Кіріспе

Электр өткізгіштерін қосатын құрылғы. Электр тізбегінің компоненттері электр тогы олардың арасынан электр өткізгіш арқылы өте алса, электр жағынан байланыстырылған болып саналады. Электр жалғағыш – электр тізбегінің бөліктері немесе әртүрлі электр тізбектері арасында электр байланысын жасауға арналған электромеханикалық құрылғы, осылайша оларды үлкен тізбекке біріктіреді. Бұл байланыс алынып-қойылатын (мысалы, портативті жабдықтар үшін), құрастыру және ажырату үшін құрал қажет болатын, немесе екі нүкте арасындағы тұрақты электрлік қосылыс ретінде болуы мүмкін. Әртүрлі жалғағыштарды біріктіру үшін адаптер қолданылуы мүмкін. Көптеген электр жалғағыштарда жыныстық белгісі болады, яғни еркек компонент, плаг деп аталады, әйел компонентке, немесе розеткаға қосылады. Электр қуаты, деректер және аудиовизуалды қолданулар үшін мыңдаған түрлі конфигурациядағы жалғағыштар өндіріледі. Электр жалғағыштар олардың функциясына қарай төрт негізгі санатқа бөлінеді: кабельге бекітілген желілік немесе кабельдік жалғағыштар, осылайша оларды басқа терминалға (тұрақты құралға немесе басқа кабельге) қосуға болады; шасси немесе панельдік жалғағыштар, олар жабдыққа бекітіледі, соның арқасында пайдаланушылар кабельді тұрақты құрылғыға қоса алады; басылған тізбек тақтасына (PCB) тіркелген жалғағыштар, кабельдерді немесе сымдарды қосу үшін нүкте қамтамасыз етеді.

Дөңгелекті жалғаулар

Көптеген өнеркәсіптік және жоғары сенімділік қолданбаларында қолданылатын жалғауыштар көлденең қимасы бойынша дөңгелек болып келеді, цилиндрлі корпусы және дөңгелек контактілік интерфейс геометриясы бар. Бұл USB немесе пышақ жалғауыштар сияқты кейбір жалғауыштардың тікбұрышты дизайнынан өзгеше. Олар көбінесе оңай қосылу және ажырату, тығыз қоршаған ортаны герметикалық жабу және берік механикалық өнімділік үшін қолданылады. Олар әскери, aerospace, өнеркәсіптік машиналар және теміржол салаларында кеңінен қолданылады, онда MIL DTL 5015 және MIL DTL 38999 стандарттары жиі қолданылады. Дыбыс инженериясы және радиобайланыс сияқты салалар да XLR және BNC сияқты дөңгелек жалғауыштарды пайдаланады. Айнымалы ток қуатының ашалары да көбінесе дөңгелек болып келеді, мысалы, Schuko ашалары және IEC 60309. IEC 61076 2 101 стандартында сипатталған M12 жалғауышы – 12 мм сыртқы диаметрлі ұштастыру жиектері бар дөңгелек электрлік аша/розетка жұбы, ол NMEA 2000, DeviceNet, IO Link, кейбір түрлеріндегі Өнеркәсіптік Ethernet және т.б. қолданбаларда қолданылады. Дөңгелек конструкцияның бір кемшілігі – тікбұрышты жалғауыштармен салыстырғанда, массивтерде қолданғанда панельдік кеңістікті тиімсіз пайдалану. Дөңгелек жалғауыштар көбінесе артқы қабықтарды қолданады, олар физикалық және электромагниттік қорғаныспен қамтамасыз етеді, сонымен қатар кейде жалғауышты розеткаға бекіту тәсілін ұсынады. Бұл корпустар электрлік және электрлік емес интерфейстерді біріктіруге мүмкіндік береді, соңғыларының мысалдары пневматикалық желілік жалғауыштар және оптикалық талшықты жалғауыштар. Гибридтік жалғауыштар модульдік табиғатына байланысты, құрастыруды, жөндеуді және болашақ модификацияларды жеңілдетуге бейім. Олар сондай-ақ жеке кабельдер мен жалғауыштардың санын азайту арқылы жабдықты орнату уақытын қысқартатын композиттік кабельдік жиынтықтарды жасауға мүмкіндік береді.

Шиналар реті

Кейбір жалғауыштар мұқият жасалған, сонда олар енгізілгенде кейбір контактілер басқаларынан бұрын жанасып, ал ажыратылғанда бірінші болып үзіледі.

Қалқалау механизмдері

Кейбір жалғағыш корпустары қате ажыраудың немесе нашар қорғалудың алдын алу үшін құлыптау механизмдерімен жасалған. Артық қабықтар әдетте жалғағышты және/немесе кабельді сыртқы ортаның немесе механикалық әсерден қорғайды, сондай-ақ электромагниттік кедергіден қоршауға мүмкіндік береді. Әртүрлі мақсаттар үшін, соның ішінде әртүрлі өлшемдер, пішіндер, материалдар және қорғау деңгейлері бар көптеген артық қабықтардың түрлері қол жетімді. Артық қабықтар әдетте кабельге қысқышпен немесе құйылған қабықшамен бекітіледі және жұптастыру розеткасына бекіту үшін бұрандалы болуы мүмкін. Әскери және ғарыш қолданысы үшін артық қабықтар АҚШ-та SAE AS85049 стандартымен реттеледі.

