Кіріспе

Римдік плебей трибуны б.з.д. 63 жылы Публий Сервилий Рулл Рим Республикасының плебей трибуны болды. Ол Римдегі жерсіз кедейлерге егін шаруашылығы үшін жерді қайта бөлуді мақсат тұтқан аграрлық заң ұсынды. Бұл туралы біз Марк Туллий Цицеронның осы заң жобасына қарсы айтқан сөздерінен білеміз. Цицерон төрт сөз сөйледі. Олардың үшеуі бүгінге дейін сақталған. Бірінші сөздің басы жоқ. Төртінші сөз жоғалып кеткен. Бізде Плутарх пен Суетонийдің қысқаша айтқан сөздерінен басқа ешқандай дерек жоқ.

Аграрлық заң жобасы

Заң жобасында он адамнан тұратын комиссия (десемвири) сайлануы көзделген, оның билігі бес жылға созылатын еді. Оның міндеті – 5000 отаршылға жерді Кампания аймағында 10 югерадан, ал жақын орналасқан Стелларис кампусында 12 югерадан бөлу болды (екі аймақ та Неапольдің солтүстігінде орналасқан). Осы мақсатта қосымша жерлер сатып алу жоспарланған. Қаражат жинау үшін десемвириге 81 жылдан бері сенат кеңесінде (senatus consulta) ұсынылған, бірақ іске асырылмаған мемлекеттік жерлерді сатуға рұқсат берілді. Сонымен қатар, 88 жылдан бастап мемлекеттік меншікке айналған Италиядан тыс жерлерді сатуға да құқық берілді. Десемвириге Италиядан тыс жерлердегі мемлекеттік жерлерге салық салуға, 63 жылғы векстигалиядан (Vectigalia) және қазынаға салынбаған немесе ескерткіштерге жұмсалған жоқ соғыс олжасынан алынған алтын мен күмісті пайдалануға рұқсат етілді. Әскери қолбасшылар олжаның бір бөлігін мемлекеттік қазынаға салып, қалғанын ғибадатханалар мен қоғамдық ғимараттар салуға немесе мүсіндер орнатуға жұмсады. Помпей бұл талаптан босатылды. Ол Понт пен Арменияға (қазіргі Түркияның шығысы) қарсы Үшінші Митридат соғысының (73–63 жж. б.з.д.) соңғы кезеңінде рим әскерлеріне басшылық етіп жатқандықтан, Римде болмағандықтан десемвири сайлауына үміткер бола алмады. Цицерон Публий Сервилий Руллды маңызсыз тұлға ретінде көрсетіп, заң жобасының нақты авторлары – "махинаторлар" деп аталатын жағымсыз адамдар екенін, олардың билігі Руллдан да қауіпті екенін айтты. Олар десемвири болуды көздеп отырғанын мәлімдеді. Ол олардың есімдерін атамады, бірақ оларды анықтауға көмектесетін ишаралар жасады. Ол: "кейбіреулеріне ешқандай байлық жеткіліксіз, ал енді біреулеріне ысырапқа жұмсауға жеткілікті ештеңе көрінбейді" деді. Біріншісі Марк Лициний Крассқа, ал екіншісі Юлий Цезарьға сілтеме жасады. Цицеронның сөздерін екі саяси фракция – халықтық (populares) және оптимистердің (optimates) арасындағы шиеленіс тұрғысынан қарастыру керек. Халықтықтар плебейлерді (қалың халықты) қолдап, қала кедейлерінің мәселелерін шешуге тырысты және оларға, әсіресе жерсіздерге жер бөлу және қарыз мәселесін реттеу сияқты реформаларды ұсынды. Оптимистер консервативті фракция болып, патрицистерді (аристократияны) қолдады. Олар аталған реформаларға қарсы болды, плебей трибундары мен плебей кеңесінің билігін шектеуге және патрицистерді білдіретін сенаттың билігін күшейтуге ұмтылды. Красс пен Цезарь сол кезде халықтықтардың жетекші тұлғалары болды. Цицерон оптимистердің жетекші өкілі болды және заң жобасына қарсы болды. Цицерон жер комиссиясына заң жобасы арқылы берілетін билікті асыра көрсетті. Ол комиссияны "қазынаның, барлық провинциялардың, бүкіл республиканың, бізбен одақтасқан патшалықтардың, еркін халықтардың, шын мәнінде, бізбен одақтасқан әлемнің он патшасы" деп сипаттады. Ол сондай-ақ комиссияның Италиядан тыс жерлерді сату құқығының салдарына қатысты да асыра сілтеме жасады. Ол "барлық ұлттар, халықтар, провинциялар және патшалықтар десемвиридің билігіне, сот өкіміне және құқығына беріліп, тапсырылған" деді және "десемвири рим халқының меншігі деп жариялай алмаған жер қалды ма?" деп сұрады. Ол Сулла мен Помпей Азияда "қайтарып алған" барлық жерлер мен қалалар қоғамдық меншікке айналып, комиссарлар сататынын мәлімдеді. Ол Луций Корнелий Сулланың (б.з.д. 89–85 жж. Бірінші Митридат соғысының қолбасшысы) Азиядағы жерлерді қайтарып алғанын айтты. Алайда Сулла тек Грекияда ғана соғысып, жерлерді басып алған. Грекияда рим мемлекеттік меншігі болып табылатын немесе осындай деп жариялануы мүмкін жерлер болған жоқ. Ол Помпей де Азияда жерлерді қайтарып алғанын айтты. Үшінші Митридат соғысында жеңіске жеткеннен кейін Помпей Киликия Трахеяны, Понттың бір бөлігін (екеуі де қазіргі Түркияда) және Сирияны аннексиялады. Алайда бұл жерлерді қайтарып алу емес, аннексия болды. Сонымен қатар, заң жобасы талқыланған кезде соғыс әлі аяқталмаған және Помпейдің Азиядағы бекіністері толыққанды құрылмаған еді. Самнер mos maiorum бойынша жаулап алынған аумақтардағы жерлерді басқару және қадағалау Помпейге тиесілі екенін атап көрсетті. Осы себепті Цицеронның мәлімдемелері даулы болды және оның Красс пен Цезарь Помпеймен қақтығысқа дайындалу үшін заң жобасын пайдаланбақ екенін көрсетуге бағытталған әрекеттің бір бөлігі болды.

