Хронограф сағаты: тарихы мен дамуы

Кіріспе

Сағат түрі – осы атаумен тарихи еңбектер.

Хронограф – бұл тоқтау сағаты және дисплейлік сағат функцияларын біріктіретін сағаттың нақты бір түрі. Негізгі хронографта тәуелсіз секунд стрелкасы және минуттық қосалқы циферблат болады; оны сағат тірегіне бірнеше рет басу арқылы іске қосуға, тоқтатуға және нөлге қайтаруға болады. Күрделі хронографтар қосымша мүмкіндіктерді пайдаланады және секундтарды, минуттарды, сағаттарды, тіпті секундтың үзінділерін өлшеу үшін бірнеше қосалқы циферблаттарға ие болуы мүмкін. Сонымен қатар, көптеген заманауи хронографтар жылдамдық немесе қашықтықты жылдам есептеу үшін жылжымалы жиекті тахиметр ретінде қолданады. Луи Моне 1816 жылы астрономиялық объектілерді қадағалау үшін хронографты ойлап тапты. Хронографтар 1800 жылдардың ортасы мен соңында артиллериялық атуда да кеңінен қолданылды. Хронографтардың қазіргі қолданылуына авиациялық пилоттау, автокөлік жарыстары, суға шому және суасты кемелерін басқару кіреді. 1980 жылдан бері хронограф термині тоқтау сағаты функциясы бар барлық цифрлық сағаттарға да қолданылуда.

Тарих

Хронограф термині грекше χρονογράφος ('уақытты тіркеу'), χρόνος ('уақыт') және γράφω ('жазу') сөздерінен шыққан. Хронографтың алғашқы үлгілері – нақты "жазу" қолданған жалғыз үлгілер: көрсеткішке бекітілген кішкентай қаламмен сағат дискісіне белгі қою, сонда қалам іздерінің ұзындығы өткен уақытты көрсететін. Бірінші заманауи хронографты Луи Моне 1816 жылы астрономиялық құралдармен жұмыс істеу үшін ойлап тапты. 1821 жылы король Людовик XVIII-нің тапсырысымен алғашқы сатылымға шығарылған хронографты Николя Матье Риусек жасады. Король ат жарыстарын тамашалауды ұнатқан, бірақ әр жарыстың қанша уақытқа созылатынын дәл білуді қалаған, сондықтан Риусекке осы жұмысты атқаратын құрылғыны ойлап табу тапсырылды: нәтижесінде ол коммерциялық алғашқы хронографты жасады. 2013 жылы Луи Моне кесу хронографының табылуына дейін Риусек хронографты ойлап тапқан деп есептелді. Луи Моне хронографты ғана емес, сонымен қатар жоғары жиіліктің де негізін қалаушы. 1816 жылы оның Compteur de Tierces сағаты сағатына 216 000 тербеліс (30 Гц) жиілігімен жұмыс істеді. Бұл жиілік рекорды 1916 жылға дейін сақталды, содан кейін стандартты хронометр жиіліктері қазіргі деңгейге қайта оралды (әдетте 5-10 Гц, немесе сағатына 18 000-36 000 тербеліс). Бүгінгі күнге дейін толық жұмыс істеп тұрған Compteur de Tierces сағаты Ateliers Louis Moinet-те сақтаулы. 1913 жылы Longines алғашқы хронограф механизмдерінің бірін – 13.33Z-ді жасады, ол 18 тас, 29 мм диаметр, 6 мм биіктік және 18 000 тербеліс/сағат жиілігімен сипатталды. Ол сағатты шарғылауға және хронографты іске қосуға қолданылатын тәжбен жабдықталған. 1915 жылы Гастон Брайтлинг орталық секундтық көрсеткіші және 30 минуттық санауы бар алғашқы хронографты шығарды. Кейін, 1923 жылы Гастон Брайтлинг сағаттың 2-сінде бөлек түйреуіші бар алғашқы хронографты ұсынды. 1844 жылы Адольф Никольдің хронографтың жаңартылған нұсқасы алғашқы рет қайта орнату мүмкіндігін қамтамасыз етті, бұл алдыңғы үлгідегі тоқтаусыз қозғалатын көрсеткіштен айырмашылығы, тізбектелген өлшемдерді жүргізуге мүмкіндік берді. 20 ғасырдың басында көптеген хронографтар тахиметр ретінде жұмыс істеу үшін белгіленген бекітілген жиектерімен сатылды. 1958 жылы Heuer компаниясы күрделі есептеулер үшін айналмалы жиекті тахиметрмен жабдықталған модельді ұсынды. Хронографтар авиаторлардың арасында кең таралған, себебі олар жылдам есептеулер жасауға және уақытты дәл өлшеуге мүмкіндік берді. 20 ғасырдың басында авиация өнеркәсібінің өсуімен бірге хронографтарға деген сұраныс та артты. АҚШ-тың ғарыш зерттеулерінің бастапқы кезеңдері сынақ ұшқыштарын ғана қамтығандықтан, президент Дуайт Д. Эйзенхауэрдің бұйрығымен хронографтар көптеген алғашқы ғарышкерлердің білегінде болды. Хронографты пайдалану жоғары өнімділік машиналарын, автомобиль жарыстарын және теңіз суасты кемелерінің навигациясын қамтитын салаларда да ұқсас үрдіс байқалды. Хронографтың жаңа қолданылу аймақтары табылдықтан кейін, өнеркәсіп флайбэк (секундтық көрсеткішті жылдам нөлге қайтару мүмкіндігі), минуттық және сағаттық таймерлер, Rattrapante (немесе бірнеше секундтық көрсеткіш, олардың біреуін тоқтатып, бастауға болады) және су өткізбейтін үлгілер сияқты жаңа мүмкіндіктерді ұсынатын әртүрлі модельдермен жауап берді. Өздігінен оралатын сағаттар мен механизмдер 1700 жылдардың соңынан бері бар болғанымен, автоматты (өздігінен оралатын) хронограф тек 1960 жылдардың соңында ғана ойлап табылды. 1969 жылы Heuer, Breitling, Hamilton және механизмдерді дамытумен айналысатын Dubois Dépraz компаниялары серіктестік құрып, алғашқы автоматты хронографты жасады. Zenith және Seiko сияқты бәсекелестерінен бұрын автоматты хронографты шығаруға жол бермеу үшін олар бұл технологияны құпия ұстады. 1969 жылдың 3 наурызында Женева мен Нью-Йоркте бұл серіктестік әлемге алғашқы автоматты хронографты таныстырды. Бұл алғашқы автоматты хронографтар "Chrono matic" деп аталды. Көптеген компаниялар өздерінің хронограф үлгілерін сатады. Бүгінгі таңда хронографтардың көпшілігі қол сағаттары түрінде жасалса, 20 ғасырдың басында қалталы хронографтар өте танымал болды.

