Кіріспе

Салерно (/UK//s//æ/'/l//ɛər//n//oʊ/, /US//s//ə/'/ //, //s//ɑː/'/ //, //s//ə/'/lɜːr//n//oʊ/, saˈlɛrno;) – Италияның оңтүстік-батысындағы Кампания аймағындағы ежелгі қала және коммуна (муниципалитет), сонымен қатар, осы аттас провинцияның астанасы. Наполиден кейін аймақтағы екінші ірі қала, тұрғындар саны бойынша. Ол Тиррен теңізінің Салерно шығанағында орналасқан. Соңғы кезде қалада Италия королі Виктор Эммануэль III тұрды, ол 1943 жылы Италияның Одақтастармен бейбіт келісімге келгеннен кейін Римнен көшіп келді. Салерно «Оңтүстік үкіметінің» (Regno del Sud) астанасы болды, демек, алты айға уақытша үкімет орнына айналды. «Аваланш» операциясы (Италияны басып алу) кезінде Одақтастардың бір бөлігі Салерно маңына қонды. Салернодағы адамдар қонысының тарихы тереңде жатыр, ол тарихқа дейінгі дәуірге дейін жетеді. Ерте орта ғасырларда бұл тәуелсіз Ломбард княздығы – Салерно княздығы болды, ол 11 ғасырдың басында Оңтүстік Италияның көп бөлігін қамтыды. Осы кезеңде әлемдегі алғашқы медицина мектебі – Салерно медицина мектебі (Schola Medica Salernitana) құрылды. 1077 жылы Нормандықтар Салерноны континенттік Оңтүстік Италиядағы өздерінің астанасы етті. 16 ғасырда Сансеверино әулетінің басшылығымен, Оңтүстік Италиядағы ең қуатты феодалдардың бірі ретінде, қала білім, мәдениет және өнердің маңызды орталығына айналды. Әулет сол кездегі ең көрнекті зиялыларды жұмысқа алды. Кейін, 1694 жылы, қала бірнеше күшті жер сілкінісі мен оба эпидемиясынан зардап шекті. Оска тілінде сөйлейтін халықтар мекендеген бұл аймақты этрусктіктер жаулап алды. Олар б.з.д. 6 ғасырда Ирнти қаласын құрды. Бұл қоныс этрусктіктер үшін жақын орналасқан грек колониялары – Посидония және Элеамен сауда жасау үшін маңызды база болды. Б.з.д. 5 ғасырдың аяғында Кума шайқасының нәтижесінде (б.з.д. 474 ж.) Самниттер қаланы басып алды, ол Сиракузаның ықпалында болды. Римдіктердің Кампаниядағы әскерлерінің алға жылжуымен Ирна маңыздылығын жоғалта бастады, оның орнын 197 ж.б.д. құрылған Салерн жаңа римдік колониясы басты, ол бастапқыдағы каструмның айналасында дамыды. Жаңа қала, әскери маңызын жоғалтып, сауда орталығы рөлін атқарды және Виа Попилия арқылы Риммен байланысты, ол Лукания және Реджо-Калабрияға дейін созылды. Археологиялық зерттеулер нәтижесінде табылған қалдықтар қаланың гүлденген және жанды болғанын көрсетеді. Император Диоклетиан тұсында, 3 ғасырдың соңында, Салерно «Лукания және Брутти» провинциясының әкімшілік орталығы болды. Келесі ғасырда готтар соғысы кезінде византиялықтар готтарды жеңіске жеткізді, Салерно қысқа мерзімге Константинопольдің бақылауына қайта оралды (553-568 жж.), бірақ содан кейін Ломбардтар жартылай аралдың көп бөлігін басып алды. Оңтүстік Италияның көптеген жағалау қалалары сияқты (Гаета, Сорренто, Амальфи), Салерно бастапқыда жаңа келгендерге тиіспей қалды, тек 646 жылы басып алынды. Кейіннен ол Беневенто герцогтығының құрамына кірді.

