Кіріспе

Ксенофонттың Кір Ұлы туралы жартылай ойдан шығарылған өмірбаяны

"Киропедия", кейде "Киропедия" деп те жазылады, Персияның Ахеменид империясын құрған Кір Ұлының жартылай ойдан шығарылған өмірбаяны болып табылады. Оны б.з.б. 370 жылдары афиналық сарбаз, тарихшы және Сократтың шәкірті Ксенофонт жазған. "Киропедия" латынша атауы грекше "Куропаидея" (Κύρου παιδεία) сөзінен шыққан, ол "Кірдің тәрбиесі" дегенді білдіреді. Оның кейбір аспектілері ортағасырлық жазушылар үшін "патшаларға арналған айна" жанрының үлгісіне айналды. Өз кезегінде, "Киропедия" Макиавеллидің ең танымал, бірақ ерекше "Принц" атты туындысына зор әсер етті, бұл ортағасырлық саяси ойлаудан бас тартуға және қазіргі саясаттың дамуына себепкер болды.

Формат

Киропедия – идеалдық билеушінің тәрбиесін сипаттайтын әңгіме. Ол ертедегі роман, өмірбаян және көшбасшылық туралы манифест ретінде қарастырылған. Бұл еңбек көрермендеріне, олардың көпшілігі афиналық элиталар болған, саяси және моральдық үлгі беруді мақсат етеді. Көптеген ғалымдар Ксенофонт оны тарихи мәтін ретінде жазбағанын атап көрсетсе де, Киропедия белгілі классикалық жанрлардың ешқайсысына толық сәйкес келмейді, тек ертедегі романға едәуір жақын. Ксенофонт (б.з.д. 431 – 355 жж.) Кирдің (б.з.д. 580 – 530 жж.) замандасы болмаған, ал Парсы туралы кейбір ақпараттары кейінірек Ахеменидтер сарайында болған оқиғаларға негізделген болуы мүмкін. Ксенофонт өзінің «Анабазис» еңбегінде баяндағандай, персиялық азаматтық соғыста жеңілген тарапта соғысқан «Он мың» грек әскерінің бірі ретінде сапар шеккен.

