Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Финляндия және Швеция арқылы неміс әскерлерін тасымалдау мәселесі, Финляндияның нацистік Германиямен Ұзақ соғыстағы әрекеттерімен және соғыс жылдары швед темір кенінің экспортымен бірге, қазіргі скандинавия тарихының ең даулы мәселелерінің бірі болды. 1940 жылдың сәуір-маусым айларында Норвегияға неміс басқыншылығы кезінде және одан кейін неміс талаптарына шведтердің келісуі, көптеген шағын еуропалық елдерде үлкен құрметке ие болған бұрынғы бейтараптық саясатынан елеулі айырмашылық ретінде қарастырылды. Бұл фактілер жарияланғаннан кейін, Кеңес Одағы Финляндиядан да сондай, бірақ одан да кең ауқымды жеңілдіктерді талап етті, бұл үшін үшінші рейхті Финляндия арқылы транзиттік құқықтарды ұсынуға шақырды, ал финдерге қару-жарақ жетіспейтін еді. Бұл Финляндияға қатысты Германия саясатының өзгеруінің және жақсаруының алғашқы нақты дәлелі болды, нәтижесінде Финляндия Кеңес Одағына қарсы Ұзақ соғыста (25 маусым 1941 – 4 қыркүйек 1944) нацистік Германиямен бірге соғысуға ие болды.

Германия әскерлері Швеция арқылы

1940 жылы 9 сәуірде Дания мен Норвегияға шабуыл жасалғаннан кейін Швеция және Балтық теңізінің қалған елдері нацистік Германия мен Кеңес Одағының арасында қоршауға түсті, ал олар Молотов-Риббентроп келісімінде ресми түрде бекітілгендей, бір-бірімен достық қарым-қатынаста болды. Норвегиядағы ұзақ соғыс немістердің Швециядан жанама көмек сұрауын күшейтті, бірақ швед дипломаттары немістерге шведтердің норвегиялық туындарына деген жақындығын еске салып, бұл талаптарды тойтарып алды. Норвегиядағы әскери қимылдар аяқталғаннан кейін бұл аргумент күшін жойды, нәтижесінде Министрлер кабинеті неміс қысымына көніп, Германия мен Норвегия арасында швед теміржолдары арқылы үздіксіз (қарусыз) әскер тасымалдауға рұқсат берді. Бұл тасымалдардың көлемі құпия сақталды, бірақ көп ұзамай тараған қауесеттер премьер-министр Пер Альбин Ханссонды олардың бар екенін мойындауға мәжбүр етті. Ресми түрде пойыздар жараланған және демалыстағы (permittent tåg) әскерлерді тасымалдады, бұл Швецияның жариялаған бейтараптығын бұзу болар еді. Барлығында, 1943 жылдың 15 тамызында транзит келісімі тоқтатылғанға дейін 100 000-ға жуық теміржол вагоны 1 004 158 әскери қызметкерді Германияға, ал 1 037 158 әскери қызметкерді Норвегияға Швеция арқылы тасымалдады. 1941 жылдың жазында Германияның Кеңес Одағына басып кіргенінен кейін, «Барбаросса» операциясы, немістер 1941 жылдың 22 маусымында Швециядан кейбір әскери жеңілдіктер сұрады. Швеция үкіметі логистикалық қолдау көрсету туралы осы өтініштерді қанағаттандырды. Ең даулы жеңілдік – толық қаруланған және жауынгерлік дайындықтағы 163-ші жаяу әскер дивизиясын Норвегиядан Финляндияға теміржол арқылы көшіруге рұқсат беру туралы шешім болды. Швецияда осы шешімге байланысты саяси пікірталас «жазғы күн тоғысының дағдарысы» деп аталды. Карл Густаф Скотттың зерттеулері, алайда, «дағдарыс» ешқашан болмағанын және «дағдарыс Социал-демократиялық партияның және оның басшысы Пер Альбин Ханссонның саяси беделін қорғау үшін кейіннен тарихи тұрғысынан құрастырылғанын» көрсетеді.

