Кіріспе

АҚШ-тың ұшқышы, Эксперименталды ұшақ қауымдастығының негізін қалаушы Пол Говард Поберезный (14 қыркүйек 1921 – 22 тамыз 2013) – американдық ұшқыш, кәсіпкер және ұшақ конструкторы. 1953 жылы Эксперименталды ұшақ қауымдастығын (EAA) құрды және өмірінің көп бөлігін өздігінен жасалған ұшақтарды насихаттауға арнады. Поберезный АҚШ-та ұшақ құрастыру дәстүрін танымал еткен алғашқы адам деп есептеледі. EAA-ны құру және Висконсин штатының Ошкош қаласындағы жыл сайынғы конвенция арқылы ол миллиондаған адамды авиацияға қатысуға шабыттандырды. Көптеген адамдар оның мұрасын 20-шы ғасырдың соңы мен 21-шы ғасырдың басындағы АҚШ-тың жалпы авиация индустриясының өсуімен және дамуымен байланыстырады. Ол Теребовлияда туып өскен украиндық көшпенді және Оңтүстік АҚШ-тан келген Джетти Доудидің ұлы. Канзас штатының Ливенуорт округінде дүниеге келген Пол Висконсин штатының Милуоки қаласында кедейлікте өсті, ыстық қағаздан жасалған шатырда тұрды және мектепке барғанға дейін үй ішінде су құбырының бар екенін білмеді. Ол ерте жасынан авиацияға қызығушылық танытып, ұшақ дизайны бойынша алғашқы білімін модельдік ұшақтар арқылы алды. Одан кейін орта мектепте ұшу және ұшақтарды жөндеуді үйренді, WACO Primary Glider және Porterfield 35 монопланымен бастап, орта мектептен кейін American Eagle бипланымен ұшты. Ешқашан колледжге бармаған Поберезный бірде "Eagle" ұшағын ұшыру және күтіп ұстауды алған біліміне ең жақын нәрсе деп сипаттады.

Тәжірибелік ұшақ қауымдастығы

Поберезний 1953 жылы Висконсин штатындағы үйінде Эксперименталды ұшақтар қауымдастығын (EAA) құрды. Бастапқыда ол негізінен оның жертөлесіндегі ұшақ құрастыру ұйымы ретінде пайда болды, бірақ кейіннен халықаралық авиацияның барлық салаларын қамтыды. Поберезний 1989 жылы EAA президенті лауазымынан кетті, ал 2009 жылға дейін ұйым төрағасы болып қалды. 2017 жылы ұйымда 100-ден астам елде 200 000-ға жуық мүше тіркелді. 1953 жылы EAA екі беттік «The Experimenter» (кейін «Sport Aviation» деп аталды) атты ақпараттық бюллетенін жариялады. Бұл бюллетенді алғаш рет Пол және оның әйелі Одри Поберезний, сондай-ақ бірнеше еріктілер бірлесіп шығарды және жазды. Қазір ай сайын жарық көретін журнал эксперименталды ұшақ құрастыру және авиацияның басқа да тақырыптарына, соның ішінде көне, соғыс және классикалық ұшақтарға арналған. EAA-ның жыл сайынғы конвенциясы мен ұшқыштар жиыны (қазір EAA AirVenture Oshkosh деп аталады) Висконсин штатының Ошкош қаласында 600 000-нан астам адамды, 10 000 ұшақты және 1 000-нан астам форумдар мен семинарларды тартады, бұл оны әлемдегі осы сияқты ең ірі шараға айналдырады. Ол алғаш рет 1953 жылы қазіргі Тимерман-Филдте (Милвоки) өткізілді, онда тек бірнеше ұшақ қатысты. 1950-ші жылдардың соңына қарай шара Тимерман-Филдтің сыйымдылығынан асып, Рокфорд, Иллинойс қалалық әуежайына (қазір Чикаго Рокфорд халықаралық әуежайы) көшірілді. Рокфорд әуежайы көпшілікті қабылдауға жеткіліксіз болғандықтан, 1970 жылы шара Ошкош қаласындағы Виттман аймақтық әуежайына көшірілді. Полдың ұлы, әуеде акробатикалық әлем чемпионы Том Поберезний 1977 жылдан 2011 жылдың тамызына дейін EAA AirVenture конвенциясының төрағасы, ал 1989 жылдан 2010 жылдың қыркүйегіне дейін EAA президенті болды. 2009 жылдың наурыз айында Пол EAA төрағасы лауазымынан кетіп, оның ұлы да осы міндеттерді өз мойнына алды. Том ұйым мен конвенцияның кең өсуіне, әкесімен бірлесіп екі он жылдан астам уақыт бойы үлкен үлес қосты. EAA ұйым ішінде көптеген авиациялық бағдарламалар мен іс-шараларды құрды, соның ішінде техникалық кеңесшілер бағдарламасы, ұшу кеңесшілері бағдарламасы, жастарды авиациямен таныстыру бағдарламасы («Жас бүркіттер»), Азаматтық әуе патрулінің (Ұлттық көк берет) құрамындағы Ұлттық кадеттердің арнайы іс-шаралар бағдарламасы және тағы да басқалары. Сонымен қатар, AirVenture Висконсин аймағының экономикасына жыл сайын шамамен 200 миллион долларлық әсер етеді және Германиядағы Tannkosh, Флоридадағы Sun 'n Fun сияқты басқа да ұқсас шаралардың құрылуына, сондай-ақ Ричард ВанГрунсвен негізін қалаған Aircraft Kit Industry Association сияқты ұқсас ұйымдардың құрылуына түрткіс берді.