Түсіндірме

Бұл аграрлық заң жобасының саяси себептерін түсіндіруде әртүрлі тарихшылардың пікірлері әртүрлі. 1) Көпшілік пікір бойынша, Красс пен Цезарь Помпейге және/немесе сенатқа қарсы төңкеріс жасау арқылы билікті басып алуға тырысқан, немесе Помпеймен күресу үшін Мысырда қолбасшылыққа ие болуды көздеген. 2) Красс жерді бөлуді бақылауға алып, Помпей соғыстан оралғанда және өзінің әскерлеріне жер іздегенде, күшті сауда позициясына ие болғысы келді (әскерлер қызметтен босатылғанда жер теліміне құқылы болды); 3) Бұл заң жобасы саудагерлерге пайда табу және салық жинаушыларға (бұл жеке салық жинаушылар, республикалық мемлекет осы жинақты жеке тұлғаларға тапсырды, олар өздерінің қалталарын толтыру және зорлық-зомбылық жасау үшін осы мүмкіндікті пайдаланды) жаңа салық көзін қамтамасыз ету үшін пара алу схемасы болды; 4) Заң жобасы қабылданбауға тиіс еді және Цицеронды өзінің шынайы бетін көрсету үшін, яғни халықтың мүддесін қорғайтын консул емес, оңтайлылардың жақтасы ретінде көрсетуге, сондай-ақ плебейлер мен сенат арасындағы қақтығысты күшейтуге қызмет етті. 5) Заң жобасының мақсаты жерсіз кедейлерге жер беру еді. Бұл көзқарас бойынша, бұл Римді бос және қауіпті деп саналатын адамдардан арылту және қаланың қауіпсіздігін арттыру үшін жасалды. Құрлық теориялары күмәнді және Цицеронның риторикасына, Плутарх пен Суетонийдің айтқандарына негізделген. Бұл екі кейінгі автор аристократияны жақтады және плебей трибундарын теріс бейнеледі. Цицеронның сөздері заң жобасына қолдау көрсетуді әлсіретуге бағытталған көрінеді. Цицерон заң жобасына қарама-қайшылықты түсіндіруге тырысты. Ол заң жобасын жасағандар Помпейге де, өзіне де қарсы екенін айтты. Олар комиссарлардың өкілеттіктерін пайдаланып, әскери қызметтен босатылған сарбаздарға жер бөлу арқылы Помпейдің өзінің әскерлеріне жер беру құқығын алуды және осы арқылы оның әскерлерінің қолдауын жоюды көздегенін айтты. Ол сондай-ақ, олар оны жек көреді, сондықтан консулдық мерзімінде оны әлсірету үшін осылай істейтінінен қорқатынын айтты. Бұл 2-ші және 4-ші түсіндірмелердің негізі. Цицерон Помпейге қарсы бағдарлама туралы бірнеше рет мәлімдеді. Ол комиссиялардың "біріншіден, Гнейдің [Помпейдің] сіздердің [халықтың] бостандығыңызды қорғау, оны дамыту, бақылау және сіздердің мүдделеріңізді қорғаудың барлық құралдарынан айырылуын қамтамасыз ететінін" және "заңдағы барлық кемшіліктер мен зұлымдықтарға қарсы сіздердің қорғанысың ретінде Гнейге [Помпейге] қарсы тұрудың тиімді екенін" айтты. Ол комиссарларды "Помпейге қарсы он генерал" деп атады. Цицерон өзін аристократтар мен оңтайлылардың емес, халықтың консулы ретінде көрсетуге тырысты: "Мен күшті азаматтардың ықыласымен емес, не бірнеше адамның басым ықпалымен емес, Рим халқының әдейі шешімімен консул болдым, және бұл да, ең жоғары дәрежедегі адамдарға қарағанда артықшылықты алу үшін, осы магистратурада және бүкіл өмірімде өзімді халықтың мүддесіне арнаудан аулақ болу үшін". Ол өзін халықтың мүддесін қорғаймын деп сылтауратқан, бірақ шын мәнінде халыққа қауіп төндіретін адамдарға қарсы тұрған адам ретінде көрсетті (бұл халықтықтарға қатысты): "Адамдардың кейбір опасыздықтары себепті үлкен қателік бар, өйткені олар халықтың пайдасына ғана емес, тіпті қауіпсіздігіне де кедергі келтіреді, бірақ олар өздерінің сөздерімен адамдарды халық мүддесіне құлшыныспен қарайды деп сендіруге тырысады". Өзінің сөздерін одан әрі нығайту үшін Цицерон Публий Рулл Александрия мен Мысырды сататынын мәлімдеді. 