Кіріспе

Олман – Тюрингия, Германиядағы ауыл. Олман Тюрингияның Айксфельд ауданындағы ауыл және бұрынғы муниципалитет. 2011 жылдың 1 желтоқсанынан бастап ол Соннештейн муниципалитетінің құрамына кіреді, және ол сол муниципалитеттегі Орtschaft болып табылады. Ол Геттинген университеттік қаласынан шамамен қашықтықта орналасқан. 1000-ға жуық халқымен, ол ауданның орташа көлемді ауылдарының бірі.

Елтаңба

Гербтің оң жағында қаланың жанындағы Соннештейн төбесі бейнеленген. Сол жақ жоғарғы ширегінде Майнц архиепископтығын көрсететін Майнц дөңгелегі, ал сол жақ төменгі ширегінде калий кенішінің белгісі ретінде және қоршаған ортаны символдайтын екі қиылысқан балға бейнеленген. Оншама жылдар бойы кен өндірудің үлкен экономикалық маңызы болды.

Атаудың шығу тегі

Атаудың шығу тегін зерттеу оны ежелгі заманға дейін жетеді. Бұл шығу тегіне дәлел ретінде Героде монастырындағы құжаттар келтіріледі. «Холунген» атауы неміс тіліндегі «Hold» сөзінен (мейірімді, инабатты қадірлі құдай немесе әйел) шыққан делінеді. Алайда, сөйлеуде бұл сөзді «Holt» – ескі неміс тіліндегі «орман» деген сөзден ажырату қиын. Ескі меншік құжаттарында атау «Хольдунген» деп те кездеседі, бұл атау «Хаулунген» – еңіс беткейдегі жайылым деген сөзден шыққан болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл түсіндірме Холунгеннің «Waldsiedlung» (орман ішіндегі қоныс) ретінде белгіленгенін білдіреді. «-ungen» жалғауымен аяқталатын ауылдардың барлығы ертерек қоныстану кезеңінде құрылған. Сондықтан, Холунгеннің негізі қазіргі Германияны герман тайпалары алғашқы рет мекендеген кездерге дейін барып қайтуы мүмкін бе? Ол 531 жылғы екінші қоныстану кезеңінде (барлық жер атаулары «-ungen» жалғауымен аяқталған) франктар Тюрингияны жаулап алған кезде құрылған болуы мүмкін. Кейіннен Эйксфельдтің солтүстік бөлігі, оның ішінде Холунген, сакстардың билігіне көшкен. Саксондық ерекшеліктер мен айырмашылықтар қабылданып, сіңірілді. Бұл Холунген арқылы өтетін тілдік шекараның (изоглосс) себебін де түсіндіреді. Жергілікті тұрғындар төменгі неміс тілінде сөйлейді, ал көршілес Бишоффероде қаласының тұрғындары стандартты неміс тілінде сөйлейді.

Орналасқан жері

Холунген Боде аңғарының түбінде, Ом тауларының етегінде, Харц тауларынан шамамен 35 км қашықтықта орналасқан. Бұл "Хауфендорф" деп аталатын ауыл (орталық алаңның төңірегінде салынған, ретсіз, жоспарланбаған және тығыз құрылған ауыл). Оңтүстікке қарай Зондер және Омберг таулары жатыр, ал сол таулардың арасында "Жабайы шіркеу" (Wilde Kirche) орналасқан. Батысында Хоэнкаммер тауы бар, оны Сегельтал аңғары Зондерден бөліп тұрады. Солтүстікке қарай ауылдан 486 метр биіктікте Соннештейн тауы көтеріледі. Бұдан өзге, сол жерде Грейсфорст орманды да кездестіруге болады. Боде өзені аңғардың шығыс жағынан ағып өтеді. Ауылдың жанында, көршілес таулардың көлемімен шайқасқан, калий кенінен шығарылған үлкен шлам қалыңдығы бар. Холунген теңіз деңгейінен 350 метр биіктікте жатыр. Таулар оны шығыстан соққан желдерден және басқа да сыртқы факторлардан қорғайды. Оның топырағы кварц, фельдспат және мика сияқты минералдардан тұратын кристалл тау жыныстарынан пайда болған. Тау жыныстарының эрозиясы нәтижесінде кварцтан құмды топырақ, ал калий/фельдспат негізіндегі жыныстардан саз және балшық топырақтары қалыптасады.

