Кіріспе
Электрлік және механикалық салаларда және өндірісте, жұптасатын жалғағыштардың немесе бекіткіштердің әр бөлігіне дәстүрлі түрде ер немесе әйел деген белгі беріледі. Әйел жалғағыш әдетте еркек жалғағышты қабылдап, ұстап тұратын рецепиент болып табылады. Электрлік жалғағыштар үшін, әсіресе, плагин және розетка немесе джек сияқты баламалы терминология да қолданылады. Бұл атау еркек және әйел жыныстық мүшелеріне тікелей аналогия жасайды, яғни бір немесе бірнеше шығыңқы бөліктері бар немесе екіншісінің ішіне кіретін бөлік еркек деп, ал сәйкес кесетін ойықтары бар немесе екіншісінің сыртына кіретін бөлік әйел деп аталады. Осы аналогияны кеңейту нәтижесінде, екі сәйкес бөлікті қосу процесін сипаттау үшін «жұптасу» етістігі қолданылады. Кейбір жағдайларда (әсіресе электр қуаты жалғағыштарында) жалғағыштардың жынысы қатаң ережелерге сәйкес таңдалады, бұл бір бағыттылықты (мысалы, бір құрылғыдан екіншісіне қуат ағынын) қамтамасыз ету үшін жасалады. Бұл жыныстық ерекшелік қауіпсіздікті арттыру немесе қауіпті немесе жұмыс істемейтін конфигурациялардың орнатылуын болдырмау арқылы дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз етуге бағытталған. Математикалық графтар теориясы тұрғысынан алғанда, электр қуатын тарату желісі – плагиндер мен розеткалардан тұратын бағытталған ағаш болып табылады, онда бағыт жебелері әрбір жұптасқан қосылым арқылы электр қуатының әйелден еркекке берілуіне сәйкес келеді. Бұл – еркек және әйел жалғағыштардың қауіпсіз желі топологиясын физикалық тұрғыдан сақтау үшін арнайы жобаланған және тағайындалған мысал. Басқа жағдайларда, мысалы, сантехникада, жалғағыштардың жыныстық тағайындалуы арқылы бір бағытты ағын қамтамасыз етілмейді. Құбыр желілері арқылы ағын екі бағытта да болуы мүмкін, мысалы, суды қайта таратуға арналған жер асты су тарату желілерінде. Сантехникалық жағдайларда, егер бір бағытты ағын қажет болса, ол басқа құралдармен (мысалы, ауа саңылаулары немесе бір бағытты клапан) іске асырылады, бірақ еркек-әйел жыныстық схемалары арқылы емес.
In electrical and mechanical trades and manufacturing, each half of a pair of mating connectors or fasteners is conventionally assigned the designation male or female. The female connector is generally a receptacle that receives and holds the male connector. Alternative terminology such as plug and socket or jack are sometimes used, particularly for electrical connectors. The assignment is a direct analogy with male and female genitalia, the part bearing one or more protrusions or which fits inside the other being designated male, in contrast to the part containing the corresponding indentations, or fitting outside the other, being designated female. Extension of the analogy results in the verb to mate being used to describe the process of connecting two corresponding parts together. In some cases (notably electrical power connectors), the gender of connectors is selected according to rigid rules, to enforce a sense of one way directionality (e. g. a flow of power from one device to another). This gender distinction is implemented to enhance safety or ensure proper functionality by preventing unsafe or non functional configurations from being set up. In terms of mathematical graph theory, an electrical power distribution network made up of plugs and sockets is a directed tree, with the directionality arrows corresponding to the female to male transfer of electrical power through each mated connection. This is an example where male and female connectors have been deliberately designed and assigned to physically enforce a safe network topology. In other contexts, such as plumbing, one way flow is not enforced through connector gender assignment. Flows through piping networks can be bidirectional, as in underground water distribution networks which have designed in redundancy. In plumbing situations where one way flow is desired, it is implemented through other means (e. g. air gaps or one way check valves), and not through male female gender schemes.
