Кіріспе

Құлдардың қарулы көтерілісі – құлдардың өз бостандықтары үшін күресу мақсатында жасаған қарулы көтерілісі. Құлдардың көтерілістері құлдықты қолданған немесе бұрын қолданған барлық қоғамдарда орын алған. Бостандыққа деген құштарлық пен сәтті көтеріліс туралы арман құл халқының әндерінің, өнерінің және мәдениетінің ең маңызды нысаны болып табылады. Алайда, мұндай оқиғалар көбінесе құл иелері тарапынан зор қарсылыққа ұшырап, қатал түрде басып жанылады. Ежелгі Спартада гелоттар деп аталатын құлдардың ерекше бір түрі болған, олар көбінесе қаталдықпен қаралып, көтеріліс жасауға итермелеген. Геродоттың (IX, 28–29) мәліметінше, гелоттардың саны спартандықтардан жеті есе көп болған. Плутархтың айтуынша, әр күзде спартандық эфорлар гелоттарға қарсы соғыс жариялаған, соның арқасында әрбір спартандық азамат гелотты қан төкпей немесе кінәсіз өлтіруге құқылы болған, осылайша оларды бақылауда ұстаған (криптейя). Рим империясында құл халқының әртүрлілігі мықты ынтымақ сезімін тудырмаса да, құл көтерілістері болған және олар қатаң жазаланған. Еуропадағы ең танымал құл көтерілісін Рим Италиясында Спартак басқарды, ол үшінші құл соғысы болды. Бұл соғыстың нәтижесінде Римге апаратын жолдардың бойында тірі қалған 6000 көтерілісші құл айыпталған күйде дарға асылды. Бұл Римдіктерге қарсы жүргізілген, бір-бірімен байланысы жоқ үшінші құл соғысы болды. Мамлюк сұлтанаты Мысырдағы құлдардың көтерілісінен кейін ғасырлар бойы билік жүргізді. Ол Бахри және Бурджи әулеттерінің пайда болуына себепкер болды, сондай-ақ олардың сан алуан көркемдік және ғылыми жетістіктеріне жол ашты. Көптеген жетістіктерінің ішінде мамлюктер моңғол шапқыншылығын тойтаруға жауапты болды. Ресейде құлдар көбінесе холоптар деп жіктелетін. Холоптың қожайыны оның өміріне шексіз билікке ие болған. Құлдық Ресейде 1723 жылға дейін маңызды институт болып қала берді, сол кезде Петр I үй құлдарын үй шаруаларына айналдырды. Ресейдегі ауыл шаруашылығы құлдары 1679 жылы ертерек серілерге айналдырылды. 16-17 ғасырларда қашқан серілер мен холоптар, казактар ("заңсыздықтар") деп белгілі болған, оңтүстік далаларында тәуелсіз қауымдастықтар құрды. Құлдыққа және серілікке қарсы көптеген көтерілістер болды, көбінесе Иван Болотников (1606–1607), Стенка Разин (1667–1671), Кондрат Булавин (1707–1709) және Емельян Пугачев (1773–1775) сияқты казак көтерілістерімен бірге, көбінесе жүздеген мыңдаған, кейде миллиондаған адамдар қатысты. Пугачев көтерілісінің аяқталуы мен 19 ғасырдың басы арасында Ресейде жүздеген ошақтар болды. Тарихындағы ең сәтті құл көтерілістерінің бірі Гаити революциясы болды, онда француз колониясы Сен-Домингте өзін-өзі босатып алған құлдар отарлаушы үкіметті құлатты және француз, испан және британдықтардың Гаитиде тәуелсіз мемлекет құруға жасаған әрекеттерін қайтарды. Тағы бір танымал құл көтерілісі, үшінші құл соғысы, Спартак басқарды. 9 ғасырда ақын Әли ибн Мұхаммед Шығыс Африкадан әкелінген құлдарды Ирактағы Аббасид халифатына қарсы басқарды, бұл Занж көтерілісіне әкелді. Марунның анасы 18 ғасырдағы Ямайка марундарының жетекшісі болды және оларды Бірінші марун соғысында жеңіске жеткізді. Бразилиядағы Куилмбо-дос-Пальмарес Ганга Зумба басшылығымен гүлденді. АҚШ-та 1811 жылғы Орлеан территориясындағы неміс жағалау көтерілісі құлықтық Америка Құрама Штаттарындағы ең ірі көтеріліс болды; Дания Веси және Мэдисон Вашингтон АҚШ-та құл көтерілісін ұйымдастырды.

