Кіріспе

көбелектер туысы

Капуа (['/k//æ//p//j//u//ə/ KAPyooə, ˈkaːpwa]) – Италияның оңтүстігіндегі Кампания аймағындағы Казерта провинциясындағы қала және коммуна, Неапольдің солтүстігінде, Кампания жазығының солтүстік-шығыс шетінде орналасқан.

Ежелгі дәуір

Капуа атауы этруск тіліндегі Капевадан шыққан. Мағынасы – «Батпақты қала». Оның негізін қалаушылардың қатарында этрусктер болғандығын Катон Ескі айтады, ал Рим оны «басып алғанға» дейін шамамен 260 жыл бұрын бағындырған. Егер осы мәлімет рас болса, онда бұл екінші Пуника соғысында (б.з.д. 211 ж.) тұтқындалуына емес, б.з.д. 338 ж. Римге бағынуына қатысты. Бұл негізін қалау күнін шамамен б.з.д. 600 ж. дейін жылжытады, осы кезде этрусктердің билігі ең жоғары деңгейде болған. Аймақта Виллановиан мәдениетінің бірнеше қоныстары ежелгі дәуірде болған. Оларды, мүмкін, оскандар, содан кейін этрусктер кеңейткен. Кампаниядағы этрусктердің үстемдігі б.з.д. 5 ғасырдың соңында самниттердің шапқынымен аяқталды. Б.з.д. 424 ж. Капуа самниттер тарапынан басып алынды, ал 343 ж. Римнен көмек сұрады. Олар самнит таулы тайпаларына қарсы қорғаныс үшін одақтасты, соның ішінде Казилинум, Калатия, Ателла тәуелді қалаларымен бірге, нәтижесінде Кампанияның көп бөлігі Рим билігіне көшті. Капуа азаматтары тауыс беру құқығынсыз азаматтық (civitas sine suffragio) алды. Риммен екінші Самнит соғысында Капуа Римнің сенімді одақтасы емес екенін көрсетті, сондықтан самниттер жеңілгеннен кейін Вольтурнның оң жағалауындағы Агер Фалернус тартылып алынды. 318 ж. жергілікті шенеуніктердің (медицтердің) өкілеттіктері Капуа және Кума префектілерін тағайындау арқылы шектелді (аты Кампанияның ең маңызды қалаларынан алынған); бастапқыда олар претор урбанус орынбасарлары болған, бірақ б.з.д. 123 ж. Рим магистраттары болып сайланды, олардың саны төртке жетті; олар Август заманына дейін бүкіл Кампанияны басқарды, содан кейін таратылды. Бұл Кампания Феликс аймағының астанасы болды. 312 ж. Капуа Италияның ең маңызды әскери жолы – Аппий жолының салынуы арқылы Риммен байланысты. Римнің Сервий қабырғасынан шыққан қақпа Porta Capena деп аталды; мүмкін, осы қамал желісіндегі қақпаға оның бағытталған жерінің аты берілген жалғыз жағдай. Кейде Латин жолы Казилинумға дейін созылды. Бұл жол ұзағырақ болды, ал оның құрылысындағы қиындықтар азайтылды; сонымен қатар Понтин батпақтары арқылы қиын сапардан аулақ болды. Капуаның маңызы б.з.д. 3 ғасырында тұрақты түрде артты, ал екінші Пуника соғысының басында ол Рим мен Карфагеннен азаматтық жағынан көп айырмашылығы жоқ деп есептелді және 30 000 жұмыскер мен 4 000 атты әскерді ұстауға қабілетті болды. Канна шайқасынан кейін ол Римге адал болды, бірақ консулдардың біреуін өзінен таңдап алу туралы сұранысы сәтсіз аяқталғаннан кейін (немесе, мүмкін, Карфаген жеңісі жағдайында аймақтық үстемдікті қамтамасыз ету үшін) Ганнибалға көшті. Ол