Финляндия арқылы совет әскерлерін тасымалдау

1940 жылғы наурыз айында Қысқы соғысты аяқтаған Мәскеу бейбіт шарты Финляндияға Фин шығанағына кіреберісіндегі Ханко түбегінде Кеңес теңіз күштеріне теңіз базасын орнатуға рұқсат беруді талап етті. Шартта әскерлер мен материалдарды тасымалдау құқықтары туралы ешқандай ереже болған жоқ, сондықтан Финляндия басшылығы Кеңес Одағы базаны теңіз жолымен жабдықтамақ деген ойда қалды. 9 шілдеде Швеция Германияға транзит құқығын бергенін ресми түрде мойындағаннан кейін екі күн өткен соң, Кеңес Сыртқы істер министрі Молотов Финляндия арқылы, Финляндия теміржолы арқылы транзит құқығын тегін беруді талап етті. Одан кейінгі келіссөздерде фин жағы Финляндия аумағында бір уақытта үшқа дейін совет пойызы болуын шектеуге қол жеткізді. 6 қыркүйекте келісімге қол қойылды.

Финляндия арқылы неміс әскерлерін тасымалдау

1940 жылдың жазында нацистік Германияның Норвегияны басып алуы әскерлер мен оқ-дәрілерді теңіз арқылы ғана емес, сонымен қатар Швеция мен Финляндияның бейтарап елдері арқылы да тасымалдау қажеттігін көрсетті. Норвегияның солтүстігіне ең қолайлы жол – Финляндиядан өтетін қиын жүк көлігі жолы болды. Қысқы соғыстан кейін, Германия Кеңес Одағының жағында болған кезде, Финляндия мен Үшінші рейх арасындағы дипломатиялық қатынастар жақсарды. 18 тамызда Германияға Арктика бойындағы ұзақ жүк көлігі жолында қолдау базаларын құруға рұқсат беретін келісімге қол жеткізілді. Келіссөздерді фин әскери басшылығы мен Герман Герингтің жеке өкілі Йозеф Велтженс жүргізді. Келісім 21 қыркүйекте Вааса портына алғашқы неміс әскерлері келгенге дейін құпия сақталды. Неміс тасымалдау құқықтары, тікелей мәтіні болмаса да, орыс-фин Мәскеу бейбіт шартының және орыс-неміс Молотов-Риббентроп пактісінің мәніне қайшы келді. Бірақ финдер бұл келісімді Кеңес Одағының күшейіп бара жатқан қысымына қарсы тепе-теңдік ретінде қабылдады. Солтүстік Финляндия арқылы өтетін транзит жолының маңызды символдық мәні болды, алайда операция Барбароссаға дейін оның тасымалдау көлемі айтарлықтай болған жоқ. Сол кезде бұл маршрут Финляндияның солтүстігіне бес вермахт дивизиясын орналастыру үшін қолданылды.

Танымал мәдениетте

Attentatet i Pålsjö skog — 1996 жылы Ханс Альфредсонның балама тарих романы. Кітапта швед коммунистерінің тобы Швеция арқылы өтетін неміс пойызын жарқызып, оның бортындағы Ева Браунды өлтіреді. Гитлер ашуланып, Швецияға шабуыл жасайды, ол 1941 жылдың 12 мамырында капитуляциялайды. "Konjak & nazister" ("Коньяк және нацистер") — Euskefeurat тобының әні, ол Абискодағы неміс пойызына жасалған саботаж туралы айтады, онда олар жүк вагонының түбіне тесік салып, үлкен коньяк бөшkesіне жетеді. Карл Герхард 1940 жылы "Den ökända hästen från Troja" ("Атақты Троялық жылқы") әнін орындады, кейін ол тыйым салынды. Ән Исаак Дунаевскийдің мелодиясын, ал Лилль Брор Сёдерлундхтың швед тіліндегі жаңа сөздерін пайдаланды. Ән орындалғанда сахнаға үлкен Далекарлиан атын шығарды, бірақ оның аяқтарының орнына колонналар болды. Сондай-ақ, ішіндегі колонна ашылып, Карл Герхард одан шықты.