The term chronograph comes from the Greek χρονογράφος ( 'time recording'), from χρόνος ( 'time') and γράφω ( 'to write'). Early versions of the chronograph are the only ones that actually used any "writing": marking the dial with a small pen attached to the index so that the length of the pen mark would indicate how much time had elapsed. The first modern chronograph was invented by Louis Moinet in 1816, solely for working with astronomical equipment. It was Nicolas Mathieu Rieussec who developed the first marketed chronograph at the behest of King Louis XVIII in 1821. The King greatly enjoyed watching horse races, but wanted to know exactly how long each race lasted, so Rieussec was commissioned to invent a contraption that would do the job: as a result he developed the first ever commercialized chronograph. Rieussec was considered the inventor of the chronograph until the Louis Moinet pocket chronograph discovery in 2013 when history was rewritten. In addition to inventing the chronograph, Louis Moinet is also the father of High Frequency. In 1816, his Compteur de Tierces timepiece beat at a rhythm of 216,000 vibrations per hour (30 Hz). This frequency record stood for exactly one century, before eventually being broken in 1916, after which standard chronometer frequencies returned to present day levels (generally 5 10 Hz, or 18,000 to 36,000 vibrations per hour). Still in perfect working order, the Compteur de Tierces is preserved at Ateliers Louis Moinet. In 1913, Longines created the 13.33Z, one of the first chronograph movements ever developed for a wristwatch, featuring 18 jewels, a diameter of 29 mm and height of 6 mm, and a beat rate of 18,000 vph. It utilized a crown that was used both for winding the watch and serving as a pusher for the chronograph. In 1915, Gaston Breitling produced the first chronograph with a central seconds hand and a 30 minute counter. Later, in 1923, Gaston Breitling introduced the first chronograph with a separate pusher at 2 o'clock. In 1844 Adolphe Nicole's updated version of the chronograph was the first to include a re setting feature which now allowed successive measurements, unlike the constantly moving needle in the original chronograph. In the early part of the 20th century, many chronographs were sold with fixed bezels marked in order to function as a tachymeter. In 1958 the watch company Heuer introduced a model with a rotating bezel tachymeter for more complex calculations. Chronographs were very popular with aviators as they allowed them to make rapid calculations and conduct precise timing. The demand for chronographs grew along with the aviation industry in the early part of the 20th century. As the US exploration of outer space initially involved only test pilots, by order of President Dwight D. Eisenhower, chronographs were on the wrists of many early astronauts. Chronograph usage followed a similar trajectory for many fields that involve very precise and/or repeated timing around increasingly more complicated high performance machinery, automobile racing and naval submarine navigation being two examples. As different uses for the chronograph were discovered, the industry responded with different models introducing such features as the flyback (where the second hand could be rapidly reset to zero), minute and hour timers, Rattrapante (or multiple second hands one of which can be stopped and started independently) and waterproof models for divers and swimmers. Although self winding watches and clockwork have been around since the late 1700s, the automatic (self winding) chronograph was not invented until the late 1960s. In 1969, the watch companies Heuer, Breitling, Hamilton, and movement specialist Dubois Dépraz, developed the first automatic chronograph in partnership. They developed this technology secretly in an effort to prevent other watchmaking houses from releasing an automatic chronograph first, namely their competition Zenith and Seiko. It was in Geneva and in New York that this partnership shared the first automatic chronograph with the world on March 3, 1969. These first automatic chronographs were labelled "Chrono matic". Many companies sell their own styles of chronographs. While today most chronographs are in the form of wristwatches, in the early 20th century pocket chronographs were very popular.

