Кіріспе

Беневенто (итал. Benevento) – Италияның Кампания аймағындағы қала, Неапольдің солтүстік-шығысында орналасқан Беневенто провинциясының орталығы. Қала теңіз деңгейінен жоғары, Калоре Ирпино (немесе Беневентано) және Сабато өзендерінің қосылған жерінде жатыр. 2020 жылғы мәлімет бойынша, Беневентода 58 418 адам тұрады. Бұл қала сонымен қатар католик архиепископының резиденциясы болып табылады. Беневенто ежелгі Беневентум қаласының орнында салынған, алғашқыда Малевентум, тіпті одан бұрын Малоентон деп аталған. Қала атауының мағынасы оның бұрынғы латынша атында көрінеді, ол «жақсы» немесе «көк жел» деп аударылады. Империялық дәуірде қаланың Троя соғысынан кейін Диомед құрғаны делінеді. Санта-София шіркеуі өнер және мәдениет тұрғысынан маңыздылығы жоғары болғандықтан, 2011 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді. Бұл «Италиядағы Лонгобардтардың билік орындары (568–774 ж.ж.)» деген атаумен тізімге енген жеті тарихи ғимараттың құрамына кірді. Беневентоның қасиетті покровители – апостол әулие Варфоломей, оның қабірлік қалдықтары Санта-Мария-Ассунта соборында сақталады.