Бірінші кітап

Ксенофонт Ұлы Кирдің өмірін он екі жасында бастайды. Кирдің анасы Мандане әкесінен ұлын Мидияға алып келуге өтініш алады. Оның әкесі Астиаг, Мидия патшасы. Кир әкесімен кездескенде, оның қарапайым парсы киімінен гөрі сәнді мидиялық киімінен таныды. Олар патшалықта біраз уақыт тұрады, Кир мидиялықтардың дәстүрлерін үйренеді. Қонақ болған кезінде Кир мен Астиаг жақсы қарым-қатынас жасайды. Бірнеше уақыттан кейін Мандане күйеуін көру үшін Персияға қайта оралуға ниеттенседі, бірақ әкесі Кирдің қалуын қалайды. Мандане Кирге қала ма, жоқ па, соны өзі шешуге мүмкіндік береді. Кир қалада қалуға шешім қабылдап, мидиялықтардан көбірек білуге тиіс екенін айтады. Медияда өскен Кирдің жаттығулары кезінде оған серік болып жүрген достары да болады. Ол сонымен бірге олармен аң аулауға барады, бірақ олардың жасы кішкентай болғандықтан аң аулау мүмкіндіктері шектеулі. Бұл Кирге ұнамайды, ол өзінің ағасы Цьяксареске оны аң аулауға алып кетуін сұрайды. Оның ағасы алдымен бас тартады, бірақ кейін келіседі. Цьяксареспен бірге аң аулап жүргенде, Кир қауіпті жануарларға тап болады, ол өзінің өмірін тәуекелге тігіп, аңын Астиагқа деген сүйіспеншілігінен сыйлайды. Астиаг Кирдің өмірін қауіпке тігуге ешқандай сыйлық тұрарлық емес екенін айтып, сыйлықты қабылдамайды. Сол кезде Ассирия патшасы үйленеді, мерекеге орай ол үлкен топты жинап, Ассирия мен Мидия империясының шекарасына аң аулауға шығады. Ассирия патшасы аң аулау орнына жеткенде, оның мидиялықтардың шекарасына шабуыл жасауға жеткілікті үлкен әскері бар екенін түсінеді. Астиаг өзінің әскерін ассириялықтардың оның жерін тонауына қарсы шақырады. Кир әлі де жас болса да, өзін ұстай алмай, бабасына еріп жүреді. Мидиялықтар ұрланған заттарды алып бара жатқан ассириялықтардың қасына кетеді. Астиаг әскерін жіберуге асығады, себебі жаудың атты әскері қарсы шабуыл жасауы мүмкін. Кир Цьяксареске мал алып бара жатқан жаяу әскерді тосқауылға алу үшін атты әскердің шағын бөлімін басқаруды ұсынады. Егер жаудың атты әскері жаяу әскерді күшейтуге тырысса, Астиагтың әскерлері оларды тоқтатуға асығады. Бұл жоспарға сай, мидиялықтар ассириялықтарды кері қайтарады. Астиаг Кирдің жеңіске жеткенін айтады, бірақ оның стратегиясы ақымақтық екенін айтады. Кирдің атағы бүкіл империяға таралады. Оның әкесі Камбис I ұлының жетістіктерін естіп, оны Персияға шақырады. Қайтып оралғанда Кирді құшақ жайып қарсы алады. Достары оның сәнді мидиялық болып қайта оралатындығын ойлаған, бірақ ол қарапайым парсы болып оралады. Ол жас жігіт болғанға дейін уақытын парсы дәстүрінде өткізеді. Ол уақытын әскери дәстүрлерді үйренумен және жаттығумен өткізеді. Астиаг қайтыс болады, ал Цьяксарес Мидия империясының билеушісі болады. Сол кезде Ассирия патшасы көрші елдерді жаулап алады. Ол мидиялықтар мен парсыларға сенім артып, өз одақтастарын екі империяның қауіп төндіретініне сендіреді. Ассирия әскері мен оның одақтастары 60 000-нан аса атты әскер мен 200 000-нан аса садақшы және найзагерлерден құралған еді. Цьяксарес олардың жоспарларын біліп, персиялықтарға Кирдің күш-жігерін сұратып, хабар жібереді. Кир 10 000 садақшы, 10 000 найзагер және 10 000 нысана ұстайтын сарбаз жинап алады. Ол жауларына қарсы аттанмас бұрын, оларға жеңіске жетуді уәде етіп, сөз сөйлейді.

Екінші кітап

(2) Кир мен Камбиз Сиаксардың әскерімен кездеседі. Жауынгерлік хабарламаларды, әскер санын және стратегияны талқылағаннан кейін, олардың жағдайы қиын екенін түсінеді. Ең үлкен кемшілік – олардың әскері 100 мың жаяу әскер, 10 мың атты және 60 мың садақшы мен найзагерлерден тұрады, бұл мидиялықтардан келген күш, ал қарсыластардың саны 260 мыңға жетеді. Осыншама көп санда басымдыққа ие болғандықтан, Кир соғыстың тозу арқылы жеңіске жеткізілмейтінін айтады. Егер санда жеңіске жетпесе, сапалы армиямен жеңіске жете алатынын түсінеді. Ол соғыстағы әдеттегі тактика – жеңіл қаруланған, алыстан шабуылдайтын әскерлер екенін айтады, сондықтан өз әскерін жақын арада күресетін, ауыр қаруланған армияға айналдыруға шешім қабылдайды. Әскерлеріне кеудеге корсет, сол қолға қалқан, ал оң қолға қылыш немесе айбалта беріледі. Кир персиялық әскерін жақын арада күресетуге баулиды. Ол әскери реформалар жүргізеді, мысалы, бөлімдердің әскерлерін бірге тұрып, бір-бірімен байланыс орнатуға бұйырады. Әскерге жаттығуларын аяқтағанша тамақ берілмейді. Әскердің еңбегі олардың сыйақысын анықтайды. Әскердің жетістіктерін білу үшін офицерлермен жиналыстар өткізіледі. Кир әскердің жаңа тактикаларды үйренудегі қиындықтары туралы хабардар болады, бірақ олардың жақсарып келе жатқанын естиді. Екінші кітаптың қалған бөлігі Кир мен оның капитандарының жаңа қосылғандар туралы ойларына арналған. Кейбір капитан жаңа қосылғандардың өз орнына бекінуіне уақыт керек деп санайды. Басқа капитандар келіседі, бірақ жауынгерлерді шайқасқа дайын етуге жеткілікті уақыт жоқ екенін ойлайды.