Метафораның алғашқы атаулары
Талмудта жебе басы мен жұптасу ошағының құрылысына қарай еркек немесе әйел болу мүмкіндігі сипатталған, яғни еркек жебе басындағы тігірше ойылған ошаққа, ал әйелдікі керісінше кіреді. Бұл, ошақтың ластануға осал болуына байланысты, әйел ошақты пайдалануға тыйым салудан туындайды, осылайша оны с’чах ретінде қолдануға болмайды. 18 ғасырдың сөздіктері мен энциклопедияларында еркек және әйел бұрандалары немесе кохлеялары туралы айтылады. 1736 жылғы құрылысшы нұсқаулығында бұрандалардың жынысы дөңгелек және ойыс пішіндердің метафорасы ретінде келтіріледі: Егер беті дөңгелек болса, онда ол «еркек бұранда» деп аталады; егер ойыс болса, «әйел» бұранда; ал қозғалыс туындауы тиіс жерде еркек пен әйел әрқашан бірігеді.
18th century dictionaries and encyclopedias mention male and female screws or cochleae. A 1736 builder's manual mentions screw genders as metaphors for convex and concave shapes:If the furrowed surface be convex, 'tis called a Male Screw; if concave, a Female; and where Motion is to be generated, the Male and Female are always join'd.
Механикалық бекіту құралдары
Механикалық конструкцияда прототиптік "еркек" компонент - бұрандалы болт, бірақ туралау тірегі, бекіту түйреуі немесе металл жапырақша қосылысы да еркек деп есептелуі мүмкін. Сәйкесінше, бұрандалы гайка, туралау тесігі, бекіту ойығы немесе металл жапырақша ұясы әйел деп саналады. Кейбір механикалық конструкциялар қайталанбас, жеке дайындалған жиынтықтар болса, бекіткіштер индустриясы жаппай немесе жартылай дайындалған компоненттерді өндіруге арналған. Қажетсіз шатасуды болдырмау үшін бекіткіштердің түріне қатысты стандартты анықтамалар белгіленіп, келісімге келді.
Модульді құрылыс ойыншықтары
Бұл аспект олардың жарнамалық материалдарында айтылмаса да, көптеген таныс құрылыс ойыншықтарында жыныстық (немесе кейде жыныссыз) механикалық байланыстар бар. Бұл осы ойыншықтардың модульдік байланыс архитектурасының шексіз икемділігі мен форманың әртүрлілігін қамтитынын ескерсек, таңқаларлық емес. Математиктер құрылыс жиынтықтарын топтар теориясын қолдана отырып, салынатын құрылымдардың комбинаторлық мүмкіндіктерін зерттей бастады. Мысалы, классикалық LEGO пластикалық блоктарының төменгі жағында "ұрғашы" ойықтар, ал жоғарғы жағында "еркек" дөңгелектер немесе тіректер болады. Meccano және Erector жиынтықтарында көптеген жыныстық байланыстар бар, олар көбінесе қолданылатын гайка мен бұрандалы бекіткіштерден басталады. Stickle bricks (біріктіретін пластик тіректерді пайдаланатын) әсерлі түрде жыныссыз. Lincoln Logs өте қарапайым жыныссыз байланыс формасын қолданады. Kapla немесе KEVA тақтайшалары – гравитациямен ғана байланысқан өте қарапайым жыныссыз жүйелер.
Төменгі ағызу
Төменгі су құбыры (төменгі құбыр, жаңбыр су өткізгіш немесе жетекші деп те аталады) шатырдан жиналған жаңбыр суын жерге қуыс құбырлар немесе түтіктер арқылы тасымалдау үшін қолданылады. Бұл түтіктер көбінесе бөліктерден құралады, олардың арасын еркек ұшын (көбінесе оның көлемін сәл кішіте түсу үшін арнайы құралмен қысымдап) келесі бөліктің әйел ұшына енгізу арқылы жалғастырады. Мұндай жалғаулар әдетте герметикпен жабылмайды, оның орнына жаңбыр суын еркек ұштан тікелей төмендегі әйел жалғауына ауырлық күшімен жылжытады.
Құбырлар
Жылыту, желдету және кондиционерлеу жүйелерінде ауа тасымалдау үшін қолданылатын металл құбырлар көбінесе жыныстық қосылыстарды пайдаланады. Көбінесе, құбырлық қосылыстар арқылы ауа ағыны еркек бөліктен әйел бөлігіне қарай болады. Дегенмен, бір бағытты ағын мәжбүрлі ауа тартқыштармен немесе желдеткіштермен қамтамасыз етілгендіктен, кейбір жүйелерде "кері" жыныстық қосылыстар жиі кездеседі, себебі барлық қосылыстар ағып кетуді болдырмау үшін арналық герметик немесе таспамен тығыздалады. Ағын бойынша қабылданған конвенция көбінесе дизайнды жеңілдету және жыныс өзгертетін фитингтердің санын азайту үшін шартты түрде сақталады, бірақ қажет болған жағдайда одан да бас тартқызады.