Орта ғасырдан бастап қазіргі заманның басына дейін

Ломбард әміршілерінің тұсында Салерно тарихының ең жарқын кезеңін бастан кешірді. 774 жылы Беневентоның Арехис II Карло Великийдің шабуылынан қашу және Кампаниядағы жағалау және ішкі коммуникациялардың орталығы болып табылатын стратегиялық аймақтың бақылауын қамтамасыз ету үшін Беневенто герцогтігінің орнын Салерноға ауыстырды. Арехис II-ге байланысты Салерно өзінің әйгілі Медициналық мектебімен зерттеу орталығы болды. Ломбард князі қаланы нығайтуға бұйрық берді; Бонади тауындағы қамал қабырғалар мен мұнаралармен салынған болатын. 839 жылы Салерно Беневентодан тәуелсіздігін жариялады, Капуяға, солтүстік Калабрияға және Апулиядан Тарантоға дейін созылған гүлденген княздіктің астанасы болды. 871–872 жылдары Аглабидтер Салерноны қоршап алды, бірақ қала Италияның Людовик II-імен жеңілдетілді. 1000 жылы шамамен ханзада Гуаймар IV Амальфи, Сорренто, Гаета және бүкіл Апулия мен Калабрия герцогтігін қосып, бүкіл Оңтүстік Италияны Салерноның билігіне біріктіруді ойлап таба бастады. Қалада соғылған монеталар бүкіл Жерорта теңізі бойынша таралды, оның байлығын растайтын «Opulenta Salernum» сөздерімен. Алайда, княздықтың тұрақтылығы саррацендердің шабуылдарымен және ең бастысы, ішкі күреспен үнемі шайқалып отырды. 1056 жылы көптеген жоспарлардың бірі Гуамардың құлдырауына әкелді. Оның әлсіз ұлы Гиссулф II оны алмастырды, бірақ княздықтың құлдырауы басталды. 1077 жылы Салерно өзінің ең биік сатысына жетті, бірақ көп ұзамай барлық аумағын норманндарға жоғалтты. 13 желтоқсан 1076 жылы Гуаймар IV-нің қызы Сикельгейтаға үйленген нормандық жаулап алушы Роберт Гвискар Салерноны қоршап алып, оның інісі Гизулфты жеңді. Осы кезеңде Кастель-Террасенаның патша сарайы мен соборы салынды, ғылым дамыды, Салерноның Трота және Меркуриада сияқты әйелдерге ашық «Schola Medica Salernitana» мектебі, Еуропаның батысындағы ең көне медициналық мекеме деп саналады, «Trotula» сияқты мәтіндермен ең үлкен сәнге жетті. Бұл кезде, XI ғасырдың аяғында, қалада 50 000 адам тұратын. 1100 жылы Салерно Мельфиден кейін Норман Оңтүстік Италияның астанасы болды. Салерно жарты ғасыр бойы норманндардың ең маңызды қаласы болды, бірақ Оңтүстік Италияны нормандықтар жаулап алғаннан кейін Палермо қаласы Салерноны норманндардың ең маңызды қаласы ретінде алмастыра бастады. Шындығында, Салерно Сицилия графтығының құлауына аздаған үлес қосты. 1191 жылы император Генрих VI патшалық мұрагері Констанция атынан басып алғаннан кейін, Салерно беріліп, адалдықты уәде етті. Бұл жағдай архиепископ Николо д’Айеллоға (Неапольден) қатты ұнады, сондықтан ол қаланы тастап, Неапольге қашып кетті, ал қала қоршауда қалды. 1194 жылы жағдай кері бұрылды: Неаполь Меджоджиорноның басқа қалаларымен бірге берілді, тек Салерно ғана қарсылық көрсетті. Ол тоналып, талан-таражға ұшырап, оның маңыздылығы мен өркендеуі төмендеді. Генрихтің өз себептері болды. Ол Констанцияны Салерноның кейбір маңызды азаматтарына сеніп тапсырды (архиепископ д’Айелло кеңес берді және «әкімшілік етті») және 1191 жылы шабуылдан кейін олар Николо Д’Айеллодан оқиғалар туралы хаттар алды және Генрихке сатқындық жасады, Кастель Террасенада Констанцияға шабуыл жасап, оны Сицилия королі Танкредке тапсырды, императорды бір жылға жуық тұтқынға алды. Д’Айелло мен оның ізбасарларының айналасындағы сатқындық пен өсектесуі Салерноға Хогенштауфендік жаулап алудан кейін көп шығын әкелді: Генрихтің ұлы Фридрих II, сонымен қатар, Салерноның Неаполь пайдасына рөлін азайтатын бірқатар жарлықтар шығарды (әсіресе, Неаполь университетінің негізі сол қалада). Неаполь патшасы Карл II-ге оның әкесі Анжу патшасы Карл I-ге 1272 жылы Сицилия корольдігіндегі Салерно княздығын берді. 14 ғасырдан бастап Салерно провинциясының көп бөлігі Сансеверино князьдерінің аумағына айналды, олар аймақтың нақты иелері ретінде әрекет еткен күшті феодалдар болды. Олар үлкен саяси және әкімшілік билікке ие болды, сондай-ақ суретшілер мен жазушыларды өзінің әмірші сарайына тартты. 15 ғасырда қалада Анжевин және Арагон патшалық үйлері арасындағы шайқастар болды, олармен жергілікті иелер кезектесіп жақтасты. XVI ғасырдың алғашқы онжылдықтарында Сансеверино князьдерінің соңғы ұрпағы Фердинандо Сансеверино Испания королі вице-королімен қақтығысты, негізінен Инквизицияға қарсылық танытқаны үшін, бұл бүкіл отбасының құлдырауына және қала үшін ұзақ уақытқа созылудың басталуына әкелді. Қаланың баяу жаңаруы 18-ғасырда испан билігінің аяқталуымен және тарихи орталықтың негізгі ...