Әскери мансап

Поберезный Висконсин әуе ұлттық гвардиясында және АҚШ әуе күшінде 30 жыл қызмет етті, оның ішінде Екінші дүниежүзілік соғыс және Корея соғысы кезіндегі активтік қызметі де бар. Ол подполковник шенімен зейнетке шықты және әскери ұсынған жеті авиациялық қанаттың бәрін иеленді: планерші, қызметтік ұшқыш, ұшқыш, байланыс ұшқышы, аға ұшқыш, армия авиаторы және бас ұшқыш.

Әуе кемесіндегі тәжірибе

Поберезный өмір бойы 500-ден астам ұшақ түрін, оның ішінде 170-тен астам өздігінен жасалған ұшақтарды ұшты. Ол 1936 жылы 16 жасында WACO Primary Glider сыйлығы арқылы авиациямен танысты, оны өзі жөндеп, ұшуды үйренді. Жоғары мектеп мұғалімі осы желкен ұшақтың иесі болды және Поберезныйге оны жөндеу үшін ақы төлеуді ұсынды. Ол оны әкесінің гаражына апарып, ұшақ құрастыру және жөндеу туралы кітаптарды алып, жақын арада қалпына келтіруді аяқтады. Досы көлігімен желкен ұшақты әуеге сүйреп, Поберезный басқару пультінде болды; ол сүйреу арқанын босатқанда шамамен жүз футқа көтеріліп, люцерна егісіне ақырын қонды. Бір жылдан кейін Поберезный 17 жасында 1935 жылғы Porterfield ұшағымен жеке саяхат жасады және көп ұзамай American Eagle екіұшағының тең иесі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан оралғаннан кейін Поберезный өз ұшағын сатып ала алмады, сондықтан өзі жасауға шешім қабылдады. Оның 1944 жылғы North American F-51D Mustang ұшағы, "Пауль I" деп аталған, ол 1977–2003 жылдар аралығында әуе шоуларында және жарыстарда ұшты, қазір Ошкоштағы EAA Ұшқыштар мұражайында қойылған.

Жеке өмір және өлім

1996 жылы Поберезний қызы Бонни, оның күйеуі Чак Парналл және Билл Блейкпен бірлесіп, «Поберезний: The Story Begins» атты кітап жазды, онда Пол мен Одридің ерте жылдары, соның ішінде EAA-ның құрылу тарихы баяндалған. Пол Поберезний 2013 жылдың 22 тамызында 91 жасында Висконсин штатының Ошкош қаласында онкологиялық аурудан қайтыс болды. Ошкош қаласындағы оның мүлігі Aircraft Spruce & Specialty Co. компаниясымен сақталып келеді және 2017 жылдың жазынан бастап жалпы жұртқа ашық экскурсиялар ұйымдастырылуда. Одри Поберезний 2020 жылдың 1 қарашасында 95 жасында, ал Том Поберезний 2022 жылдың 25 шілдесінде 75 жасында дүние салды, бұл EAA мен оны құрған Поберезний отбасы арасындағы соңғы тікелей байланысты үзіп тастады.

Сыйлықтар мен мұра

1971 жылы Поберезный спорттық авиацияны дамытқан адамдарға табыс етілетін Дуэн және Джуди Коул сыйлығының алғашқы иегері атанды. 1978 жылы ол Эксперименталды сынақ ұшқыштары қоғамының құрметті мүшесі болып сайланды. 1986 жылы Висконсин авиациясының Даңқ залына енгізілді, ал 1987 жылы Ұлттық аэронавтика қауымдастығы (NAA) оған Авиацияның аға қайраткері атағын берді. 1997 жылы ол Халықаралық әуе және ғарыш Даңқ залына, ал 1999 жылы Огайо штатының Дейтон қаласындағы Ұлттық авиация Даңқ залына қосылды. Ол 2001 жылы авиацияға сіңірген еңбегі үшін NBAA сыйлығын және 2002 жылы Райт ағайындыларының естелік куәлігін алды. 2008 жылы Висконсин тарихи қоғамы оны «Висконсин тарихын жасаушы» деп атады, осылайша штат тарихына оның ерекше үлесін мойындады. Flying Magazine журналы 2013 жылы Поберезныйді «Авиацияның 51 батыры» тізімінде 4-орынға қойды, осылайша ол Боб Гувер, Амелия Эрхарт, Джимми Дулиттл және тіпті Чак Йегер сияқты тұлғалардан озып кетті. Cirrus Aircraft ұшақтарын құрған екі бауыр да Поберезный мен EAA-ны өздерінің табыстарына үлкен үлес қосқан деп есептейді: EAA авиацияға деген құлшынысты сақтау және дамытудың басты күші болды. Бұл салаға деген құлшыныс пен жандар болмаса, 60-шы және 70-ші жылдардағы жалпы авиацияның (GA) үлкен дамуын көрмес едік, және менің ойымша, GA 80-ші және 90-шы жылдардың соңында тірі қалуы мүмкін емес еді. Пол авиациядағы шығармашылық пен табандылықты қолдауға мүмкіндік беретін ұйым құрды. EAA бізге жаңаша армандауға және содан кейін сол арманға жету жолын көрсетті. |Дейл Клапмейер