Ерте тарих

Геродте монастырында табылған құжаттарға сәйкес, Голунген 531 және 800 жылдар аралығында құрылған. Келесі ғасырларда ауыл мен оның төңірегінде көптеген қарулы қақтығыстар болды. 933 жылы Генрих I Унструт өзені жанында мадьярларды жеңді. Екі жиырма жыл өткен соң, оның ұлы Ұлы Отто Лехфельдеде де солай жасап, аймаққа бейбітшілік әкелді. 1118 және 1120 жылдар аралығында Герод монастыры салынды. 1247 жылы Тюрингияның жер графы Генрих Распе қайтыс болды, бұл аймаққа қайтадан қақтығыс әкелді. 1236 жылдан 1247 жылға дейін ол Tu der stede (қазіргі Дудерштадт) маршының бір бөлігінің ландерсхеррі (аумақтық иелері) болды. Ол сондай-ақ Венгрияның Елизаветасының күйеуінің інісі болды. 1246 жылы ол Фридрих II-нің ұлы Конрад IV-ке қарсы патша болып сайланды. Оның әскері Конрадты Нидда шайқасында жеңгенімен, ол көп ұзамай қайтыс болды. Оның өлімінен кейін Тюрингия ландграфы лауазымына мұрагерлікке қатысты талас-тартыс басталды, оның салдарынан Голунген қирады. Көптеген тұрғындар Дудерштадтқа қашып кетті. Бұл туралы 1266 және 1299 жылдарға жатқан құжаттар куәлік етеді. 1266 жылғы құжаттар Голунгеннің алғашқы рет "Халдрунген" деген атпен аталуын көрсетеді. 1350 және 1370 жылдар аралығында ауыл қайтадан жаңартылып, Лохра графтығына қарады. 1370 жылы Голунген Хонштейн графтығының құрамына кірді, ал 1431 жылы алмасу арқылы Герод монастырының монастырлық ауылына айналды. 1525 жылы Германия шаруалар соғысы барысында Голунген қиратылды.