оны қысқы тұраққа айналдырды және оның әскерімен бірге Капуаға ерікті түрде келді. Ливий және басқалар сән-салтанатты жағдай Ганнибалдың «Каннасына» айналдырды деп болжайды, өйткені оның әскерлері сән-салтанатты өмір салтынан әлсіреп, моральдық жағынан құлдырады. Реджинальд Босворт Смиттен бастап тарихшылар бұл тұжырымға күмәнмен қарады, оның әскерлері сол қыстан кейін бұрынғыдан да жақсы шайқасты. Ұзақ қоршаудан кейін Капуа римдіктер тарапынан б.з.д. 211 ж. басып алынды және Капуаның екінші шайқасында қатаң жазаланды; оның магистраттары мен коммуналдық ұйымы жойылды, өлтірілмеген тұрғындар азаматтық құқықтарын жоғалтты, ал оның аумағы Рим мемлекетінің иелігі (ager publicus) деп жарияланды. Оның бір бөлігі б.з.д. 205 және 199 ж. сатылды, ал тағы бір бөлігі 194 ж. жағалауға жақын құрылған Вольтурн және Литернум жаңа колонияларының азаматтары арасында бөлісті, бірақ оның көп бөлігі мемлекеттік жалға берілуі үшін сақталды. Жеке тұлғалардың заңсыз кіріп-шығуларын болдырмау үшін едәуір қиындықтар туындады, сондықтан 162 ж. олардың бірқатарын сатып алу қажет болды. Сол кезден бастап ол үлкен емес, кішкентай иелерге жалға берілді. Демократиялық көшбасшылар жерді жаңа қоныстанушылар арасында бөлуге жиі тырысты. М. Юний Брут Ескі б.з.д. 83 ж. колония құруға қол жеткізді, бірақ ол көп ұзамай таратылды; ал Цицеронның «De Lege Agrania» сөздері б.з.д. 63 ж. Сервилий Руллдің ұқсас әрекетіне қарсы бағытталған. Осы тығыз қоныстанған ауданның тұрғындарының қажетті ұйымдастырылуы оларды маңызды киелі орындардың маңында топтастыру арқылы қамтамасыз етілді. Көптеген жазулар Диана Тифатина киелі орынымен байланысты Диана пагусына куәлік етеді; Геркуланус пагусы да белгілі. Капуа қаласы осы ұйымдардың ешқайсысына тиесілі емес еді және ол префектілерге толығымен тәуелді болды. Алайда, ол үлкен өркендеуге ие болды, өйткені олардың бидай, шарап, гүл, дәмдеуіштер, майлар және т.б. өсіруімен, сонымен қатар оның өндірісімен, әсіресе қола бұйымдар, олардың екеуі де аға Катон және аға Плиний жоғары бағалады. Бұл қаладағы сән-салтанат әсемдікпен ерекшеленді, ал Кампания гладиаторлар жекпе-жегінің отаны деп есептелді. 73 ж. Кампанияның гладиаторлық мектептерінен Спартак пен оның ізбасарлары шықты. 59 ж. Юлий Цезарь консул ретінде өзінің аграрлық заңына байланысты Юлия Феликс деген атпен Рим колониясын құруға қол жеткізді және осы аумаққа 20 000 Рим азаматы қоныстанды. Колонисттердің санын Марк Антоний, Август (Монс Тифатадан су құбырын салған және Капуа қаласына Кипр аралындағы Кносс ауданындағы 12 миллион сестерцийге бағаланған жерлерді берген) және Нерон арттырды. 69 ж. соғысында Капуа Вителлиус жағына шықты. Кейінгі империя кезеңінде ол жиі еске алынбады, бірақ 4 ғасырда ол Консулярис Кампанияның орталығы және бас қаласы болды, бірақ Авсоний оны Медиоланум (Милан) және Аквилеядан кейін орналастырды.

