстік Нидерландыдағы өздерінің позицияларын сәтті қайта алды, ал олардың әскерлері 1792 жылы жаңа кезең басталғанға дейін Еуропадағы француз территориялық кеңеюін тоқтатқан одақтың орталық құрамында болды. Дегенмен, соғыс оларды тиімді түрде банкротқа дейін жеткізді және Голландия сауда флотына қайтымсыз зиян келтірді; олар Тынық мұхитындағы үстем экономикалық күш болып қала бергенімен, Ұлыбритания әлемдік сауда және теңіз үстемдігін өз қолына алды. Голландия адмиралтействоларының әлсіреуі Алжирден келген қарақшыларға көптеген голландиялық сауда кемелерін тартып алуға мүмкіндік берді, оларды голландиялықтар ұзақ соғыстан кейін тоқтата алды. Барьерлік шарттағы бекіністер 1713 жылдан кейінгі онжылдықтарда Голландияның сыртқы саясатын анықтаушы күшке айналды және Австрия мұрагерлік соғысы кезінде сынақтан өтті.
Басқа
Кеңірек салдарына Пруссия мен Савойяның күшеюі жатады, ал көптеген қатысушылар 1700–1721 жылдардағы Ұлы Солтүстік соғысына қатысты, нәтижесінде Ресей алғаш рет Еуропадағы маңызды державаға айналды. Сонымен қатар, отарлық қақтығыстар салыстырмалы түрде шағын болды және көбінесе Солтүстік Америкада шектелді, бірақ «Анна патшайымының соғысы» деп аталатын осы қақтығыстар болашақ соғыстардың маңызды бөлігіне айналатын болды. Соғыс аяқталғаннан кейін теңізшілердің жұмыссыз қалуы, бұрын соғысқан елдердің теңіз күштерінде жұмыс істеген көптеген теңізшілердің күнкөріс үшін пираттыққа көшкеніне байланысты, Пираттық алтын ғасырының үшінші кезеңі басталды.