Германия империясына дейінгі кезең

Отыз жылдық соғыс келіп, Холунгенге дейін жетті, ал 1626 жылы Брансвик герцогы Кристианның әскері көптеген қиратуға себеп болды. 1701 жылы Пруссия корольдікке айналды, бірақ Эйксфельд пен Холунген Майнц сайлаушылығына бағынышты қалды. 1740–1786 жылдар аралығында Эйксфельд Фридрих Ұлыға қарсы Австрия қызметінде қарулы күшке кірді және Пруссияға қарсы күресті. Холунгеннің көптеген тұрғындары осы соғыстарға қатысты немесе «Kurmainzischen Husarencorps» (Майнц сайлаушылығының гусар корпусы) қатарына алынды. Сондықтан, тіпті бүгінге дейін Венада Холунген тегінің адамдарын кездестіруге болады. 1802 жылы Эйксфельд Пруссияға қосылды. Бұл Пруссия королі Фридрих Вильгельм III-нің туған күні, 3 тамызда болды. Пруссияның үстемдігі төрт жыл он аптаға созылды, 1806 және 1807 жылдары Пруссия дерлік толықтай жойылғанға дейін. Сонымен қатар, оның құрамына кіретін мемлекеттердің жартысы, сондай-ақ үлкен держава мәртебесі одан алынып тасталды. 1806 жылы Пруссия Йена-Ауэрштедт шайқасында жеңіліске ұшырады, нәтижесінде сол жылдың желтоқсан айында Наполеон Холунгенді қоса, Эйксфельдтің екі ауданын иеленді. Фридрих Вильгельм III әйелі мен ханзадаларымен Мемельге қашып кетті. Француздарға көп мөлшерде жабдықтау қажет болды, оны Холунгерлер беруге міндетті болды. 1807 жылы Эйксфельд Кассельдегі астанасы бар Вестфалия Корольдігінің құрамына кірді. 1808 жылдың 1 қаңтарында Наполеон кодексі күшіне енді. Жас жігіттер француз армиясында қызмет етуге міндетті болды. Осы кезеңде көптеген әскерлер Эйксфельд арқылы өтіп, Холунгенде орналасты. Бостандық күресі аяқталғаннан кейін Эйксфельд Пруссияға қайтарылды. «Регламенттелген» заңдар жасалды, ал Ворбис өздерінің қалалық және аймақтық соттарын алды. Холунген Геродедегі сот кеңсесіне (Gerichtsamt) бекітілді. Ол кезде Холунгенде 650 тұрғын болды. 1841 жылы Холунген алғашқы Каплан, яғни «шаплан» атағын алды, бұл термин неміс тілінде Рим-католик шіркеуінің діни қызметкерін тағайындағаннан кейінгі алғашқы бірнеше жылда қолданылды. 1844 жылдың 28 қаңтарынан бастап әр жексенбі және қасиетті күндері толық құлшылық өткізіледі. 1848 жылы, Еуропаның көптеген аймақтарында көптеген төңкерістер болған жылы, Ворбис ауданында зорлық-зомбылық кеңінен тарады, бұл әр ауылдың әкімінің бақылауындағы Бюргерверен (ерікті милиция топтары) құрылуына әкелді. Милициялар найза, сабыр және мылтықтармен жабдықталды. Бір жылдан кейін Ворбис аудандық сотындағы Grundbuchamt (жер тіркеу кеңсесі) құрылысы аяқталды. 1850 жылы Ворбис ауданына холера келді. Өлім-жітімнің көп бөлігі көршілес Вайсенборнда болды, Холунгенге минималды әсер етті. 1855 жылдың қыркүйегінде король ауданның көптеген жерлерін аралады. Тәуелсіздік соғыстары кезінде Эйксфельд көп зардап шекті, бұл егіншілік дақылдарының нашарлауына және аурулардың кең таралуына әкелді. Холунген бірнеше өртенген үйлерді қайта жаңарту үшін королден ақша алды. 1861 жылдың 2 ақпанында король Фридрих Вильгельм IV қайтыс болды, оның орнын оның інісі Вильгельм I басты. Сол жылы ату клубы құрылды, ал Chaussee (басты жол) Грасфорст арқылы кеңейтілді. Холунгерлер бұл кеңейтуге наразы болды, өйткені олар аймаққа қолайлырақ басқа бағытты қолдаған, бірақ ол тоқтатылған. 1865 жылдың ақпанында бұл үлкен сот ісіне әкелді, оны Холунгерлер ұтылып қалды. Chaussee Ворбистен Зонненштейне дейін Геродеге дейін созылып, Холунгенді алыс қашықтықтағы қозғалыстан мүлдем оқшаулаған ескі жолдан жарты сағатқа алыс болды.