Орта ғасырлар

Константиннің тұсында Капуада христиан шіркеуі құрылды. 456 жылы оны Гейзерик басқарған вандалдар басып алып, қиратты, бірақ көп ұзамай қайтадан тұрғызылды. Готика соғысы кезінде Капуа ауыр қасірет көрді. 6 ғасырдың екінші жартысында Ломбардтар Италияға шапқанда Капуа талқандалды; кейін ол Беневенто герцогтығына қосылып, гастальд атты шенеунік басқарды. 839 жылы Беневентоның ханзадасы Сикардты Беневентоның Радельхис I өлтіріп, тақты иеленді. Сикардтың інісі Сиконольф Салернода тәуелсіз хан болып жарияланды, ал Капуаның гастальды өзін тәуелсіз деп жариялады. 840 жылы Беневентоның Радельхис I шақырған сарацен жалдамалылары ежелгі Капуаны толығымен өртеп жіберді, тек 497 жыл шамасында салынған Санта-Мария-Маджоре шіркеуі ғана сақталды (мұсылмандар оны қасақана сақтап қалды, олардың саясаты бойынша құдай үйлерін зардапсыз қалдыру қағидасы болған). 856 жылы жаңа қала салынды, бірақ бұрынғы орналасқан жерінен біршама қашықта, кейін Санта-Мария-Капуа-Ветере ("Ескі Капуа") деген атпен тағы бір қала пайда болды. 900 жылы Атенульф I ханзадасы Беневентоны басып алып, 981 жылға дейін екі княздықты біріктірді, содан кейін Пандульф Темірбас өсиетімен оларды балаларына бөліп берді. Содан кейін Капуа Беневентодан басымдық алып, Салерноның басты қарсыласына айналды. Пандульф IV тұсында княздық нормандықтардың көмегіне жүгінді және Рейнулф Дренготтың біршама уақытқа адалдығына ие болды, бірақ ол кейіннен оны тастап, 1027 жылы Пандульфпен қосылған Неапольдің Сергий IV-іне қаласын қайтарып алуға көмектесті. Пандульф қайтыс болғаннан кейін Капуа оның әлсіз ұлдарына тиді, ал 1058 жылы қала Рейнульфтің немере інісі Ричард I-ге қоршаудан кейін түсті, ол Аверсаның ханзадасы атағын алды. Жеті жыл бойы (1091–1098) Ричард II өз қаласынан қуылды, бірақ туыстарының көмегімен 1098 жылы қоршаудан кейін оны қайта басып алды. Оның әулеті Капуаның ханзадалары ретінде 1156 жылы соңғы мұрагері қайтыс болғанға дейін өмір сүрді, содан кейін княздық Сицилия патшалығына толығымен қосылды. 1230 жылдары король Фредерик I Капуаның монументалды қала қақпасын салдырды. 1500 жылдардың басында папа Александр VI-ға оның ұлы Цезарь Борджияның қаланы басып алғаны және Неаполь мен Капуаны қоршау кезінде француз әскерлеріне басшылық ету кезінде 6000 азаматты, оның ішінде әйелдер мен балаларды өлтіргені туралы хабар жетті.

Қазіргі заман

1799 жылғы 3 қаңтарда Француз революциялық соғыстары кезінде бұл қала француздық бақылаудағы 1798–1799 жылғы Рим Республикасы армиясының, Губернатор Макдональд басқаруымен, сәтті шабуылға ұшырады. Вольтурн шайқасы (1860), Гарибальдидің Мыңдық экспедициясының аяқталуымен, Капуа қаласы мен оның төңірегінде ішінара өтті. Шайқасқа дейін, бұрынғы шайқастарда жеңілген Неаполь армиясы маршал Джосуэ Ритуччи басшылығымен Капуада қайта құрылды. Неапольдіктер басқа жерлерде шайқасып, соңында жеңілгеннен кейін, полковник Перроне басқаратын шамамен 3000 әскер Капуада бекінді. Қалаға Гарибальди әскерлері мен Пьемонттың бір ресми Берсальери батальоны шабуыл жасап, жаулап алды. Бірнеше айдан кейін өткен референдумда қала тұрғындары көпшілік дауыспен жаңа Италия Корольдігіне қосылуға шешім қабылдады.

Негізгі көрікті жерлер

856 жылы салынған Санто-Стефано соборында биік қоңырау мұнарасы және үш дәлізбен қайта жаңартылған ішкі кеңістік бар; собордың өзі де, атриум да ежелгі гранит бағаналарымен жасалған. Ежелгі бағаналары бар романдық стилдегі крипт те қайта қалпына келтірілді. Онда 13 ғасырға жататын мәрмәр мозаикасы бар әдемі пасқа шамдығы және уағыз айту орнының фрагменттері сақталған. Соборда сондай-ақ алтын филиграньмен және эмальмен әшекейленген қоладан жасалған 12 ғасырдың соңына жататын Евангелие және Евангелие жазбалары да сақталған. Собордың және Сан-Бенедеттоның апсидаларындағы 12 ғасырдың басындағы мозаикалар тиісінше 1720 және 1620 жылдары жойылған. Сан Марчеллоның кішкентай шіркеуі де 856 жылы салынған. 1232–1240 жылдары император Фредерик II екі мұнарасы бар триумф аркасынан тұратын Вольтурн өзені арқылы салынған Рим көпірін күзету үшін қамал салды. Бұл 1557 жылы бұзылды. Оны безендірген мүсіндер классикалық мүсіндердің сол замандағы көшірмелері болды. Олардың кейбіреулері Кампано мұражайында сақталған. Кампано мұражайы (Капуаның Кампания облыстық мұражайы) 1870 жылы құрылып, 1874 жылы жұртшылыққа ашылды. Одан бері ол бүкіл аймақ және Кампания үшін мәдени орталыққа айналды.