Гиперболоидты контакттар

Экстремалды ортада сигналдың тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін дәстүрлі штырь және ұя дизайны жеткіліксіз болуы мүмкін. Гиперболоидты контактілер діріл және соққы сияқты күшті физикалық жүктемелерге төтеп беру үшін жасалған. Олар сондай-ақ шамамен 40%-ға аз күшпен енгізілуін қамтамасыз етеді, бұл қызмет ету мерзімін ұзартады және кейбір жағдайларда нөлдік күшпен енгізілетін жалғауыштарға балама болады. Гиперболоидты контактілері бар жалғауыштарда әрбір ұрғашы контакті гиперболалық пішінде бұралған бірнеше тең араласқан бойлық сымдардан тұрады. Бұл сымдар кернеуге жоғары төзімді, бірақ біршама серпімді, сондықтан олар негізінен сызықтық серіппелер ретінде жұмыс істейді. Штырь енгізілген кезде, ұяның ішкі сымдары иіліп, штырьға оралып, бірнеше жанасу нүктелерін қамтамасыз етеді. Гиперболоидты құрылымды құрайтын ішкі сымдар әдетте ұштарын корпустағы ойыққа немесе тілікке бүгіп, екі шетке де бекітіледі. Гиперболоидты контактілер кейбір жағдайларда сенімді қосылыс жасаудың жалғыз мүмкіндігі болуы мүмкін, бірақ олар жалғауышта көбірек орын алады, бұл жоғары тығыздықты жалғауыштарда проблема тудыруы мүмкін. 1950 жылдары Франсуа Боном өзінің "Hypertac" жалғауышымен гиперболоидты контактілерді танымал етті, кейін оны Smiths Group сатып алды. Келесі онжылдықтарда жалғауыштардың танымал болуы артып, қазіргі күні медициналық, өнеркәсіптік, әскери, ғарыш және теміржол салаларында (әсіресе Еуропадағы пойыздерде) қолданылады. Жалғауыш барабаннан, серіппеден және поршеннен тұрады. Олар MagSafe жалғауышы сияқты қауіпсіздік үшін жылдам ажырату қажет болған жағдайларда қолданылады. Олар үйкеліс емес, серіппелік қысымға сүйенгендіктен, дәстүрлі штырь және ұя дизайнынан гөрі берік және аз зақымдайды, бұл оларды тікелей тізбекте сынау үшін пайдалануға мүмкіндік береді.

Тақпен жазғы жалғаулар

Тақ пружиналық жалғаулар жоғары ток күші қажет болғанда және өнеркәсіптік қолданыстарда жиі қолданылады. Олар көптеген жанасу нүктелеріне ие, бұл дәстүрлі штифт және ұялы жалғауларға қарағанда сенімдірек электр байланысын қамтамасыз етеді.

Қосылу әдістері

Техникалық тұрғыдан дәл болмаса да, электр жалғағыштарды екі қосылу тәсілін өзгеруге мүмкіндік беретін адаптер түрі деп қарастыруға болады, олар бір жағынан берік қосылған және (көбінесе) екінші жағынан ажыратылатын болады.

Қосылмалар мен розеткалар

Тіркемелер мен розеткалар әдетте еркек тіркемеден (әдетте штырлы контактілер) және әйел розеткадан (әдетте ұялы контактілер) тұрады. Көбінесе, бірақ әрқашан емес, розеткалар құрылғыға, мысалы, шассидегідей, тұрақты бекітіледі, ал тіркемелер кабельге қосылады. Тіркемелерде әдетте бір немесе бірнеше штыр немесе тірек болады, олар жұптасатын розеткадағы тесіктерге енгізіледі. Жұптасатын металл бөліктері арасындағы байланыс жақсы электрлік байланыс жасау және тізбекті аяқтау үшін жеткілікті тығыз болуы керек. Тіркеме-розетка қосылымының тағы бір түрі – гиперболоидты контактілерді пайдалану, ол электрлік байланысты сенімдірек етеді. Көп контактілі тіркемелермен жұмыс істегенде, әрбір контактіге қосылған сымды немесе тізбек нүктесін анықтау үшін контактілер схемасы болуы тиімді. Кейбір тіркемелердің түрлері бір құрылымда штырлы және ұялы қосылым түрлерін біріктіруі мүмкін, мұндай тіркемелер гермафродиттік деп аталады. Бұл тіркемелер еркек және әйел ерекшеліктерін біріктіреді, әрқайсысы өздерінде шығыңқы және ойыс бөліктерді қамтитын жұптасқан бірдей бөліктерден тұрады. Бұл жұптасатын беттер, өлшемі мен түрі сәйкес келгенде, жынысына қарамастан кез келген басқа тіркемемен еркін жұптасатын бірдей ұңғымаларға орнатылады. Кейде кабельдің екі ұшы да, мысалы, көптеген Ethernet патч-кабельдеріндегідей, бірдей жынысты тіркемелермен аяқталады. Басқа қолданыстарда екі ұшы әртүрлі аяқталады, яғни бір тіркеменің еркек және әйел түрлерімен (мысалы, ұзартқыш кабельде) немесе үйлесімсіз тіркемелермен, кейде адаптер кабельі деп аталады. Тіркемелер мен розеткалар түрлі қосылым жүйелерінде кеңінен қолданылады, оның ішінде пышақ тәрізді тіркемелер, макеттік тақталар, XLR тіркемелері, автомобильдік электр розеткалары, банан тәрізді тіркемелер және телефондық тіркемелер бар.