Соңғы заманауи және қазіргі заман

Салерно 19-ғасырда Италияның бірігуін қолдаған Карбонари қозғалысының белсенді орталығы болды. Салерно халқының көп бөлігі Бурбон әулетіне қарсы Рисоржименто идеяларын қолдады, ал 1861 жылы олардың көпшілігі Гарибальдиге бірігу үшін күреске қосылды. Италия біріккеннен кейін қаланың қалалық дамуы баяу болды, көптеген қала маңындағы аудандар кеңейтіліп, ірі мемлекеттік және жеке құрылыстар салынды. Қала Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін дамыды. Оның халқы 1861 жылғы бірігу кезінде 20 000 адамнан 20 ғасырдың басында 80 000 адамға дейін өсті. 19-ғасырда Салернода шетелдік өнеркәсіптер пайда бола бастады: 1830 жылы швейцариялық кәсіпкер Зублин Вонвиллер алғашқы тоқыма фабрикасын ашты, одан кейін Шлапфер Веннердің тоқыма фабрикалары мен бояу өндіріс орындары құрылды; Веннер отбасы Салернода тұрақты түрде қоныстанды. 1877 жылы қалада он мыңға жуық жұмысшыны жұмыспен қамтыған 21 тоқыма фабрикасы болды; салыстыру үшін, Туриндегі тоқыма өнеркәсібінде төрт мың адам жұмыс істеді, сондықтан Салерноны кейде «Екі Сицилияның Манчестері» деп атады. 1943 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Салернода «Аваланш» операциясы – Екінші дүниежүзілік соғыстың одақтастарының Италияға басып кіруі өтті, қала көп шығынға ұшырады. Ұрыс кезінде қаза тапқан Веллингтонның 6-шы герцогы Генри Уэлсли Салерно соғыс қабірінде жерленген. 1944 жылдың 12 ақпанынан 17 шілдесіне дейін қала Маршал Пьетро Бадольо үкіметін қабылдады. Сол айларда Салерно Италия Корольдігінің уақытша үкімет орталығы болды, ал король Витторио Эммануэле III қала шетіндегі сарайда тұрды. Соғыстан кейін қала халқы бірнеше жыл ішінде екі есеге өсіп, 1946 жылы 80 мыңнан 1976 жылы 160 мыңға жетті.

География

Қала Селе өзенінің жазығының солтүстік-батыс шетінде, Амальфи жағалауының дәл басталуында орналасқан. Салерно қаласының орталық бөлігінен шағын Ирно өзені ағып өтеді. Ең биік нүктесі – "Монте Стелла".

Климат

Салернода Жерорта теңізі климаты басым, жазы ыстық және салыстырмалы түрде құрғақ (шілде мен тамыз айларындағы ең жоғары температура), ал күз және қыс жаңбырлы болады (қаңтар айындағы ең жоғары температура). Жыл сайын шамамен жаңбыр жауады. Таулардан Салерно шығанағына қарай соғатын күшті жел қаланың желді болуына себепті (әсіресе қыс айларында). Дегенмен, бұл Салерноға Италиядағы ең күннөл қалалардың бірі болу мүмкіндігін береді.