Қалдықтар

Капуа қаласының ішінде римге дейінгі ескерткіштер табылған жоқ, бірақ оның барлық жағынан маңызды зираттар ашылды, олардың ең ертегі б.з.б. 7-6 ғасырларға дейін жетеді. Қабірлердің пішіні әртүрлі: қабырғаларында фрескалары бар бөлмелер, ал кейбіреулері – ойылған, жоңқалы қақпақтары бар пеперинодан жасалған текшелі блоктар. Олардың ішінде табылған заттардың көп бөлігі қоладан жасалған ыңғайлы құмыралар (көптегендері аяқтары жоқ, этрус стиліндегі ою-өрнектермен), сондай-ақ саздан жасалған заттар, олардың кейбіреулері грек, ал кейбіреулері жергілікті өндіріс, және суреттер. Қаланың шығысында, Паттурелли иелігінде, бастапқыда оск тілінде деп саналған, бірақ қазір этрус тілінде екені анықталған, терракота тақташаларға жазылған дауыс беру жазбалары бар ғибадатхана табылды. Олардың ең танымал мысалы – Берлинде сақталатын Капуа тақташасы, бір ғасырдан астам іздеуден кейін де екінші ең ұзын этрус мәтіні болып табылады. Басқа қысқа жазулар циппилерде сақталған. 150 туф мүсіннен тұратын топ – бір немесе бірнеше баласын құшағына алған ана бейнесін көрсетеді, олардың үшеуінде ерте империя кезеңіне тән латын жазулары бар. Қала табиғи қорғаныссыз, толығымен тегіс жазықтықта орналасқандықтан, оны жүйелі түрде жоспарлау мүмкін болды. Оның шығыстан батысқа дейінгі ұзындығы Касилинумнан Калатияға дейін созылатын Аппий жолының солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа бұрылуымен нақты анықталады. Бұл бұрылыс «Адриан аркасы» (бұрын мәрмәрмен қапталған, үш қақпағы бар, белгілі бір императордың құрметіне салынған триумф аркасы) арқысынан өтеді және 6000 ежелгі оск футы қашықтыққа дейін созылады. Батыс қақпасы – Порта Романа; шығыс қақпасының қалдықтары да табылған, бірақ оның атауы белгісіз. Бұл факт қаланың басты көшесінің дұрыс бағытталғанын көрсетеді және бұл Аппий жолы салынғанға дейін, яғни рим дәуірінен бұрын болған. Қаланың солтүстіктен оңтүстікке дейінгі енін анықтау қиын, өйткені солтүстік және оңтүстік қабырғалардың орналасқан жері белгісіз, бірақ қабірлердің жоқтығымен шамамен анықтауға болады. Белох оны 4000 оск футы деп есептейді, бірақ қала жоспары төртбұрышты болды дегенге толық сенімділік жоқ (Цицерон оның жүйелі орналасуы мен әдемі көшелерін мақтап айтқандықтан, бұл ықтимал). Қала ішінде Аппий жолының солтүстігінде қоғамдық моншалардың және оңтүстігінде театрдың қалдықтары бар. Алғашқысы үш жағынан ашық алаңға қараған криптопортиктан тұрады, оңтүстік жағы жолға ашық; қазір ол түрмелердің астында орналасқан. Белох (төменде қараңыз) оны оск кезеңіне жатқызады, бірақ Лабруццидің суретінде (17-сурет) көрсетілген құрылыс ішінара кірпіштен және opus reticulatum-нан жасалған, бұл қалпына келтіруге жатады. Театр сахнасы жолға қараған; Лабруцци (18-сурет) кавеаның қызықты көрінісін ұсынады. Жазулардан оның Август тұсында салынғаны белгілі. Алайда басқа жазулар б.з.д. 94 жылға дейін театр болғанын дәлелдейді. Рим колониясы аймақтарға бөлінген және қала ішінде Юпитер храмы бар капитолийге ие болған, ал майлар сататын базар Сеплазия деп аталған; сондай-ақ aedes alba да айтылады, бұл, мүмкін, бастапқы сенат үйі, ол альбана деп аталатын ашық кеңістікте орналасқан. Бірақ олардың орналасқан жері белгісіз. Талап бойынша Митрейді де көруге болады.