Электрлік және электрондық
Құбырлар мен арматуралардың жынысы көбінесе анық байқалады, бірақ электр жалғағыштардың құрылысы күрделірек және әртүрлі болғандықтан, бұл олар үшін дұрыс болмауы мүмкін. Керісінше, жалғағыштардың жынысы конвенция бойынша белгіленеді, сондықтан жаңадан бастағандар үшін оны түсіну қиын болуы мүмкін. Мысалы, әйел D субминиатюралық жалғағыштың корпусы шассидің орнату жазықтығынан сыртқа қарай шығыңқы болады, және бұл шығыңқылық қателікпен еркек деп түсіндірілуі мүмкін. Бірақ D субминиатюралық жалғағыштардың "еркектігі" жалғағыштың шығыңқылығына емес, еркек контактілердің болуымен анықталады (бұл XLR сияқты көптеген контактілі жалғағыштар үшін де осылай). Сақиналы қысқыш жалғағыштарда, олар бұрандалы тіреудің айналасына орналасқанда, еркек/әйел айырмашылығы анық көрінеді, бірақ қашақ немесе бөлінген сақиналы қысқыш жалғағыштарда тек ұшы ғана әйел емес. "Жек" термині әйел де, еркек те жалғағыштарға қолданылады және әдетте жалғағыш жұбының бекітілген (панельдік) жағын білдіреді. IEEE STD 100, IEEE 315 1975 және IEEE 200 1975 (ASME Y14.44 2008мен алмастырылған) "қосылғыш" және "жақсылықты" жынысына емес, орналасуына немесе жылжу мүмкіндігіне қарай анықтайды. Белгілі бір орында орналасқан жалғағыш – "жақсылық", ал жылжымалы жалғағыш – "қосылғыш". Құн және сенімділік мәселелері, көптеген компьютерлік терминалдарда (және кейбір жеке компьютерлерде) серийлік порт үшін әйел жақсылықты пайдалану туралы шешім қабылдауға ықпал еткен болуы мүмкін, бұл "DTE" (деректерлік терминалдық жабдық) қосылымдары үшін RS 232 стандартында нақты көрсетілген жалғағыш жынысы конвенциясын тікелей бұзады. RS 232 жалғағыштарының жыныстық конвенциясын осылай шатастыру, білімі жеткіліксіз соңғы пайдаланушылар үшін көптеген сағаттар бойы көңілсіздік тудырды, олар жұмыс істемейтін серийлік порт жабдықтарының қосылыстарын түзетуге тырысты.
Қауіпсіздік
Электрлік қосылымдарда кернеу немесе ток жарақат келтіруге жеткілікті болса, қуат көзіне тұрақты қосылған бөлік әрқашан әйелдік болады, адамдар немесе жануарлар немесе тоқ өткізгіш заттармен тікелей тоқ өткізгіштерге кездейсоқ тиісуін болдырмау үшін жасырын контактілермен жабдықталған. Қуатты қабылдайтын құрылғының сымына (немесе тікелей оған) толығымен ашық, сыртқа шығыңқы контактілері бар еркек плагины орнатылады. Механикалық зақымдарға төзімді болуы керек құрылғылар арнайы IEC 60320 C14 еркек коннекторын (жоғарыда қараңыз) пайдалана алады, ол орнату панелінің бетінен төмен қарай орналасқан, қауіпсіздік ережелеріне сәйкес келіп, қажетті физикалық қорғаныспен қамтамасыз етеді. Тұтынушы