Үшінші кітап

(3) Парсы әскері Армения патшалығына жорыққа шықты. Армения патшасы парсыларға қарсы тұру үшін әскер жинады, бірақ Кирдің әскер бастығы екенін естіген соң қашып кетті. Патша таудың биік жерінде жасырынып бақты. Кир әскерімен патшаның қаладан шығу жолдарын қоршап, оның отбасын және қазынасын тұтқынға алды. Ол елшілерді ауылдарға жіберіп, егер олар үйлерінде қалып қойса, жау саналарын айтты. Патшаға да хабаршылар жіберіліп, Кирмен кездесуге шақырды. Соңында патша Кирмен кездесіп, Мидиямен жасаған келісімін бұзғаны үшін сотталды. Патшаның келісімді бұзу себебі – халқына еркіндік әкелу еді. Ол кез келген жазаға дайын еді, бірақ оның ұлы Тигран Кирден әкесін кешіруін өтінді. Тигран Кирді әкесінің қатесінен сабақ алып, оның одақтас болатынына көндіруге тырысты. Екеуі арасында адам қатесінен қысқа мерзімде сабақ ала ала ма деген пікір таласы туды. Алайда Кир Тигранның тілегін орындап, тағы бір одақтас тапқанына қуанды. Кир патшаға барлық олжаны қайтарды және оның байлығы мен билігі қандай екенін сұрады. Патша Кирге 8 мың атты әскер, 40 мың садақшы және 3 мыңнан астам күміс талант бар екенін айтты. Кир келісімге келіп, Армения әскерінің жартысын өз армиясына қосып алды. Сондай-ақ патша Кир мен мидиялықтарға 100 талант күміс төледі. Парсы әскері Тигран бастаған армениялық жасақпен бірге Армениямен соғысып жатқан халдейлерге қарсы жорыққа шықты. Екі елдің шекарасында Кир аймақты бақылау үшін бекініс салуға қолайлы жер іздеді. Ол халдейлердің барлау ортасы ретінде пайдаланатын тау жотасын тапты. Кир жауды жеңудің орнына армениялықтар мен халдейлер арасындағы қақтығысты тоқтатуды қалады. Бірақ Кир бейбіт келіссөздерін күтпей, биік жерді басып алу үшін шабуыл жасады. Халдей барлаушылары оның әскерінің қозғалысын байқап, қарсы тұруға тырысты. Кир әскерін төбеге көтерді, бірақ Тигран оған армениялық әскерінің жауға қарсы тұра алмайтынын айтты, өйткені халдейлер аймақтағы ең қаһарлы жауынгерлер еді. Кир армениялықтарға кері шегінуге бұйрық берді, соның арқасында халдей әскерін өзінің тәжірибелі әскерлеріне жақын келтірді. Кирдің жоспары сәтті аяқталды, жау шегініп, биік жерді басып алды. Кир Армения патшасына хабаршылар жіберіп, бекініс салуға көмектесу үшін құрылысшыларды шақыруды сұрады. Халдей тұтқындарына медициналық көмек көрсетілді және Кир оларға ұсыныс жасады: тұтқындар өз халқына қайта оралып, бейбітшілікке келісуге немесе соғысты жалғастыруға шешім қабылдауға болады. Тұтқындар кеткеннен кейін Армения патшасы өзінің қызметкерлерімен бірге Кирдің жеңісіне құрмет көрсетіп келді. Халдейлер қайта оралып, бейбітшілікке келісті. Талқылау кезінде Кир екі тарапқа да өзіне жетіспейтін ресурстарды жинау үшін бір-бірінің жерлерін пайдалануға мүмкіндік берді. Халдейлерге армениялық жазық жерлерді егін салуға, ал армениялықтарға халдейдің төбелі жерлерін мал жаюға рұқсат берілді. Екі ел де азаматтарының некелесуіне және соғыс кезінде бір-біріне көмектесуге келісті. Кир өзінің әскерін Мидиядағы Сиаксареспен кездесуге алып барды. Келген соң Кир шайқаста алған олжаны ағасына берді. Ол Сиаксареске жаумен өздерінің жерлерінде емес, жау жерінде кездесуге кеңес берді. Сиаксарес келісіп, күшін жинап, Кирдің жорығына қосылды. Персиялықтар, мидиялықтар және армениялықтар ассириялық жерлерге басып кірді. Жаудың барлаушылары жау әскерінің алға жылғанын байқап, патшаға хабарлады. Ассирия патшасы өз әскерін жинап, Кирмен соғысуға аттанды. Екі әскер де жақындасқанда, ешқайсысы да алға жылға батылмады. Ассириялықтар лагерьлерінің айналасына қорғаныс бекіністерін салды. Сиаксарес шабуыл жасағысы келді, бірақ Кир оған жаудың күші аз болғандықтан, ассириялықтар оларға қарсы тұра алмайтынын айтды. Кир әлі де ағасынан шабуыл жасауға бұйрық алды және бұйрыққа бағынды. Хризант және басқа да офицерлер Кирге ассириялық дезертирлерді тұтқындап алғанын хабарлады. Ол жау әскерінің шағын отряды лагерьдегі демалыс орнымен бірге жорықтап келе жатқанын білді. Кир шабуылға кірісіп, әскеріне: "Батырлар, алдыңғы қатарға! Кім менің артымнан келеді? Кім алғашқы ассириялықты жерге жатқызады?" Кирдің әскері ассириялықтармен шайқасып, оларды тез арада шегінуге мәжбүр етті. Шайқас жау лагерінде жалғасты, бірақ Кир күшейтілген күштер келгенін сезіп, әскерін кері шегіндірді.

