Кіріспе

1497 жылғы Англиядағы халық көтерілісі, 1626–1632 жылдардағы көтерілістер. 1497 жылғы Корнуолл көтерілісі (корнуолл тілінде: Rebellyans Kernow), сондай-ақ Бірінші Корнуолл көтерілісі деп белгілі, Англия Корольдігінде болған халық көтерілісі. Ол Корнуоллде басталып, 17 маусым 1497 жылы Лондон маңындағы Дептфорд көпірі шайқасымен аяқталды. Көтерілісшілердің әскері негізінен корнуоллдықтардан құралған, бірақ Девон, Сомерсет және басқа ағылшын графтықтарынан да қолдау алды. Көтеріліс Шотландияға қарсы науқанды қаржыландыру үшін король Генрих VII-нің соғыс салығын көтеруінен туындаған қиындықтарға жауап ретінде болды. Корнуолл бұл жағдайдан ерекше зардап шекті, себебі король жақында Корнуоллдегі қалайы өндірісінің заңды жұмысын тоқтатқан еді. Көтерілістің тікелей нәтижесі – әскери жеңіліс, оның басшыларының өлім жазасы және көптеген қатысушыларының өлімі немесе басқа жазалар тартуы болды. Бұл оқиға ағылшын тағына талапкер Перкин Уорбекті сол жылдың соңында Генрих VII-ні құлату үшін тағы бір әрекет жасау үшін Корнуоллді негіз ретінде таңдауға мүмкін түрткі болды – бұл 1497 жылғы Екінші Корнуолл көтерілісі деп белгілі бір эпизод. Алайда, он бір жыл өткен соң король Корнуоллдың басты наразылығын шешіп, қалайы өндірісін заңды түрде қайта бастауға рұқсат берді, сонымен қатар белгілі бір автономияны да қамтамасыз етті.

Өмірбаян

1496 жылдың соңы мен 1497 жылдың басында король Генрих VII жасаған бірқатар шаралар оның көптеген поддандыларының, әсіресе Корнуоллдың қиын жағдайын ушықтырды. 1496 жылы қалайы өндірісіне қатысты жаңа ережелер бойынша туындаған келіспеушіліктерден кейін король, Корнуолл герцогтігі арқылы ішінара жұмыс істеп, округ экономикасының маңызды бөлігі болған Корнуолл станарияларының қызметін және оларға берілген жеңілдіктерді тоқтатты. 1305 жылы Эдуард I оларға патшалық және жергілікті салықтардан босатылған құқықтарды қоса, бірқатар жеңілдіктер берген болатын. 1496-7 жылдары Шотландия королі Джеймс IV және талапкер Перкин Уорбек шабуыл жасауы мүмкін деген қауіп туғанда Генрих VII поддандыларынан ерекше қаржы талаптарын талап етті: 1496 жылдың соңында мәжбүрлі қарыз, ал 1497 жылдың басында он бес және оннан бірлік салықтардың еселенген мөлшері және арнайы субсидия. Бұл салық жүктемесі Корнуоллға көптеген аймақтардан, әсіресе мәжбүрлі қарызды жинау кезінде, ауыр тиді.

Корнуоллдан басталған

Алғашқы наразылық ошақтары Сент-Кверн приходында, Лизард түбегінде туды, онда Сер Джон Обидің әрекеттеріне бұрыннан ашу туған еді. Король Генридің салық салымына жауап ретінде, Сент-Квернен келген темірші Майкл Джозеф (Ан Гоф) және Бодминнің заңгері Томас Фламанк Корнуолл халқының көп бөлігін қарулы көтеріліске көтерді. Фламанк көтерілістің мақсатын патшаның салық саясатына жауапты деп есептелген екі адамды – кардинал Джон Мортонды (Лорд-канцлер) және сэр Реджинальд Брейді (Ланкастер герцогтығының канцлері) – қызметтерінен алу деп белгіледі. Бұл мәселеге назар аудару көтерілістің мемлекетке қарсы емес, петициялық сипатта екенін дәлелдеуге мүмкіндік берді. Көтерілісшілердің арасында кем дегенде екі бұрынғы парламент депутаты болды: Фламанк (1492 жылы Бодминнен депутат) және Уильям Антрон (1491–1492 жылдары Хелстоннан депутат).