деңгейіндегі айнымалы ток үшін коннектордың жынысы қуат коннекторларын қауіпсіз пайдалануды қамтамасыз ету үшін қолданылады. Осы себепті, электрлік кодекс бойынша кез келген жыныс өзгертетін құрылғыларды тұтынушы деңгейіндегі жабдыққа айнымалы ток желісін қосу үшін жасау немесе пайдалану заңсыз. Желілік ("төп") электр қуаты үшін екі ұшты еркек коннекторы өте қауіпті және кейде "өлімге себеп болатын кабель" немесе "жесір сымы" деп аталады. Кейбір аппараттық дүкендер клиенттердің Рождество шамдарын кері іліп, розетка ұшын қабырға розеткасына қосуға тырысқанда немесе қуат ажыраған жағдайда генераторды немесе инверторды үйдің электр схемасына қосуға ниеттенгенде оларды жасаудан немесе сатудан бас тартады. Сол сияқты, 12 вольтты автомобиль аккумуляторына арналған джемпер кабельдегі ашық қосылым қауіпті болуы мүмкін, себебі ол жоғары ток пен энергияны қамтиды. Сымды көлік шассиіне кездейсоқ қысқа тұйықталуы ұшқындарға, жылдам қызуға немесе тіпті аккумулятордың жарылуына әкелуі мүмкін. Төмен кернеуді пайдалануда, мысалы, деректерді таратуда электр тогының соққысының қаупі болмайды, сондықтан еркек немесе әйелдік коннекторлар пайдаланудың ыңғайлылығы, құны немесе өндірістің қарапайымдығы сияқты басқа инженерлік факторларға негізделеді. Мысалы, Ethernet үшін қолданылатын жалпы "патч-кабельдер" (және телефондар үшін қолданылатын ұқсас сымдар) әдетте екі шетінде де еркек модульдік плагиндерге ие, олар жабдықтағы немесе қабырғаға орнатылған ұяларға қосылады. Қуат коннекторын таңдаудағы дизайндық компромистің мысалы - коаксиалды қуат коннекторы, ол әдетте әйелдік плагинен еркек розеткаға (әдетте қуатты қабылдайтын электрондық құрылғының бөлігі) қуатты беру үшін орнатылады. Плагинде орталық контакті жартылай ойыс болғанымен, металл затпен кездейсоқ тиісу қуат көзін қысқа тұйықтауы мүмкін. Қуат адаптерінің дизайнына байланысты ол қысқа тұйықталуға уақытша өшіру арқылы немесе ішкі қауіпсіздік сақтандырғышын күйдіру арқылы жауап беруі мүмкін. Бұл мысалда, құрылғыны жобалаушы коннекторды таңдаудың маргіналды сенімділігін қабылдады, өйткені қуат адаптері электр тогының соққысын тудырмайтын төмен кернеуді қамтамасыз етеді. Кездейсоқ қысқа тұйықталудан туындаған өрт қаупін ішкі қауіпсіздік сақтандырғышымен шешуге болады, бірақ бұл бұзылған қуат адаптерін толық ауыстыруды талап етеді. Басқа жобада, егер қуат адаптері электр тогының соққысын тудыруға жеткілікті кернеуді беруге арналған болса, әйелдік плагиннің жартылай ашық орталық контакті қабылдауға болмайтын қауіпті деп есептеледі, сондықтан басқа коннекторды таңдау қажет болады.