Ежелгі дәуір

Беневенто, Малевентум атымен, Капуядан шығысқа қарай Калор өзенінің (қазіргі Калоре) жағасында Аппий жолы бойында орналасқан Самнийдің маңызды қалаларының бірі болды. Қай руға жатқандығы туралы пікірталас бар: Плиний Ескі оны Хирпинге тікелей жатқызады, ал Ливийдің сөздері біршама тұманды, ал Птолемей қаланы Хирпиннен ерекшеленетін Самниттерге жатқызады. Барлық ежелгі авторлар оны өте ежелгі қала ретінде бейнелейді, Гай Юлий Солин мен Византиялық Стефан оның негізін осы аңызға жатқызады, бұл аңызды қала тұрғындары қабылдаған сияқты, олар Прокопий заманында өз тегінің дәлелі ретінде Калидондық шошқаның тістерін көрсеткен. Секст Помпей Фест, керісінше (s. v. Аусониам), қаланың негізін Одиссей мен Циркейдің ұлы Аусон қалағанын айтады, бұл дәстүр қала Самниттер басып алғанға дейін ежелгі Аусония қаласы болғанын көрсетеді. Ол алғаш рет тарихқа Самнит қаласы ретінде кіреді және римдіктер Самниттермен алғашқы екі соғыста оған шабуыл жасауға батылмағандықтан, күшті орын болған болуы керек; алайда, үшінші Самнит соғысы кезінде олардың қолына түскен сияқты, бірақ нақты жағдай белгісіз. Беневенто б.з.д. 274 жылы римдіктердің билігінде болды, осы кезде Эпирдің Пиррі оның жақын маңында болған үлкен шайқаста консул Маний Курий Дентаттан жеңілді. Алты жылдан кейін (б.з.д. 268) олар латын құқықтарымен римдік колониясын құру арқылы оны иеленуді қамтамасыз етуге тырысты. Осы кезде ол алғаш рет Беневентум атауын алды, бұрын Малевентум деп аталған, римдіктер жаман ниетті деп есептеген есім, оны жақсылыққа уәде беретін атауға өзгертті. Оскан немесе Самнит атауы Малоеис немесе Малиеис (көне грек тілінде Μαλιείς) болған болуы мүмкін, содан Малевентум атауы Агригентум сияқты Акрагастан (қазіргі Агригенто), Селинунтиум Селинустан (қазіргі Селинундегі қираған жерлер) және т.б. шыққан. Римдік колония ретінде Беневентум тез гүлденген орынға айналған сияқты; Екінші Пуникалық соғыста Рим генералдары оны бірнеше рет басып алды. Оның жақын маңында соғыстың ең шешуші екі шайқасы болды: Беневентум шайқасы (б.з.д. 214), онда Карфаген генералы Ханно Тиберий Гракхтан жеңілді; екіншісі б.з.д. 212 жылы, Ханно лагері, онда ол көп мөлшерде астық пен басқа да жабдықтар жинаған, Рим консулы Квинт Фульвий Флакк шабуыл жасап, басып алды. Оның аумағы бірнеше рет Карфагендіктермен қиратылса да, ол әлі де б.з.д. 209 жылы соғысты жалғастыру үшін қажетті адам мен ақшаны бірден қамтамасыз ете алған латындық он сегіз колонияның бірі болды. Ол туралы әлеуметтік соғыс кезінде ешқандай мәлімет жоқ, бірақ ол сол кезде Самнийдің көптеген қалаларына тиген апаттардан құтылып қалған сияқты; Рим республикасының соңында Беневенто Италияның ең бай және гүлденген қалаларының бірі ретінде сипатталды. Екінші триумвират кезінде оның аумағы триумвирлермен өздерінің ветерандарына бөліп берілді, содан кейін Август мұнда жаңа колония құрды, ол Каудиум (қазіргі Монтесархио) аумағын қосып, оның аумағын кеңейтті. Неронның тұсында үшінші колония құрылды, ол кезде ол Конкордия атағын алды; сондықтан біз оны Септимий Севердің билігі кезіндегі жазуларда Colonia Julia Augusta Concordia Felix Beneventum атауларымен табамыз. Рим империясы кезінде оның маңыздылығы мен гүлденген жағдайы қазіргі қалдықтар мен жазулармен расталған; ол сол кезде Хирпинидің басты қаласы болды және, мүмкін, Капуядан кейін, Оңтүстік Италияның ең көп халқы бар және маңызды қаласы болды. Бұл өркендеудің бір бөлігі Аппий жолындағы орналасуына, кейін Траян жолы деп аталған, одан Aequum Tuticum (қазіргі Ариано Ирпино) арқылы Апулияға, екіншісі Aeclanum арқылы Venusia (қазіргі Веноза) және Tarentum (қазіргі Таранто) деп аталған осы үлкен жолдың екі негізгі тармағының немесе бөлімшелерінің қиылысында болғанына байланысты. Оның байлығын Беневентумда соғылған монеталардың саны да көрсетеді. Гораций Римнен Брундзиумға (қазіргі Бриндизи) сапарында Беневентумды атап өткен. Ол Рим императорларының, әсіресе Нерон, Траян және Септимий Севердің бірнеше рет келгеніне де байланысты. Осы себепті Рим сенаты мен халқы Траян аркасын тұрғызған, оны Дамаск сәулетшісі Аполлодор 114 жылы салған. Траян аркасы Кампаниядағы ең жақсы сақталған римдік құрылыстардың бірі. Бұл - Рим форумындағы Тит аркасының формуласы, Траянның өмірі мен оның билігі кезіндегі ерліктері бейнеленген. Кейбір мүсіндер Британ мұражайында сақталады. Кезекті императорлар қалаға аумақтың қосылуын және түрлі қоғамдық ғимараттардың салынуын немесе аталғанын ұсынған сияқты. Әкімшілік мақсаттармен ол Августың екінші аймағына, Хирпинидің қалған бөлігімен бірге қосылды, бірақ кейіннен Кампанияға қосылып, осы провинцияның консулының бақылауына берілді. Оның тұрғындары Стеллатин тайпасына жатты. Беневентум Империяның соңына дейін маңыздылығын сақтап келді, және гот соғыстары кезінде Тотила оны басып алғанмен, қабырғалары қиратылған, жақын арада олар қалпына келтірілді, сондай-ақ қоғамдық ғимараттар да қалпына келтірілді; П. Диакон оны өте бай қала және айналасындағы провинциялардың барлығының астанасы ретінде сипаттайды. Шындығында Беневентум көптеген әдебиеттерге толы болған сияқты; ол Луций Орбилий Пупиллустың туған жері болды, ол Римге көшкенге дейін ұзақ уақыт туған қаласында оқытты және қалалықтарымен бірге ескерткішпен құрметтелді; сондай-ақ, қазіргі жазулар басқа грамматик, Рутилий Элианға, сондай-ақ жергілікті ғана танымал болған спикерлер мен ақындарға көрсетілген құрметті жазбаға алған. Рим империясы кезінде Беневентум аумағы өте кең болды. Батысқа қарай ол Каудиум аумағын, қаланың өзін қоспағанда, қамтыды; солтүстікке қарай ол Тамарус өзеніне (қазіргі Таммаро) дейін, Pago Veiano ауылын қамтыды, ол, жазудан білгеніміздей, ежелгіде Pagus Veianus деп аталған; солтүстік-шығыста ол Aequum Tuticum (қазіргі Сен-Элютерио ауылы, Ариано Ирпино мен Кастельфранко-ин-Мискано арасында) қаласын қамтыды, ал шығыста және оңтүстікте Aeclanum (қазіргі Мирабелла Эклано) және Abellinum (қазіргі Авеллино) аумақтарымен шектесті. Бір жазу Беневентумға тәуелді бірнеше пагилердің немесе ауылдардың аттарын сақтап қалды, бірақ олардың орналасқан жерін анықтау мүмкін емес. Қаланың ең көне монеталарында «Малиес» немесе «Малиеса» деген жазу бар, олар Самниттік немесе Самнитке дейінгі Малевентумға жатқан деп есептеледі. «BENVENTOD» (ескі латын – немесе Самнит – Беневенторум пішімі) деген жазуы бар монеталар латындық колония болғаннан кейін соғылған болуы керек.