Лондонға аттан

15 мыңға жуық сарбаз Девонға кірді, жолдары бойында оларға азық-түлік және жаңа сарбаздар түрінде қолдау көрсетілді. Девонда көтеріліске деген қолдау Корнуоллдағыдан әлдеқайда аз болды, бұл, мүмкін, олардың станарлары 1494 жылы жаңа ережелерді қабылдағандықтан және Корнуоллдағы әріптестеріне салған жазалардан құтылғандықтан болды. Сомерсетке енген көтерілісшілер әскері Таунтонға жетті, онда олар субсидия комиссарларының бірін, яғни осы жазық салықты жинаған адамды өлтіргендіктері хабарланды. Уэллсте оларға жетінші барон Одли, Джеймс Туше қосылды, ол бұрыннан Ан Гоф пен Фламанкпен хаттасып жүрген. Әскери тәжірибесі бар ақсүйек ретінде ол қуана қарсы алынып, оларды жетекші етіп жарияланды. Көтерілісшілер одан әрі Солсбери және Винчестер арқылы Лондонға қарай жол тартты.

Лондон маңындағы маневрлер

Генрих Шотландияға қарсы соғысқа дайындалып жатқан еді. Ол Батыс аймағының көтерілісшілерінің Лондонға жақындап келе жатқанын және олардың күшті екенін білгенде, Лорд Добени бастаған 8000 сарбаздық негізгі әскерін оларға қарсы бұрды, ал Суррей графының басқаруындағы қорғаныс күштері Шотландия шекарасына жіберілді. Добени әскері 13 маусымда Хаунслоу-Хитте лагерь құрды. Сол кезде Лондон тұрғындарының арасында үлкен алаңдаулық болды, олардың көпшілігі қаланы қорғау үшін жұмылдырылды. Келесі күні Добенидің 500-ден астам найзагерінен тұратын жасақ Гилфорд маңында көтерілісшілермен шайқасты. Осыған дейін көтерілісшілердің әскері ешқандай қарулы қарсылыққа тап болған жоқ, бірақ Сомерсеттен өткеннен кейін олар айтарлықтай жаңа қосымша күштер жинаған жоқ. Енді Лондонға тікелей барудың орнына, олар оңтүстікке қарай бұрылды, себебі Фламанк Лондонның алыс жағында (оңтүстік-шығысында) Кент халқынан қолдау табады деп ойлады. Сәйкесінше, Гилдфордтан кейін Банстед арқылы қаланың оңтүстік-шығысындағы биік жатқан Блэкхитке бет бұрды, оған 16 маусымда жетті. Бірақ Кентте көтеріліс болған жоқ. Керісінше, Кент халқы адал дворяндар – Кент графы, лорд Абергавенни және лорд Кобхэмнің басшылығымен оларға қарсы жұмылдырылды.

Орнату және іске қосу

Дептфорд көпірінің шайқасы (сондай-ақ Блэкхит шайқасы деп те аталады) 1497 жылдың 17 маусымында қазіргі Лондонның оңтүстік-шығысындағы Дептфордта, Равенсборн өзені бойында болды және Корнуолл көтерілісінің шешімді кезеңі болды. Батыс аймақтан шығып, Лондонға жақындағаннан кейін көтерілісшілер жеткілікті жаңа қолдау таба алмады немесе патшаны дайын емес күйде ұстап алуға қажетті жылдамдықпен әрекет ете алмады. Осыдан кейін көтерілісшілер қорғанысқа көшті. Патша шамамен 25 000 сарбаздан тұратын әскер жинады, ал көтерілісшілер, соңғы дезертирлерден кейін, 10 000 адамнан немесе одан да азырақ қалды. Оларға сол кездегі кәсіби әскерлер үшін маңызды болған атты әскер мен артиллерия да жетіспеді. Патша 19 маусымда көтерілісшілерге шабуыл жасайтынын жариялаған еді, бірақ іс жүзінде ол 17 маусымда ерте таңда шабуыл жасады. Ол сенбі күнін өзінің "сәтті күні" деп есептеді. Оның әскері үш батальоннан тұрды, олар көтерілісшілер әскері орналасқан және оның көп бөлігі әлі де тұрған Блэкхит жотасын қоршау үшін орналастырылды.

Жарыс

Патшаның ең күшті батальондары, лорд Добенидің басшылығында, Лондоннан басталатын басты жолмен шабуыл жасады. Бұл Дептфорд көпірінен өтуді қажет етті (Равенсборн өзені Темза өзеніне құя бергенде Дептфорд бұғазына айналатын жерге жақын). Көтерілісшілер көпірдің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге кіріскен сэр Хамфри Стэнлидің мылтықшылар жасағына ауыр шығын келтіретіндей етіп, онда қару-жарақ пен садақшыларды орналастырғанға дейін жеткілікті дайындықпен күтіп отырды. Дегенмен, Стэнлидің жасағы қару-жарақшылар мен садақшыларды ығыстырып, олардың бір бөлігін өлтіре алды. Лорд Добени енді көтерілісшілердің басты орнына шабуыл жасады. Оның басшылығы соншалықты батыл болды, ол жекеленгеніне, жаумен қоршалып, уақытша тұтқынға алынды. Көтерілісшілер оны өлтіре алатын еді, бірақ ешқандай зардапсыз жіберді. Олардың саны көп емес, қоршауда, нашар оқытылған және жабдықталған, сондай-ақ атты әскерлері болмағандықтан, олардың күресі енді үмітсіз болды және олардың алаңы, шайқастан кейін болатын жазалауды азайту болды. Көтерілісшілер жеңіліске ұшырады. Олардың басшылары Томас Фламанк пен лорд Одли шайқас алаңында тұтқындалды. Майкл Джозеф (Ан Гоф) қашып, Friars шіркеуінде пана іздеуге тырысты (қазіргі Гринвичтік Ескі Корольдік Теңіз Колледжі орналасқан бұрынғы сарайдың жанында), бірақ ол кірер алдында ұсталды.