Бірінші кітап

Бірінші кітаптың кіріспесінде автор, неліктен кейбір билеушілерге ерікті түрде бағынады, ал басқаларына бағынбайды деген оймен айналысқандығы айтылады. Автордың байқауынша, адамдар әр жерде билеушілеріне мойынсұнбайды; жалғыз ерекшелік – Кир Ұлы, ол бағынуға шабыттандырған адам. Кирдің жаулауларының тізімі келтірілгеннен кейін, автор оның халқының неліктен оған "ерікті түрде" бағынғанын түсінуге тырысады. Шығарма Кирдің өмірінің барлық кезеңін баяндайды, ал сегіз кітаптың тек біріншісі Кирдің тәрбиесіне арналған. Бірінші кітап Кирдің тегін, тәрбиесін және анасының әкесі, медийлік әулет өкілі Астиагестің сарайындағы тұруын сипаттайды. Ғалымдар Ксенофонттың империялық Парсының алдындағы білім беруді сипаттауының ерекше екенін және Спарта дәстүрлеріне негізделгенін атап көрсетеді: бұл Ксенофонттың тағы бір еңбегі – «Лакедемондықтардың Конституциясы» тақырыбы.

2-7 кітаптар

2-7 кітаптар Кирдің Мидияның қарауындағы елдің азаматы ретінде, әлемдегі ең ірі империяны құру жолындағы өмірін қамтиды. Осы кітаптарда Кир классикалық ізгілік үлгісі ретінде көрсетіледі, бірақ сонымен қатар қазіргі таңда Макиавелли тактикасы деп аталатын амалдарды да қолданады. Ол бастапқыда Мидиялықтарға адал болып, оларды күшті және белсенді Бабыл империясынан қорғау үшін генерал ретінде қызмет етеді. Ол халдейлер, гирканийлер, кадусийлер, сактар және сусийлер сияқты елдермен одақ құру арқылы осы мақсатқа жетеді. Бабылдың қалған одақтастары Кіші Азияның көптеген елдері мен Мысырдың жаяу әскерлерінен тұрады. Лидиялық Крез екі елдің соңғы далалық шайқасында генерал болып әрекет етеді. Кир Бабылді жаулап алу үшін күшейе түскен халықаралық армиясымен қайта оралады. Ол өзеннің бағытын өзгертіп, ұзақ қоршаудан құтылып, содан кейін мереке күні құрғақ арна арқылы әскер жібереді. Вавилонды мереке күні Евфрат өзенінің арнасын бұрып жаулап алды деген мәлімдемені Геродот та (1.191) айтады.

