Кіріспе

Румыния мен Сербиядағы өзен Тимиш немесе Тамиш (Тимиш, Тимес, Темес) – Румыния мен Сербияның Банат аймағы арқылы ағып, Сербияның солтүстігіндегі Панчево қаласының жанында Дунайға құятын өзен. Аймақтағы орналасуына байланысты, ол "Банаттың омыртқасы" деп аталады.

Атауы

Көне заманда өзен Тибискус (латын тілінде) және Тибисис (көне грек тілінде Θίβισις) деп белгілі болған; сонымен қатар, Эдвард Гиббон оны Тейсс деп атаған. Венгрия далаларын кезіп өткен римдіктер, олар каноэмен немесе көшірілетін қайықтармен бірнеше су жолдарын басып өткенін болжайды; алайда, Тейсс немесе Тибиск өзенінің иректелген ағысы түрлі жерлерде түрлі аттармен кездесуі мүмкін деген күдік туғызады.

География

Су бұру ауданы: , оның ішінде Румынияда. Дунаймен бірге Тимис Қара теңіз су бассейніне жатады. Өзен Румыния арқылы ағып өтеді, ал Сербия арқылы ағып өтеді. Өзеннің бастауы Семень тауларындағы Семень курортының жанында, Караш-Северин округінде орналасқан. Ол оңтүстік-шығысқа қарай, Трей Апе су қоймасы арқылы ағып, Тереговаға жақын солтүстікке бұрылады. Карансебештен кейін солтүстік-батысқа бұрылады. Таулардан шығып, Лугой маңындағы Банат жазығына құяды. Банатқа кіргеннен кейін өзен баяу ағып, иректеп өтеді. Ең маңызды порты – ауыр индустрияландырылған Панчево қаласы. Өзен сағасында, оң жағалауда орманды аймақ – Панчево орман орналасқан. Ол жылқы батпақтардың жайылмасын қамтиды, ондаған жапырақты түрлер және 176 түр құс мен сүтқоректілер мекендейді. Өзенде тамаша бриозоялардың колониялары табылды. 2023 жылдың маусым айында Сербия үкіметі Potamišje ("Тамиш аңғары") ерекше ландшафты деп жариялау процесін бастады. Бұл Зреньянин, Ковачица және Опово муниципалитеттері аумағындағы өзеннің тасқын аңғарын қорғауға бағытталған. Сонымен қатар, кең аңғар аймағына (Сечань мен Пландиште кіретін) кеңістіктік жоспар жасалды.

Сипаттамалары

Румыния мен Сербия бірлесіп жүргізген Interreg IPA бағдарламасы аясында 2017-2019 жылдар аралығында өзен маңындағы аймақ жабдықталды. Румыниядағы Тимиш өзенінің бастауынан Сербиядағы құйылысына дейін құс бақылау мұнаралары, орындықтар, беседкалар, кішкентай көпірлер, жарнамалық стендтер, жол көрсеткіштері және қоқыс контейнерлері орналастырылды. Өзен бойында велосипед жолдары салынды және демалыстық балық аулауға арналған жерлер белгіленді. Панчевода, саласының жанында катамарандар, каноэлер мен велосипедтер жалға алуға қолжетімді. 2020 жылдарға қарай, Панчеводан тыс өзен жағалауында бірнеше жағажайлар пайда болды. Идворда өзен бойындағы табиғи өсімдіктердің тепе-теңдігін қалпына келтіру үшін 250 тополь отырғызылды. Жағажайға кішкентай көпір салынып, суды тазарту үшін ұсақ тас төселді. Глогонж қаласында Скела жағажайы бар. Ябукада екі жағажай бар. Біреуі, Скела деп те аталады, серб-румындық бірлескен "Эко Тимиш – жаңа туристік өнім" жобасы аясында жабдықталды. Екіншісі – Песак. Олардың барлығына жаңа жолдар салынды, ал кейбіреулерінде баржа-ресторандар, спорт алаңдары және басқа да нысандар бар.

Навигация

Төменгі ағысында өзен реттелген, ал соңғы бөлігінде кеме жүруге қолайлы. Панчево 17 ғасырда Осман түріктері басып алған кезде-ақ қарбалас портқа ие болған. Кейін, Габсбург дәуірінде, ол Банат аймағындағы өзен жолдарының ірі торабына айналды. Астық астана Венаға тасымалданды, ал Панчевоның өнеркәсіптік дамуымен бірге сыра, жібек, тұз, кірпіш және ағаш тасымалы дамыды. Уақыт өте келе, өзен жағасында залдар, қоймалар мен сақтау объектілері салынысты. Бу күшінің пайда болуымен жолаушылар тасымалы да дамыды, Панчево мен Сербия астанасы Белградты байланыстырды. Панчево дамыған өнеркәсіптік орталыққа айналғанда, 20 ғасырдың басында Тимиш өзеніндегі қозғалыс соншалықты қарқынды болды, өзеннің арнасы өзгертіліп, түзуленді, оның айналасында көптеген каналдар қазылды.

Маяктар

Тимиш өзені Дунайға құятын жерде екі маяк орналасқан, олардың әрқайсысы Тимиштің әр жағасында тұр. Бұл маяктар Еуропадағы сирек кездесетін ішкі сулардағы маяктардың бірі, себебі өзендердің жағалауы көбінесе жақсы көрінеді де, олардың қажеті болмайды. Сонымен қатар, бұл әлемдегі санаулы және Еуропадағы жалғыз жұп маяктардың бірі. Дунай бойынша өлшенгенде, олар Дунайдың сол жағасында, Панчево қаласының орталығынан көрінеді. Су тасқынынан пайда болған жазық, батпақты аймақтарда көптеген балыққа толы көлдер құрылды, олардың ішінде Банацки-Деспотовац, Уздин, Сакуле және Слатина ең танымалдары.

Панчевачки риті

Өзеннің Дунайға құятын ескі арнасы солтүстік-батысқа қарай, Чента және Сурдук ауылдары арасында орналасқан, осылайша ол қысқа болды. Канал Караш ескі арнаны белгілеп тұр, ал ескі және жаңа арналар мен Дунаймен шектелген аймақ Панчевачки Ри́т (Панчево батпағы) деп аталады. Бұл үлкен нымды жерлер үнемі су тасқынына ұшыраған, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан бері бөлік-бөлікпен кептіріліп, жартысына жуығы өте құнарлы жерге айналды, әсіресе астық және көкөніс өсіруге қолайлы. Оны Сербияның ең ірі ауыл шаруашылық компаниясы "ПКБ Белград" басқарады, ол Белград және айналасындағы 2 миллионға жуық адамды азық-түлікпен қамтамасыз етеді, сондықтан Панчевачки Ри́т жиі Белградтың астық қоймасы деп аталады. Мал шаруашылығы, балық аулау және аң аулау да қарқынды түрде дамыған. Батпақта көптеген иректейтін каналдар мен батпақтар сақталған: Визель, Дунавац, Сибница, Бутуш, Рогозница, Бук, Беланош және Себеш өзендері, Рева, Велико Блато, Себеш және Широка Бараның үлкен батпақтары. Оңтүстікте аймақ Кожара өзен аралымен (ада) аяқталады. 1945 жылға дейін дерлік адам тұрмаған бұл аймақта қазіргі халық тығыздығы Сербия бойынша орташа көрсеткіштен жоғары, себебі Белградтың ең қарқынды дамитын шағын қалалары (Борча, Падинская Скела және Крняча) осы жерде салынған. Панчевачки Ри́ттың барлық аумағы әкімшілік тұрғыдан Белградтың Палилула муниципалитетіне қарасты.