65 ж. Мысырды қоса алғысы келген ұсыныс болды. Бұл плебей трибундары жасаған. Суетонийдің айтуынша, Мысырдың билігін қолға алғысы келген Юлий Цезарь оларды осы мақсатқа жеткізді. Плутархтың айтуынша, оның орнына Красс осыны алға тартты. Плутарх пен Суетоний осы оқиғалардан кейін 160 жылдан астам уақыт өткен соң жазды. Бұл ұсыныс Птолемей Александр I Египетті Римге мұра етіп қалдырғаны туралы мәлімдемеге негізделген. Цицерон былай деді: "Мен сенаттың мұраны қабылдағаны туралы шешімін білемін, ол [Публий Сервилий Рулл] өз заңына сәйкес Александрияны және Мысырды сатады. Ол ең бай қаланың, ең көрікті елдің билеушісі, төрешісі, әміршісі болады. Ол осылардың бәрін алудан бас тарта ма? Осыны қалайтыннан? Ол Александрияны патшаның меншігі деп есептейді де, Рим халқын одан айырады". Осы сөйлемнің соңғы бөлігінде Цицерон Мысыр қосылса, плебей трибуны және басқа десемвири Александрия мен Мысырды өздерінің пайдалары үшін сатады деп қыстырып айтты. Самнер 65 ж. плебей трибундарының Мысырды қоса алғысы келген ұсынысы қабылданбағанын және комиссияның бұл қосылуды сенат немесе халық жиналысынан бекітуі қажет екенін атап көрсетті. Заң Италиядан тыс жерлердегі мемлекеттік мүліктерді сатуды 88 ж. бастап шектеу арқылы қосылу мүмкіндігін қалдырды. Осы жылы Птолемей Александр I тақтан түсірілді. Алайда, қосылуға сенат немесе халық жиналысынан бекіту қажет еді, сондай-ақ Мысырдағы патшалық мүлікті Рим мемлекеттік мүлігі деп жариялау қажет еді. Осылайша, Самнер атап көрсеткендей, заң комиссияға "барып Мысырды тартып алуға" рұқсат бермеді. Сонымен қатар, заң комиссияға мемлекеттік жер туралы жариялау жасауға рұқсат бермеді. Мысырды қоса алғысы келген оқиға өте күмәнді болды. Мұндай жағдайда да Самнердің пікірінше, ең көп пайда көретін римдік қолбасшы Помпей болды, ол бұл уақытта Шығыста болды және соғысты аяқтады. Ол Мысырды қоса алғанда, оны басқаруға ең қолайлы адам болар еді. Сонымен қатар, 65 ж. Мысырды қоса алғысы келген ұсыныс Помпейдің өркендеу кезеңінде болды және Габиний заңынан (67 ж.), Помпейге Жерорта теңізінің жағасындағы 50 миль радиустағы провинцияларда пираттармен күресу үшін ерекше проконсулдық өкілеттік бергеннен кейін болды, сондай-ақ 66 ж. Манилий заңынан (Цицерон қолдаған), Помпейге үшінші Митридат соғысындағы бұрынғы римдік қолбасшыны алмастыру және соғыстың соңғы кезеңінде жоғары қолбасшылыққа ие болуға мандат бергеннен кейін болды. Самнер сонымен қатар, осы екі заңға қарсы оптиматтар болғанын және Юлий Цезарь оларды қолдағанын атап көрсетеді. Заң жобасының саяси себептерін төңкеріс деп түсіндіру Цезарьдың оны қосып алғаннан кейін Мысырдың қолбасшылығын алуға тырысқаны туралы идеяға негізделген.

Заң жобасының тағдыры

Заң жобасы дауыс беруден өтпеді. Цицерон жерді қайта бөлуге бағытталған аграрлық заңдарға қарсы шықты. 59 жылға дейін Юлий Цезарь Кампанияда үштен астам баласы бар 20 000 римдік азаматқа жер беру туралы заңды қабылдауға қол жеткізді, бұл Публий Сервилий Руллдың заң жобасымен қайта бөлуге арналған сол аумақ еді. Цезарь мұны Красс пен Помпеймен құрған Бірінші Триумвираттың зор саяси күшінің арқасында іске асырды, ол ресми емес саяси одақ болатын.