Неміс империясы кезеңі

1870 және 1871 жылдары Франко-Прус соғысы болды, ал 1871 жылғы 30 қаңтарда Германия Пруссия королі I Вильгельм билік еткен империяға айналды. Әскерлер үйлеріне темір крест, Соғыс қызмет медалі (Kriegsgedenkmünze) және басқа да қызметтік наградалармен оралды. Көптеген соғыс серіктестіктері (Kriegskameradschaften) құрылды, кейіннен соғыс ветерандары қауымдастығына (Kriegerverein) қосылды. Холунгенде император Вильгельмге қолдау өте жоғары болды. Бұл, көбінесе, Холунгер (Йозеф Хильдебрандт) 1861–1888 жылдар аралығында императордың жеке жүргізушісі болғандығымен байланысты. Сол кезде Холунгенде шамамен 650 тұрғын, екі балабақша, бір шабандоздар үйі (Hirtenhaus), бір мектеп, бір қонақ үй (Am. inn) және бір су тоғаны болды. Оның ауданы шамамен 98 акр / 40 гектар (196 Äcker) құрады. 1876 жылғы 1 сәуірде Нордхаузеннен келген ректор Фридрих Полак мектеп инспекторы болып тағайындалды. Холунгенде осы кезде бір мектеп мұғалімі де болды. 1871 жылғы наурыз айында барлық егістік жерлер қайта өлшенді. Биіктіктегі айырмашылықтар өлшемдерде қате болуы мүмкін еді, бірақ 232 жағдайда рұқсат етілген шектен асып кетті. 100 жағдайда ол шектен тіпті екі есе артық болды. Жер иелері жерді егіс айналымын ұйымдастыруға (Separationsverfahren) берді және кейін қайтарып алды (“und ließen es sich hinterher zurückgeben” – неміс тілінен аударғандағы нақты мағынасы белгісіз), нәтижесінде егістік жердің жалпы ауданы азайды. 1906 жылы жер тізімінде тіркелген шамамен 90 акр / 36 гектар (180 Äcker) Холунген жерінің жоғалып кеткені анықталды. 1925 жылы жер екі рет тіркелді – бір рет орман қорына, екінші рет Вайсенборн муниципалитетіне. Холунген бұл тіркеуге қарсылық білдірді, бірақ нәтиже болмады. 1890 жылғы маусымда Холунгенде шіркеу құрылыс қоғамы құрылды, ал бір жылдан кейін шіркеудің құрылысы басталды. Тас Вейнберг карьерінен жеткізілді. Холунген мектебінің мұғалімі ауылдың жас адамдарымен сахналық қойылымдарды репетициялап, шіркеу құрылысын қолдау үшін көрші ауылдарда қойылымдар қойды. 1893 жылғы 20 маусымда Холунгенді суфраган епископы (Weihbischof) доктор Августин Геккель киеледі. Бір жылдан кейін тіркеу кеңсесі Бишофферодеден Холунгенге көшірілді. 1895 жылы Бишофферодеге жол салынды, Холунгенге Мюльхаузендегі Мемлекеттік құрылыс инспекциясы (Landesbauinspektion) қолдау көрсетті. 1896 жылы Холунгенге жаңа шіркеу органы әкелінді. Бір жылдан кейін шіркеу мұнарасына шаңқаяқ соқты, жаңа шіркеу қоңырауы орнатылған кезде жөндеу жұмыстары әлі жалғасып жатқан еді, өйткені ескі қоңырау соққанда жарылып кеткен. 1899 жылы Холунгер әншілер қауымдастығы (Holunger Gesangsverein) құрылды. 1908 жылы Томас Мюнцер калий кенішінде 1-ші калий шахтасы ашылды.