Қолданылуы

Хронограф термині көбінесе хронометр терминімен шатастырылады. "Хронограф" сағаттың функциясын білдірсе, хронометр – нақты бір механикалық сағаттың қаншалықты дәл жұмыс істейтінін көрсететін өлшем. Сағатты хронометр деп атау үшін, оны COSC, яғни ресми швейцариялық хронометрді сынау институты сертификаттауы тиіс. Алғашқыда хронограф термині көбінесе артиллерия және зымырандардың жылдамдығымен байланысты қолданылған. Хронографтың басты міндеті – уақыт өлшемімен салыстыруға және электронды секундомер ойлап табылғанға дейін бақылаушының нәтижелерін тіркеуге мүмкіндік беру еді. Мысалы, хронографты алғаш рет қолданғандардың бірі ат жарыстарында уақытты өлшеу болды.

Функция

Хронографтар өте күрделі құрылғылар болуы мүмкін, бірақ олардың барлығы уақытты көрсетудің негізгі функциясына ие, өйткені олар сағаттар және өткен уақытты тіркеуге арналған. Риусектің хронографы салыстырмалы түрде қарапайым болды. Ол екі жақты – жоғарғы және төменгі жақтан тұрды. Төменгі жағында сия қоймасы болса, жоғарғы жағында қалам тәрізді ине бекітілген. Іске қосылғанда, жоғарғы жақ төменгі жаққа басып, орталық осьтің айналуымен инеге тартылыс күші түсірілді. Бұл инемен сияны дөңгелек қозғалыспен сүйреп, қозғалыс қалдырған сия сызығы арқылы өткен уақытты тіркеді. Риусектің хронографы бірнеше рет пайдалануға дайын болмағандықтан, оны жақсартуға орын бар еді. Қазіргі заманғы хронограф әдетте сағат екіде орналасқан старт батырмасын басып уақытты жазуды бастайды, ал сол батырманы қайта басып жазуды тоқтатады. Батырманы басып жазуды бастағанда, үш тісті дөңгелек (күрделірек және дәл хронографтарда дөңгелектер саны көбірек) айнала бастайды. Ең кіші дөңгелек бір секундта, келесісі – алпыс секундта, ал соңғысы – алпыс минутта бір айналым жасайды. Бұл үш тісті дөңгелек бір-бірімен өзара әрекеттесіп, старт батырмасы басылғаннан бері өткен уақытты тіркеді. Тахиметрлік шеттер жылдамдық пен қашықтықты жылдам есептеуге мүмкіндік беретін қосымша мүмкіндік. Айналатын шеттер таймерді қайта орнату қажеттілігінсіз күрделі немесе қайталамалы есептеулерді жүргізуге мүмкіндік береді. Риусек ойлап тапқан алғашқы хронографтар ленталық хронографтар деп аталды. Олар тұрақты бақыланатын жылдамдықпен тартылатын лентадан тұрды. Іске қосылғанда, қалам лентаға басылып, деактивацияланғанша жазуды бастайды.

Телеметр

Телеметрлік хронограф пайдаланушыға дыбыс жылдамдығын қолдана отырып, көрінетін және естілетін оқиғаға (мысалы, найзағай шағылысы немесе торпеданың тиюі) дейінгі қашықтықты шамамен өлшеуге мүмкіндік береді. Пайдаланушы оқиға көрінген сәтте хронографты (секундомерді) іске қосып, оқиға естілген сәтте тоқтатады. Секундтық тіл бетінің шетіне орналасқан шкала бойынша өлшенген қашықтықты көрсетеді. Шкала қашықтықтың кез келген бірлігінде белгіленуі мүмкін, бірақ шақырым немесе километр ең ыңғайлы және кең таралған.