Африка

1808 және 1825 жылдары британдықтар жаңадан иеленген Кейп колониясында құлдардың көтерілісі болды. 1807 жылғы Құл саудасын тоқтату туралы заңмен Ұлыбритания империясында құл саудасы ресми түрде жойылды, ал құлдық өзі 1833 жылғы Құлдықты жою туралы заңмен бір буыннан кейін тоқтатылды. Бірақ, Оңтүстік Африка Республикасы болатын аумақтарда құлдық 1850 жылға дейін тоқтатылмады.

Сан-Томе және Принсипи

1595 жылы 9 шілдеде Рей Амадор және оның жақтастары, анголалықтар, плантациялардағы басқа да құл африкалықтармен бірігіп, ішкі орманға кіріп, португалдармен шайқасты. Деректерге сәйкес, сол күні Рей Амадор мен оның ізбасарлары отарлаушылардың алдында ту көтеріп, Рей Амадорды Сан-Томе және Принсипидің королі деп жариялап, өзін "Барлық қара халықты азат етуші Рей Амадор" деп атады. 1595 және 1596 жылдар аралығында Сан-Томе аралының бір бөлігін Рей Амадор басқарып, анголалықтар оның қол астында болды. 1596 жылы 4 қаңтарда ол қолға түсіріліп, түрмеге қамалды, кейін португалдар оны өлімге кесті. Бүгінгі күнге дейін оны құрметпен еске алады және аралдардың ұлттық батыры санайды. 17 ғасырдың басында Африка жағалауындағы Португалияның Сан-Томе және Принсипи колониясында құлдардың көтерілісі жиі болып, ол жердегі қант өндірісіне зиян келтірді.

Азия

Занж көтерілісі – бірнеше шағын көтерілістердің нәтижесі болды. Ол Оңтүстік Ирактағы Басра қаласының жанында он бес жылға созылды (869-883 жж.). Көтеріліске 500 100-ден астам құл қатысты, олар мұсылман империясының түкпір-түкпірінен әкелінді. Мамлюк сұлтанаты Мысырдағы құлдар көтерілісінен кейін ғасырлар бойы билік етті. Ол Бахри және Бурджи әулеттерінің құрылуына және олардың көптеген көркемдік және ғылыми жетістіктеріне жол ашты. Мамлюктердің көптеген еңбектерінің ішінде моңғол шапқыншылығын тойтару да бар еді. 1873 жылғы Хиуа жорығы кезінде Ресей генералы Константин Петрович фон Кауфман мен оның әскері Хиуа қаласына жақындағанда, Хиуа ханы Мұхаммед Рахим хан II йомуттардың арасына қашып тығылды, ал Хиуадағы құлдар қаланың құлауы жақын деген хабарды естіп, көтеріліс жасады, нәтижесінде Хиуа құлдары көтерілісі болды. 28 наурызда Кауфманның орыс әскері Хиуаға кірген кезде, хиуалықтар оған құлдардың бұрынғы құл иелерінен кек алуымен байланысты ағымдағы құл көтерілісін басуды өтінді. Хан Ресейдің басып алуынан кейін астанасына оралғанда, орыс генералы Кауфман оған Хиуа құл саудасын және құлдықты жою туралы талап қойды, ол осы талапты қабылдады.