Сегізінші кітап

Сегізінші кітап Кирдің патшалығы мен монархияға қатысты ойларын көрсетеді. Осы кітаптың соңғы бөлімі (8.8) Кир қайтыс болғаннан кейін оның империясының жылдам құлауын сипаттайды. Бұл бөлімді кейінірек біреу жазған деген болжам бар. Басқаша айтқанда, бұл Ксенофонттың идеалды билеуші туралы ұғымындағы теориялық қайшылықты көрсетеді немесе Ксенофонт идеалды билеушіні жай ғана сипаттауды көздемеген болуы мүмкін. Сонымен қатар, бұл Кирдің көшбасшы ретіндегі күшін көрсетуге, әлсіретуге емес, бағытталған болуы да мүмкін. Баяндамада тарихи шындығы күмәнді кейіпкерлер де кездеседі. Мысалы, Абрадатас пен Пантеяның махаббаты повестің көп бөлігін құрайды (v.1.3, vi.1.31ff, vi.4.2ff, vii.3.2ff).

Қабылдау

Киропедияны классикалық дәуірде кеңінен құрметтелетін және оқылатын автордың шедеврі деп есептеген. Полибий, Цицерон, Тацит, Галикарнастық Дионисий, Квинтилиан, Аулус Геллий және Лонгин Ксенофонтты және оның еңбектерін жоғары бағалаған. Классикалық авторлар оның Киропедияны Платонның «Мемлекетіне» жауап ретінде немесе керісінше жазғанын айтқан, ал Платонның «Заңдары» Киропедияға сілтеме жасайтын сияқты. Ежелгі заманның басшыларының арасында Сципион Эмилиан әрдайым өзімен бірге бір данасын алып жүргені айтылады; сондай-ақ, Ұлы Александр мен Юлий Цезар да оны өте жақсы көрген.

Мұра

Киропедия Батыс Еуропада орта ғасырдың соңында саяси ізгілік және әлеуметтік ұйым туралы еңбек ретінде қайта жаңғырылды. Ол болашақ билеушілерді тәрбиелеу үшін көшбасшылық мінез-құлқының үлгілерін ұсынған, «билеушілердің айнасы» деп аталатын орта ғасыр мен Ренессанс дәуірінің соңғы кезеңіндегі жанрға зор ықпал етті. Джованни Понтано, Бартоломео Сакки, Леон Баттиста Альберти және Балдассаре Кастильоне Кирді осындай үлгі ретінде қарастырды. Дегенмен, көптеген «билеушілердің айнасынан» айырмашылығы, Киропедияның шынымен идеалды билеушіні сипаттау мақсатында жазылғандығы күмәнді. Киропедия жаңа заманның басында және Ағарту дәуірінде де кеңінен оқылды. Макиавеллидің «Билеуші» атты еңбегі, қазіргі заманғы саяси ойлауға бет бұрылыстың белгісі болды, ол Киропедияның зор ықпалына ішкі тірлік етті және Ксенофонтты тереңірек тануды білдірді. Ол Киропедияның идеалистік көзқарасын сынға алып, Кирдің алдауын және алдамшы басшылардың қаупін Киропедияның мазмұнының бір бөлігі деп санады. Макиавеллиден кейінгі Монтень, Монтескье, Руссо, Бэкон, Джонатан Свифт, Болингброк, Шафтсбери, Эдвард Гиббон және Бенджамин Франклин сияқты көптеген жаңа заманғы жазушылар да Ксенофонтты философ және тарихшы ретінде жоғары бағалады. Киропедия классикалық аттикалық грек тілінде дұрыс прозаның үлгісі ретінде жиі қолданылды, оны меңгеру 18 ғасырда еуропалық және американдық джентльмендердің білімінің маңызды бөлігі болды. Томас Джефферсонның кітапханасында осы кітаптың екі данасы болған, мүмкін осы себепті. 19 ғасырда Ксенофонт пен Киропедияның танымалдылығы басқа классикалық авторлар мен еңбектермен салыстырғанда төмендеді. Бұл, ішінара, монархияны қолдауының азаюымен байланысты. Алайда, 20 ғасырдың соңы мен 21 ғасырдың басында Ксенофонттың еңбектері зерттеліп, бағалануда. Зерттеушілер Киропедиядағы негізгі тарихи оқиғалар Геродоттың «Тарихында» сипатталған оқиғалардан гөрі сенімдірек деп санайды, ал еңбектің маңыздылығы мен тарихи дәлдігі туралы пікірталас жалғасуда.