Беневенто герцогтігі

Тотила оны тонағаннан және қабырғалары қиратылғаннан (545) кейін көп ұзамай Беневенто қуатты Ломбард герцогтығының орталығына айналды. Ломбардтардың астанасы жоғалғаннан кейін Беневенто бір жылнамашы тарапынан «екінші Павия» – Ticinum geminum деп мақталып айтылды. Бұл княздық ұзаққа созылмады: 851 жылы Салерно Сиконульф басшылығымен бөлініп шықты, ал сол ғасырдың соңына қарай Капуа да тәуелсіздік алды. Беневенто 891 және 895 жылдар аралығында Византиялықтардың билігінде болды. «Лангобардия кіші» деп аталатын аймақ герцог Пандольфо Теста ди Ферро тарапынан соңғы рет біріктірілді, ол Беневенто мен Капуадағы өзінің базасынан Меццоджиорнодағы кең аумақты бақылауын кеңейтті. Өлімінен бұрын (981 жылдың наурызында) ол император Отто I-ден Сполето герцогы атағын алды. Алайда, Беневенто мен Салерно екеуі де оның ұлы және мұрагері Пандульф II-ге қарсы бүлік көтерді. 11 ғасырдың басында Оңтүстік Италияда неміс тегінен шыққан тағы екі билеуші болды: Генрих II 1022 жылы Капуа мен Беневентоны бағындырды, бірақ Трояны сәтсіз қоршаудан кейін қайта шегінді. Конрад II 1038 жылы да осыған ұқсас нәтижелерге қол жеткізді. Осы жылдары үш мемлекет (Беневенто, Капуа және Салерно) жиі жергілікті соғыстар мен дау-дамаларға қатысып, нормандықтардың жалдамалы әскерлерден бүкіл Оңтүстік Италияның билеушілеріне дейін өсуіне жағдай жасады. Олардың ең танымал өкілі Роберт Гискард болды, ол 1053 жылы Беневентоны басып алды, император Генрих III 1047 жылы Пандульф III және Ландульф VI оған қақпаларды жапқаннан кейін оның басып алуына рұқсат берген еді. Кейіннен бұл билеушілер қаладан қуылды, бірақ папа Гискардтан қорғауға тырысқаннан кейін қайта шақырылды. Қала 1077 жылы нормандықтардың қолына түсті. Ол 1081 жылдан кейін ғана папаның қарамағына қайта оралды.

Папалық билік

Беневенто папалық билікке бейбіт түрде өтті, император Генрих III оны Лео IX-қа табыстап, папаның Бамберг епархиясын құруға келісімін алды (1053). Беневенто архиепископы Ландульф II реформаны қолдады, бірақ сонымен қатар нормандармен де одақтасты. Ол екі жылға қызметтен шеттетілді. Беневенто Оңтүстік Италиядағы папалық биліктің тірегі болды. Папалық билік оны тағайындалған ректорлар арқылы басқарды, олар сарайда отырды, және княздық 1806 жылға дейін папаның меншігінде болды, содан кейін Наполеон оны өзінің министрі Талейранға егемен ханзада титулымен берді. Талейран жаңа княздығында қоныстанбай, оны басқармады; 1815 жылы Беневенто папалық билікке қайтарылды. 1860 жылы Италиямен бірікті. 1130 жылы Анаклет II өзінің қарсыласы Иннокентий II-нің солтүстікте танымал бола бастағанын естігеннен кейін Римнен Беневентоның қауіпсіздігіне қашып келді. Анаклет Роджерді Сицилия патшасы етіп тағайындағанда, қала Папаның билігінде болғанына қарамастан, Роджерге қала азаматтарын әскери қызметке шақыру құқығын берді. Бұл жариялама қала тұрғындары тарапынан жақсы қабылданбады, өйткені олар қаланың жаңадан құрылған патшалыққа қосыла қояды деп қорқып қалды. Сондықтан Роджер Капуалық Робертке қарсы әрекет етіп, азаматтық соғыс басталғанда, Беневенто Роберттің жағына шығып, Анаклеттің жақтастарын қаладан қуды. Сицилиялық Манфред 1266 жылы Беневенто шайқасында Анжулық Карлмен шайқаста қаза тапты. Теміржол және өнеркәсіптік аудандар ең көп зардап шекті, бірақ ескі қала орталығы да қирады; кафедральдық собор дерлік толығымен қирады, ал оның қайта құрылысы 1960 жылдарда ғана аяқталды. Кассибильдегі келісімнен кейін немістер қысқа мерзімге басып алғаннан кейін, Беневенто 1943 жылдың 2 қазанында одақтастар тарапынан азат етілді. Соғыстан төрт жыл өткен соң, 1949 жылдың 2 қазанында Беневенто Калоре Ирпино өзенінің тасқынынан қатты зардап шекті. 1950 жылдары Беневентоны негізінен монархист немесе MSI әкімдері басқарды, содан кейін үш онжылдық бойы (1990 жылдарға дейін) Христиан демократиясы басқарды. Осы кезеңде мемлекеттік сектор едәуір өсті, провинцияның көптеген тұрғындары үшін жұмыспен қамтудың маңызды көзіне айналды; қалада демографиялық өсім байқалды, нәтижесінде құрылыс қарқынды дамыды. Соңғы жылдары ескі қала орталығында бірнеше қалалық жаңару жобалары жүзеге асырылды, және Беневенто Саннио университеті мен бірнеше ғылыми-зерттеу институттарының орналасқан жеріне айналды.