Холунген екі дүниежүзілік соғыста

Холунген екі дүниежүзілік соғыстың тікелей әсерінен көп зардап шекпеді. Бірінші дүниежүзілік соғыста 160 холунгендік әскери қызметке шақырылды. 36 адам үйлеріне қайтып оралмады. Олардың құрметіне мұнара астындағы шіркеуде ескерткіш орнатылды. Екінші дүниежүзілік соғыста холунгендіктер Польша, Франция және Кеңес Одағы, сондай-ақ басқа да жерлерде шайқасты. Екінші дүниежүзілік соғыста барлығы 47 холунгендік қаза тапты. Ауыл соғыстың салдарына тек соғыс аяқталар алдында ғана тап болды. Жақын жерге әуе минасы түсті, ал Люфтваффе бірнеше ұшақты атып түсірді. Холунген жаудың әуе шабуылынан мүлдем зардап шекпеді. Бірнеше тұрғын терезелерін толығымен қараңғылатуды ұмытқандары үшін айып төлеуге мәжбүр болды. 1945 жылдың көктемінде неміс әскерлері кері шегіп, 14 наурызда Холунгенде Флак және жаяу әскер бөлімшелерінен көптеген сарбаздар орналасты, бұл қауымды соғыс аймағына айналдырды. 9-10 сәуір түнi сағат 11-ге таяу шайқас басталды. Флак зеңбіректерi үш сағат бойы жау ұшақтарын атып түсірді, бірақ олардың арасында үлкен үзілістер болды. Холунгеннің тұрғындары мен ғимараттарына ешқандай зақым келтірілмеді. 11 сәуірде американдық әскер Холунгенге жетті, ал неміс әскері күні бұрын қашып кеткен еді. Америкалықтардың жақындап келе жатқаны туралы хабарды естіген соң, қала әкімі мен шіркеу пасторы қарсылап шықты. Алғашқы көліктер жақындағанда, екеуі американдықтарға Холунгенді сақтауды өтінді. Олар ауылда неміс сарбаздары қалмағанын және Холунген қарсылық көрсетпейтінін түсіндірді. Тұрғындар шіркеу мұнарасына қызыл крестпен бірге ақ ту көтерді. Америкалық әскерлердің қозғалысы 18 сәуірге дейін жалғасты, ал танк колонналары өтуге алғашқы үш күн жұмсады. Тұрғындар күн сайын сағат 12-ден 13-ке дейін ғана басты көшеде жүре алатын, ал ауылдағы барлық көшелер танк іздерінен қирады. 1945 жылдың 4 шілдесінде орыс әскері Холунгенге келді, бұл ауыл британдық оккупациялық аймақтың шекарасынан алыс еді (аймақтардың картасын ГДР туралы осы беттен қараңыз). 20 тамызда орыс әскерінің көп бөлігі кері шегіп, тек шағын гарнизон қалды.

Шығыс Германия, Қайта бірігу және кен орындары

Айксфельд аймағында, әсіресе Холунгенде, католик дінінің мықты ұстанымдары болғандықтан, SED-тің аймақта бекініп алуы қиын болды. Дегенмен, ГДР барлықты бақылауда ұстады. Жағдайды нашарлатқан нәрсе – Холунгеннің Гренсперргебитке, яғни Батыс шекарасының шығыс жағында орналасқан, жабық әскери шектеу аймағына жақын болуы еді. Көршілес Брехме және Ютценбах ауылдары осы аймақтың ішінде орналасқан. Бұл аймақ ГДР-дің бірнеше шақырымға созылған күрделі шекара жүйесінің бір бөлігі болды, мақсаты – Батысқа қашып өтуге тырысқан адамдарды нақты шекара тораптарына жетпей тұтқындау. Туристерге кіруге рұқсат жоқ еді. Аймақта тұратындар немесе туыстарын көруге келгендер, қажетті рұқсаттары болған жағдайда ғана кіре алатын, бұл Холунгендегі достары мен туыстары бар көптеген адамдардың өмірін қиындатты. ГДР кезеңінде, қазір "Томас Мюнцер" кеніші деп аталатын калий кеніші аймақтағы ең ірі жұмыс беруші болды. 1955 жылдан 1961 жылға дейін қызметкерлер саны 25-тен 300-ге дейін өсті. Әттен 1939 жылы да кеніш неміс соғыс машинасының негізгі калий көзі болып саналды және "Rüstungsindustriestufe SS" ("Қару-жарақ өнеркәсібі – SS деңгейі") деп танылды. Бұл кеніш ең жоғары тазалықтағы 98-99% калий хлоридін өндіретін жалғыз кеніш еді. Бұл тұздар жарылғыш заттар мен соғыс машинасы үшін маңызды басқа да қосылыстарды жасауға қолданылды. 1977 жылы калий тұзының тұрақты сапасы үшін K1 баға қосымшасы берілді, екі жылдан кейін Q сапа белгісі табысталды. 1985 жылдан бастап кеніш Wartburg автомобильдері үшін орынды реттеу тетіктерін жалғыз жеткізуші болды. Кеніште сондай-ақ люктер мен жасанды тыңайтқыштар да өндірілді. 1993 жылы кен өндіру компаниясы жабылды. Кен шахталарының жабылуы бүкіл елде калий кеншілеріне назар аударды, олар "Bischofferode ist überall" ("Бисхоффероде барлық жерде") ұранымен көптеген наразылық акцияларына (аштық ереуілдері мен Берлинге шеру) қатысты. Кен өндіруі көрші ауылдар үшін маңызды болды және 1000-нан астам жұмыс орнын құрды. Аймақтың экономикасы осы соққыдан ұзақ уақыт бойы қалпына келмеді. Кеніш көбінесе Бишофферодемен байланысты болғанымен, операцияның көп бөлігі Холунгенде орналасқан еді. Холунгенде "Венде" (Қайта бірігуден) кейін бірнеше көшелер жөнделді. Көптеген үйлерге телефон байланысы, табиғи газ және т.б. тартылды. 1995 жылы Холунгенде екінші Айхфельд "Trachtenfest" (дәстүрлі киімдер фестивалі) өтті. Бұл фестиваль ауылда бірқатар жақсартуларға әкелді, мысалы, көлдің және өрт сөндіру станциясының маңындағы алаң қайта жоспарланды.