Ұялы жынысы
Кейбір электр жалғауыштар гермафродит болып табылады, себебі олар жынысына қарамастан еркін өзара байланысуға арналған бір бірлікте еркек және әйел элементтерін қамтиды. Толығырақ ақпарат алу үшін осы мақалада жыныссыз жалғаулар туралы қараңыз. Қосымша қиындық ретінде, кейбір электрондық жалғауыштардың конструкцияларында бір жалғауыштың корпусында еркек және әйел штырлардың комбинациясы болуы мүмкін, олар сәйкес орналасқан қарама-қарсы жыныстағы штырлары бар толықтырғыш жалғауыштармен жұптасу үшін. Мұндай ерекше жағдайларда жыныс көбінесе аралас жынысты жалғауыш штырлары мен ұялары емес, жалғауыш денесінің пішінімен анықталады. Бұл типтегі жалғауыштар қатаң түрде гермафродит емес, өйткені жұптасатын жалғауыштар еркін алмастырылмайды. Бұл жалғауыштарға арналған бейресми атау – "бисексуалды", сондай-ақ ресми терминология, аралас жынысты. Мысалы, аралас жынысты әйел плагині аралас жынысты еркек розеткаға қосылуы мүмкін (егер жалғауыштардың кері жыныстық тағайындалуы осы мысалдағы стандартты дизайн болса). Еркек жалғауыш штырлары көбінесе қабықпен (сонымен қатар қорғаныш, қоршау немесе экран деп те атайды) қорғалады, ол жұптасқан кезде әйел жалғауыштың барлық бөлігін қамтуы мүмкін. РЧ жалғауыштарында коаксиалды және триаксиалды кабельдердің экрандарын дұрыс қосу үшін көбінесе бірнеше қабатты өзара байланысқан қабықтар болады. Мұндай жағдайларда жыныс ең ішкі байланыс нүктесіне сәйкес анықталады. Кері полярлы BNC немесе TNC-дан басқа, сыртқы қабық жынысты анықтайды және ең ішкі байланыс нүктелері стандартты жалғауышқа қарама-қарсы, мысалы, әйел RP TNC жалғауышының қатты ішкі штыры бар. Тағы бір түсініксіз жағдай USB, FireWire (IEEE 1394), HDMI және Thunderbolt сериялық деректер шинасының жалғауыштарымен туындайды. Бұл түйіндерді мұқият қарастырғанда, түйіспелі "штырлар" шын мәнінде штырлар емес, бір-бірімен жұптасқанда бір-бірінен өтетін өткізгіш беттер екені анықталады. Сондықтан дәстүрлі штыр және ұя номенклатурасы қолданылмайды. Оның орнына, компьютерлік жабдықтармен айналысатын көптеген адамдар плагин жалғауышының металл экранына қосылуын штыр ретінде қарастырады. Осы конвенция бойынша, сериялық шина кабельдеріндегі жалғауыштар "еркек плагиндері", ал жабдықтағы сәйкес келетін жалғауыштар "әйел розеткалары". USB "A типі" плагиніне кездейсоқ қарау оны гермафродиттік деп қате түсінуге мүмкіндік береді. Алайда, екі USB "A типі" кабельін бір-бірімен жұптастыруға тырысқанда, жалғауыштардың өзара байланыспайтындығы анықталады. Математикалық графтар теориясына сәйкес жіктесек, USB шиналары бағытталған ағаштар, ал FireWire шиналары нағыз шина желісінің топологиясына ие. Бұл айырмашылық пайдаланылатын шиналық жалғауыштарда көрінеді, себебі USB кабельдері асимметриялық (бір ұшы A типі, екінші ұшы B типі), ал FireWire кабельдерінің екі ұшында да бірдей жалғауыштар болуы мүмкін. Жаңа USB C кабельдерінің екі ұшында да бірдей жалғауыштар болуы мүмкін (бұл жағдайда логикалық A және B ұштары тікелей анықталмай, қосылған құрылғылар арасында келісіледі). Контакттердің өзі гермафродиттік болатын жалғауыш мысалы – ELCO Varicon, онда контакттер қиылысқан көлденең пішіндес ұяларға бөлініп, 90 градус бұрылыс кезінде бір-бірімен осьтік жұптасады. Бұл мысалда, плагиндер контакттары көлденең бағытта, ал розеткалар бойлық орналастырылған.
Жынысты ауыстыратын адамдар
Бір жынысты екі жалғаушыны қосу үшін қолданылатын құрылғылардың атаулары әртүрлі, мысалы: "жыныс өзгертуші", "жыныс түзетуші", "жыныс ауыстырғыш" және "жыныс араластырғыш". Нақты бір жыныс өзгертуші құрылғының атауы оның ұштарының жынысына немесе оны қосуға арналған жынысына қарай берілуі мүмкін, бұл терминологияны түсініксіз етеді. Мысалы, "еркек жыныс өзгертуші" екі еркек ұшты қосу үшін әйел ұштарына немесе екі әйел ұшты қосу үшін еркек ұштарына ие болуы мүмкін. Бұл шатастыруға себеп болатын құрылғылардың кейбіреулері кросс-овер схемаларын сияқты қосымша функцияларды да біріктіреді. Активті кабельдер байланыс протоколы немесе логикалық деңгейді өзгертуге арналған кіріктірілген жүйелерді қамтуы мүмкін, бұл оларды техникалық тұрғыдан "адаптер" етеді, бірақ бұл айырмашылық кейде жарнама материалдарында немесе күнделікті қолданыста назарға алынбайды.