Жақсы және жағымсыз

Жақсы (жағажай) – бұл қалқанның немесе корпустың бетіне орнатылатын және оның қосылатын бөлігі – плагинмен жұптасатын жалғауыш. Американдық механикалық инженерлер қоғамының мәліметінше, жұптың стационарлық (көбірек бекітілген) жалғауышы, әдетте, шассиге немесе панельге орнатылған жалғауыш сияқты жабдыққа бекітілген (J деп белгіленеді) жақсы ретінде жіктеледі. Қозғалмалы (кем бекітілген) жалғауыш плагин (P деп белгіленеді) болып саналады. Бұл конвенция қазіргі уақытта ASME Y14.44 2008 стандартында анықталған, ол IEEE 200 1975 стандартын алмастырады, ал ол өз кезегінде ұзақ уақыттан бері қолданыстан шығарылған MIL STD 16 стандартынан (1950-ші жылдардан) туындаған, бұл жалғауыштарды атау конвенциясының тарихын көрсетеді. Сығылған контактілер тұрақты болып табылады (яғни, жалғауыштар мен сымдардың ұштарын қайта пайдалануға болмайды). Сығылған плагин және розетка жалғауыштары артқы немесе алдыңғы босату түріне жатады. Бұл жалғауыштың тіректері бекітілген жағына қатысты. Дәнекерленген қосылыстар жасағанда, тіректері немесе сымдары арасындағы диэлектрик балқып кетуі мүмкін. Бұл қиындықтарға әкелуі мүмкін, себебі металдардың жылу өткізгіштігі жылуды кабель мен жалғауыш арқылы жылдам таратуға себеп болады, ал бұл жылу пластикалық диэлектрикті балқытқанда қысқа тұйықталуға немесе "жарылған" (конустық) оқшаулауға алып келуі мүмкін.

Оқшаулау-ауыстыру жалғаулары

Сымдардан оқшаулауды сызып тастау көп уақыт алатындықтан, жылдам құрастыруға арналған көптеген жалғауыштар сым енгізілген кезде оқшаулауды кесіп тастайтын оқшаулауды ығыстырып қосатын жалғауыштарды пайдаланады. Бұл сымдарды баспалы схема тақтасына қосу немесе кабельді розеткаға немесе ұяға қосу үшін қолданылады. Қысу бұрандасы бойлық осьте (сымға параллель) немесе көлденең осьте (сымға перпендикуляр) немесе екеуінде де әрекет ете алады. Кейбір кемшіліктері – сымдарды қосу кабельді қосудан қиын, ал бұрандалы терминалдар адамдармен немесе сыртқы өткізгіш материалдармен байланыстан жеткілікті қорғалмайды. Терминалдық блоктар (терминалдық тақталар немесе жолақтар деп те аталады) жеке электр сымдарын жалғамай немесе ұштарын физикалық түрде біріктірмей қосудың ыңғайлы тәсілін ұсынады. Терминалдық блоктар сымның әртүрлі өлшемдері мен терминалдардың саны үшін оңай қол жетімді болғандықтан, қол жетімді электр жалғауыштардың ең икемді түрлерінің бірі болып табылады. Терминалдық блоктың бір түрі сымдарды тек ұшынан қысқа оқшаулауды сызып тастау арқылы дайындауды қабылдайды. Тағы бір түрі, көбінесе кедергі жолақтары деп аталатын, сымдарға сақина немесе лопата тәрізді терминалдық ұстағыштар қысылған сымдарды қабылдайды. Баспалы схема тақтасына (PCB) орнатылған бұрандалы терминалдар жеке сымдарды платаға дәнекерленген жетектер арқылы PCB-ге қосуға мүмкіндік береді.

Бледтер жалғаулары

Блейд-қосылыстар – бір сымды, плагинді және розетканы жалғау құрылғысының түрі, жазық өткізгіш блейд (плагинді) ыдысқа енгізу арқылы қолданылады. Сымдар әдетте еркек немесе әйел блейд-қосылыстардың терминалдарына қысылып бекітіледі немесе дәнекерленеді. Изоляцияланған және изоляцияланбаған түрлері бар. Кейбір жағдайларда блейд – компоненттің (мысалы, қосқыш немесе динамик блогының) бөлігі болып табылады, ал қарсы қосылыс терминалы құрылғының жалғау терминалына тығылады.