Демография

2007 жылы Кампания облысының Салерно провинциясында орналасқан Салерно қаласында 140 580 адам тұрды, олардың 46,7%-ы ерлер, 53,3%-ы әйелдер. 18 жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар халықтың 19,61%-ын құрады, ал зейнеткерлердің саны 21,86%-ды құрады. Бұл Италия бойынша орташа көрсеткіштермен салыстырғанда тиісінше 18,06% (кәмелетке толмағандар) және 19,94% (зейнеткерлер) болып табылады. Салерно тұрғындарының орташа жасы 42-ге тең, Италия бойынша орташа жас та 42-ге тең. 2002 мен 2007 жылдар аралығындағы бес жыл ішінде Салерно халқы 2,02%-ға өсті, ал Италия бойынша жалпы өсім 3,85%-ды құрады. Салернодағы қазіргі туу көрсеткіші 1000 тұрғынға шаққанда 7,77 тууды құрайды, ал Италия бойынша орташа көрсеткіш 9,45 туу. 2010 жылдың 31 желтоқсанына Салернода 4355 шетелдік тіркелді. Көшіп келгендердің ең ірі тобы басқа Еуропа елдерінен (негізінен Украина мен Румыниядан) келген. Халықтың басым көпшілігі рим-католик дінін ұстанады.

Экономика

Салерно экономикасы негізінен қызмет көрсету және туризмге негізделген, себебі қаланың көптеген өндіріс кәсіпорындары 1970 жылдардағы экономикалық дағдарыстан өтпей қалды. Қалғандары керамика және азық-түлік өндірісі мен қайта өңдеумен байланысты. Салерно порты Тиррен теңізінің ең ірі және белсенді порттарының бірі болып табылады. Ол жыл сайын шамамен 10 миллион тонна жүк тасымалдайды, оның 60 пайызы контейнерлерден тұрады.

Көлік

Салерно A2, Autostrada A3 және Autostrada A30 тас жолдарымен байланысқан. Салерно вокзалы – қаланың басты теміржол стансасы. Ол Милан-Салерно дәлізі арқылы жоғары жылдамдықты теміржол желісіне қосылған. Салерноның басты автобус аялдамасы да теміржол вокзалында орналасқан, онда CSTP және SITA автобустары іске қосылған. Жеңіл рельстік метро желісі вокзалдан Аречи стадионына дейін жеті аралық аялдамамен байланысады. 2016 жылы құрылысы аяқталған және 2017 жылғы круиздік маусымда ашылған, Заха Хадид архитекторлары жобалаған жаңа теңіз терминалы стансасы бар. Салернода үш марина бар: Манфреди пирсі, Масуччо Салернитано және Марина ди Аречи (2015 жылы ашылды). Манфреди сауда порты Амальфи жағалауымен және Неаполь шығанағындағы аралдармен байланысқан. Салерно әуежайы көршілес Понтекагнано Файано және Беллицци қалаларында орналасқан.

Білім

Салерно қаласы әлемдегі ең көне медициналық мектеп – Scuola Medica Salernitana-ға орталық болды, ол ерте орта ғасырларда Еуропадағы медициналық білімнің ең маңызды көзі еді. Ол 1811 жылы Жоахим Мурат тарапынан жабылды. 1944 жылы король Витторио Эмануэле III "Джованни Куомо" атындағы Магистеро университеті институтын құрды. 1968 жылы университет мемлекеттік басқаруға көшті. Бүгінде Салерно университеті көршілес Фисциано қаласында орналасқан және шамамен 34 000 студенті мен он факультеті бар: өнер және философия, экономика, педагогика, инженерия, шетел тілдері мен әдебиеті, құқық, математика, физика және табиғат ғылымдары, медицина, фармация және саясаттану.

Спорт

Қаланың басты футбол командасы – U. S. Salernitana 1919, ол Италияның бірінші деңгейдегі футбол лигасы – Серия А-да ойнайды. Олардың үй стадионы – 1990 жылы ашылған, 37 245 көрерменге арналған Аречи стадионы. Қаладағы ең сәтті команда – төрт ұлттық чемпионат, төрт ұлттық кубок және екі ұлттық суперкубок жеңіп алған әйелдер гандболынан құралған PDO Handball Team Salerno командасы. Сонымен қатар, регбиден Аречи және су полосынан Rari Nantes Salerno командалары да көзге түседі. Қала автоспортта да дәстүрі бар.

Көрікті жерлер

Салерно «3 P туристік үшбұрышы» деп аталатын үшбұрыштың (яғни Помпей, Паестум және Позитано қалалары бұрыштары болатын үшбұрыштың) географиялық орталығында орналасқан. Бұл ерекшелік Салерноға ерекше туристік сипат береді, оны Лунгомаре Триест (Триест теңіз жағалау жолағы), Кастелло ди Арехи (Арехи қамалы), Дуомо (кафедралық собор) және Салернита медицина мектебінің білім беру мұражайы сияқты көптеген жергілікті қызығушылық орындары одан әрі арттырады.