Яһуди тарихы

Эпиграфикалық деректер Беневентода яһуди қауымы кем дегенде V ғасырдан бері болғанын көрсетеді. Х ғасырда яһуди саяхатшысы Ахимааз бен Палтиел өзінің шежіресінде Беневенто яһуди қауымын, сондай-ақ Оңтүстік Италияның басқа қалаларын сипаттаған. Оның туысы қалада ешива ашқан, ал оның отбасының көп бөлігі Беневентода қоныстанды. 1065 жылы Беневенто князі Ландульф IV көптеген яһудилерді христиан дініне өтуге мәжбүрлеген. Папа Александр II осы әрекеті үшін оны айыптаған. 1159 немесе 1165 жылы Туделалық Бенджамин есімді яһуди саяхатшысы Беневентоға келгенде, қалада 200 яһуди отбасы тұратынын хабарлаған. Папалық билікке бағынуының арқасында (Оңтүстік Италияның қалған бөлігінен өзгеше), Беневенто яһуди қауымы 1541 жылы Оңтүстік Италиядағы көптеген басқа яһуди қауымдары сияқты қуылмады. Бірақ, яһудилер соңғы ғасырларда Беневентода ұйымдасқан емес күйде өмір сүрді, сонымен қатар кейінгі жылдары қалада тұратын бірнеше израильдік яһудилер антисемиттік оқиғаларға ұшырады.

Аумақтық бөліністер

Фракциялар немесе аудандар: Аквафредда, Канцелярия, Каподимонте, Капрарелла, Кардончелли, Кардони, Селаруло, Чиумиенто, Чианчелле, Циофани, Кретаццо, Эпитаффио, Франкавилья, Гран Потенца, Императоре, Ламмия, Мадонна делла Салюте, Массерия дель Понте, Массерия Ла Випера, Маскамбруни, Монтекалво, Оливола, Пачевеккья, Пампаруоттоло, Пантано, Перроттиелло, Пиано Каппелле, Пино, Понте Корво, Розетелло, Рипа Зекка, Розето, Санта Клементина, Сан Кирико, Сан Кумано (көне Nuceriola), Сан-Доменико, Сан-Джованни а Капрара, Сан-Анджело а Пьеско, Сан-Витале, Скафа, Серретелле, Спонсилли, Торре Альфьери және Вальлеречча.

Экономика

Беневенто аймағының экономикасы дәстүрлі түрде ауыл шаруашылығына негіделген. Басты өнімдері – жүзім, зәйтүн және темекі. Аймақтың негізгі индустриясы – тамақ өңдеу (кондитерлік өнімдер мен макарон), сонымен қатар текстиль, механика және құрылыс салаларында да компаниялар жұмыс істейді.

Спорт

Стадио Чиро Вигорито - Беневенто қаласындағы көпмақсатты стадион, ол көбінесе B сериясының "Беневенто Кальцио" командасының үй стадионы ретінде пайдаланылады.

Көлік

Беневенто қазіргі SS7 Аппия мемлекеттік жолы арқылы Неапольмен байланысады, содан кейін Ариенцодан басталатын жергілікті жолдарға өтеді. Қала Неаполь-Бари A16 автожолынан қолжетімді. SS372 Telesina мемлекеттік жолы A1 Неаполь-Рим автожолына шығуға мүмкіндік береді, Римге үш сағаттан кем уақытта жетуге болады. Казерта-Фоггия темір жолындағы Беневенто теміржол стансасы Римнен Авеллино, Бари және Лекче қалаларына жылдам қатынас ұсынады. Кампобассоға бағытталған пойыздардың көп бөлігі автобус қызметімен алмастырылды. Неапольмен байланыс MetroCampania NordEst қалааралық метро желісіндегі үш станция арқылы қамтамасыз етіледі. Жақында, 2021 жылдың мамыр айында Italo компаниясы Беневентодан өтетін және қаланы Миланмен (5 сағат 30 минутта) және Риммен (2 сағатта) байланыстыратын жаңа бағытын іске қосты.