Халық саны

1900 жылы Холунгенде 104 үй шаруасында 671 адам тұрды. Әр үй шаруасында орташа есеппен 5-7 адам болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін тұрғындар саны ақырындап өсті. Соғыстан кейін де өсім жалғасты, себебі көптеген адамдар Холунгенге паналап келді. 1925 жылдан 1940 жылға дейін халық саны азайды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген эвакуацияланғандар келді, сондықтан 1945 жылы халық саны алғаш рет мыңнан асып, 1092 адамға жетті. 1947 жылы халық саны 1332 адамға жетті, бұл бүгінгі күнге дейін ең жоғары көрсеткіш саналады. Осы уақыттан кейін халық саны қайтадан ақырындап азайды. 1964 жылы 315 отбасында 1080 адам болды. Көп ұрпақты отбасылардың саны одан да жылдам азайды. 1978 жылы халық саны тағы да мыңнан төмен болды, бірақ 1983 жылы қайтадан артты. 1990 жылы, Германия біріккен жылы, халық саны 948 адамды құрады, содан кейін 1000-ға шамамен ауытқып келді. 2001 жылы 991 адамды құраса, 2003 жылдың басында 978 адам болды.

Қауымдастықтар

Холунгендегі ең ірі бірлестіктер – Ерлер әншілері қоғамы Einigkeit (Бірлік), шіркеу хоры Sankt Cäcilia (Святая Цецилия), Жергілікті тарих қоғамы Dr. Hermann Iseke Holungen, Thomas Müntzer Kaliverein Bischofferode e. V. (Томас Мюнцер калийлік бірлестігі Бишоффероде [тіркелген қайырымдылық ұйымы]) және Спорттық қауымдастық Blau Weiß Holungen (Холунген көгілдір-ақ). Бірнеше дәстүрлер 19 ғасырдан басталады. Спорттық қауымдастық фаустболдан сәттілік алды, әйелдер командасы екі рет ГДР чемпионы болды, бірақ фаустбол енді Холунгенде ойналмайды. Ерлер футбол құрамасы Тюринген 2. Kreisklassen (Kreis Eichsfeld), Staffel 1 (Тюрингияның 2-ші округінің сыныптамасы (Айхсфельд ауданы), 1-топ) тобында ойнайды. Бұл жерде де жастар командалары сәттіліктерді бағындырды (аудандық чемпиондар, аудандық кубок иегерлері, аудандық жабық футбол чемпиондары). Бірнеше жас топтарының ауылдағы аз өкілдік етуінің арқасында Холунген қазіргі уақытта басқа ауылдармен Spielgemeinschaften (бірлескен командалар) ұйымдастырып жатыр (JSG Bodetal: Bode Valley Youth Joint Team). 1864 жылы Холунген ату клубы құрылды, бірақ екі дүниежүзілік соғыстан кейін қайта құруға рұқсат берілмеді. Дегенмен, Холунгеннің атыс полигоны әлі де бар. Осыған ұқсас жағдай бүкіл аймақта белгілі болған әуесқой драмалық топта да кездеседі – Бірігуден кейін бірнеше қойылымдар қойылғанмен, ол ақырында таратылды.