Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Ян Внук (1828 – 10 шілде 1869) – поляк діни мүсіндерді жасаушы. Ол 1860 жылдары Отто Лилиентальдың ұшуларынан бұрын желкенді (ұшақ) құрып, ұшқан деген мәлімдеме бар. Краков этнографиялық мұражайында Внук жасаған желкеннің болжамды "қайта құрауы" сақталған. Ян Внук Даброва-Тарновскаяға жақын Качёвка ауылында дүниеге келген. Ол крепостнойдың ұлы болған және формальды білім алмаған, бірақ ағаш өңдеуші ретінде тәлім алған. Жергілікті дін қызметкері, әке Станислав Моргенштерн, Внуктың жігерленуімен Краков және Одпоришоудағы шіркеулер мен зираттар үшін ағаштан және тастан мүсіндер жасаумен айналысты. Ол жасаған періштелердің қанаттары "ешқандай сұлулыққа жетімсіз" деп сипатталған. Сонымен қатар, ол механикаға бейімділігімен көзге түсіп, сол кездегі ауыл шаруашылығы машиналарын жақсартқан және ауылдық қойылымдарда ойнаған. Желкеннің замандас баяндамасы жоқ, ал Краков этнографиялық мұражайындағы реконструкция толығымен болжамға негіделген. Оның ұшуы туралы айғақтар жергілікті ауызша дәстүрге сүйенеді. Этнографиялық мұражайдың бұрынғы директоры, профессор Тадеуш Северин, Ян Внук туралы ұшу сипаттамалары бар шіркеу жазбаларын тапқанын мәлімдегенімен, олар тәуелсіз сараптамаға қолжетімді емес. Внук формальды білім алмаған, ал оның идеялары құстардың ұшуын бақылау және шеберлік дағдыларына негізделген. Ол кейбір құстардың ауа ағындарының көтерілуін пайдаланып, биіктікке көтерілетінін байқаған, соның салдарынан ұшу үшін қолайлы ауа-райын анықтаған. Ол бірнеше тәжірибелік модельдер жасады деп хабарланады. Аэродинамикалық көтеру теориясын түсінбесе де, ол құстың қанатының жоғарғы қисығын көшірген. Ол модельдерін қолмен лақтыру арқылы сынаған. 1866 жылы ол толық өлшемді желкен құрылысын бастады, оны "Лоти" (Flyer) деп атады, ол лакталған зығырмен жабылған күл ағашынан жасалған. Ол желкенін аяқтарындағы тіректерге бекітілген жіптер арқылы қанатының артқы бөлігін бұру арқылы басқара алды. Внук сол жылдың маусым айында кішкентай төбеден алғашқы қысқа басқарылатын ұшуын жасады. Бірнеше ұшудан кейін, түзетулер енгізіп, желкеннің мінез-құлқын үйренгеннен кейін, Внук өзіне сенімді болды және Одпоришоу шіркеуінің дін қызметкері, әке Станислав Моргенштерннен, шіркеу мұнарасының үстіне арнайы пандус салып, одан ұшуға рұқсат сұрады. Мұнара биікке орналасқан және төбеде салынған, бұл төмендегі аңғардан жоғары ұшуға мүмкіндік берді. 1866 және 1869 жылдар аралығында, әсіресе діни мерекелер, карнавалдар мен Жаңа жыл тойлау кезінде бірнеше қоғамдық ұшулар жасалды. 1869 жылғы 16 мамырда Австрия-Венгриядағы Одпоришоуда өткен Елуінші күн карнавалында Внук апатқа ұшырады. Оның көмекшісі Михал Совински оның өліміне қатысы бар деп хабарланды. Ол бірнеше аптадан кейін 41 жасында қайтыс болды, соңынан әйелі мен үш баласы қалды. Оның ұшу қызметі шамамен төрт жылға созылды. Егер осы ұшулар орын алған болса, олар Отто Лилиентальдың ұшуларынан 25 жыл бұрын болған. Жергілікті жерден тыс жерде белгілі болмағандықтан, Внук жасаған кез келген жетістік ауыр ұшақтың дамуына әсер етпеді.
Jan Wnęk (1828 – 10 July 1869) was a Polish carver of religious statues who is claimed to have constructed and flown a glider (aircraft) in the 1860s, predating the flights of Otto Lilienthal. There is a speculative "reconstruction" of Wnek's glider in the Ethnographic Museum of Kraków. Jan Wnek was born in the village of Kaczówka near Dąbrowa Tarnowska. He was the son of a serf and received no formal education., but was trained as a carpenter. Encouraged by a local priest, Father Stanislaw Morgenstern, Wnęk became a prolific sculptor in wood and stone for churches and cemeteries in Kraków and Odporyszów. The angels he sculpted are described as having wings of "exceptional beauty". He also possessed an instinctive talent for mechanics and improved some contemporary agricultural machinery, and acted in village plays. There is no contemporary written description of the glider and the reconstruction in the Kraków Museum of Ethnography is entirely speculative. The claims for his flights are based on a local oral tradition. Although Professor Tadeusz Seweryn, former director of the Museum of Ethnography, claimed to have discovered some church records with descriptions of Jan Wnęk's flights, these have never been made available for independent scrutiny. Wnęk had no formal education, and his ideas were based on his observation of bird flight and on his own skills as a craftsman. He noted that some soaring birds made use of rising air currents to gain height and so identified the optimum weather conditions for his flights. He allegedly built several experimental models and although he did not understand the theory of aerodynamic lift, he copied the upper curvature of a bird's wing. He tested his models by launching them by hand. In 1866 he is claimed to have started construction of a full sized glider which he named Loty (Flyer), which had an ash framework covered with varnished linen. It is claimed that he controlled his glider by twisting the wing's trailing edge using strings attached to stirrups at his feet. Wnęk is said to have made his first short controlled flights in June of the same year from a small hill. After several flights, some adjustments and learning his glider behavior, Wnęk is then said to have felt confident enough to ask for authorization from the Odporyszów church priest, Father Stanisław Morgenstern, to build a special ramp on top of the church tower to launch himself from. The tower stands high and is built on top of a hill, making it high launch above the valley below. Several public flights are claimed between 1866 and 1869, mainly during religious festivals, carnivals and New Year celebrations., and that during the Pentecost Carnival held on 16 May 1869 at Odporyszów, Austria Hungary, Wnęk's made a flight that ended in an accident. An assistant, Michał Sowiński, was reported to be implicated in his death. He died a few weeks later, aged 41, leaving a wife and three children. His flying activities spanned about four years. If these flights took place, they preceded those of Otto Lilienthal by 25 years. Unknown outside the locality, any achievement made by Wnek had no influence on the development of heavier than air flight.