Салдары

Соғыстан кейін патша майданды аралап, ең батыл сарбаздарын рыцарь атады, содан кейін Лондон көпірі арқылы қалаға оралды. Онде ол Лондонды қорғау және әскерді азықтандырудағы еңбегі үшін қала әкімі және тағы бірнеше адамды марапаттады. Сосын ол Санкт-Пол соборында болған алғыс айту қызметіне қатысты. Тұтқынға алған бүлікшілерді жеке бағамен босатуға және олардың мүлкін сақтауға немесе сатуға рұхсат етілді деп жарияланды.

Көтерілістің нәтижесі

Айн Гоф пен Фламанк 1497 жылғы 27 маусымда Тибернде өлім жазасына кесілді. Айн Гоф өлім алдында (атқыштарға сүйреліп бара жатқанда) «менің атым мәңгілік болсын, менің даңқым тұрақты және өлмейтін болсын» деген сөздерді айтқан. Екеуі де асылып, кесіліп, төрт бөлікке бөлінуге сотталды. Бірақ король оларға жеңілдік жасап, денелерін кесіп, төрт бөлікке бөлмес бұрын, тек асып өлім жазасын берді. Лондондық жылнамашы олардың басдары Лондон көпірінде, Фламанктың төрт бөлігі қаланың төрт қақпасында, ал Айн Гофтың бөліктері Корнуолл мен Девонның әртүрлі жерлерінде қойылғанын хабарлады. 16 ғасырға қатысты тағы екі дереккөз (Холл мен Полидор Вергиль) король бастапқыда Корнуоллдың әртүрлі аймақтарында кесілген дене бөліктерін көрсетуді жоспарлағанын, бірақ корнуолдықтарды ашуландырмау үшін одан бас тарғанын айтады. Аудли, мемлекеттік құрбысы ретінде, 28 маусымда Тауэр-Хиллде бас кесілді. Оның басы Айн Гоф пен Фламанктың басдарымен бірге Лондон көпірінде қойылды. Кейіннен корольдің өкілдері салған ауыр ақша жазалары Корнуоллдың бірнеше аймақтарын кедейлікке ұрындырды. Жерлер тартып алынып, адал азаматтарға берілді. Бірақ жазалау кезеңінен кейін 1508 жылы король корнуолдықтардың наразылығын басу үшін шаралар қолданды. Ол қалайы өндірушілерге Корнуолл герцогтігінің ережелерін бұзып, қалайы өндіруді жалғастырғаны үшін кешірім берді; ережелер күштен шығарылды; және Корнуолл қалайы парламентіне өнеркәсіптегі кез келген ережелерді бекіту құқығы қайта берілді.

Ескерткіштер

1997 жылы «Кескерд Керноу» (корн тілінде: «Корнуолл алға жылжуда») атты еске алу шарасы Корнуолл көтерілісінің 500 жылдығын тойлау үшін Корнуоллдықтардың бастапқы жолын – Сент-Кевреннен Лондонның Блэкхит қаласына дейін қайтадан өтті. Корнуолл көтерілісінің басшылары «Майкл Ан Гоф» және Томас Фламанктың бейнесі салынған мүсін Ан Гофтың туған Сент-Кеверн ауылында ашылды, сондай-ақ Гильдфордта (Гилд Даун тауындағы тас ескерткіш) және Блэкхитте ескерткіш тақталар орнатылды. Корнуолл регби лигасының «Корнуолл көтерілісшілері» командасының аты 1497 жылғы Корнуолл көтерілісінен шабыттанды. 2017 жылы «Пибоди Траст»/«Отбасы Мозаикасы» Депфордтағы шайқасты еске алу үшін ескерткіш күн сағатын ашты. Ескерткіштің дизайны мен жасалуымен Лондон мозаика суретшісі Гэри Дростл айналысты. Бодмин қаласындағы 43 Fore көшесінің сыртында Томас Фламанк және Майкл Джозефті еске алу үшін тас ескерткіш орналасқан.