Құлдық кемесінің көтерілісі

485 құл кемесінде құлдардың көтерілісінің дерегі тіркелген. Осы кемелердің кейбіреулері өмірінің барысында бірнеше көтеріліске ұшырады. Ричардсон келтірген тағы бір мысал – Джеймс Таун еуропалықтардың құл етуге және оларды өз Отанынан, "әйелдерінен және балаларынан" айыруға құқығы жоқ екенін мәлімдеген құлдардың айғағы. Батыс-Орталық Африкадан келген құлдар сауданың 44 пайызын құраса, жалпы көтерілістердің тек 11 пайызы олардың үлесіне тиді. Кемедегі көтерілістердің көпшілігі сәтсіз аяқталды. Бұл кемелердің экипажы, сандар жағынан кем болғанымен, тәртіпті, дұрыс тамақтанған, мылтық, қылыш, кейде зеңбіректермен қаруланған және қарсылық күтіп, әрдайым сақ болды. Ал құлдардың жағдайы керісінше, олар тек ағаш сынықтарымен және оларды байлап тұрған тізбектермен қаруланған. Дегенмен, кейбір тұтқындар өздерінің түрмесі болған кемелерді басып алып, бостандықтарын қайтарып алды. 1764 жылдың 5 қазанында Джон Миллер басқарған «Нью-Гэмпшир» кемесі, «Авантура» аталатын кемедегі құлдар тарапынан табысты түрде басып алынды. Тағы бір сәттілі көтеріліс «Little George» кемесі Гвинея жағалауын қалдырғаннан кейін алты күн өткен соң болды. Кемеде тоқсан алты құл болды, олардың отыз бесеуі ер адамдар еді. Мариана П. Кандидо құл африкалықтардың басқа африкалықтарды құлдыққа тасымалдайтын кемелерде жұмыс істегенін айтады. Бұл 230 адам құл кемелерінде жұмыс істеді, себебі олар кемеге кірген құлдармен қарым-қатынас жасай білді және капитан мен құл сатушы арасында аудармашылық қызмет атқарды. Құлдыққа түскен теңізшілер жаңадан кемеге отырған құлдардың қорқынышын, мысалы, желінетін қорқынышын азайта алды. Бұл екі жақты қылыш болды. Кейде теңізшілер басқа құлдармен бірге оларға қызмет ететін капитанға қарсы көтеріліске қатысты. 1812 жылы құл теңізшілер Бенгела жағалауынан шамалы жерде португалдық «Фелиз Евгения» кемесіндегі көтеріліске қосылды.

Оңтүстік Америка және Кариб бассейндері

1521 жылғы 25 желтоқсанда Диего Колон де Толедоның ендіріс жерінде болған көтеріліс, қазіргі Доминикан Республикасы деп белгілі аймақтағы құлдардың алғашқы көтерілісі болып табылады. Бұл көтеріліс басылғанмен, көптеген құлдар қашып құтылуға мүкіндік алды, нәтижесінде Америкадағы алғашқы марундар қауымдастығы құрылды. Бұл аймақта құлдардың тағы да көтеріліс жасауына жағдай жасады. 1532 жылы Лемба тайпасынан шыққан Себастьян Лемба испан отарлаушыларына қарсы көтеріліс ұйымдастырып, келесі 15 жыл бойы аралдағы басқа да елді мекендерге шабуыл жасап, басқа құлдарды босатып, испандардан мүлік тонады. Хуан Вакеро, Диего дель Гусман, Фернандо Монторо, Хуан Криолло және Диего дель Кампо сияқты басқа да көшбасшылар Лембаның жолын жалғастырды. Доминикан құлдарының көтерілісі 18 және 19 ғасырларда да жалғасты, мысалы, 1795 жылғы көктемде Хинча мен Саманадағы құлдар көтерілісі, 1796 жылы Нигуадағы көтеріліс, 1802 жылы Гамбиядағы көтеріліс және 1812 жылы Хосе Леокадио, Педро де Седа және Педро Хенрикес басқарған көтеріліс. 1552 жылы Сан-Хуан, Пуэрто-Рикода бұрынғы құл Мигель де Бурья қазіргі Венесуэланың Лара штатындағы Бурья алтын кенінде патша ретінде билік етті, ол ел тарихындағы алғашқы африкалық көтерілістің жетекшісі болды. Оның билігі 1552 жылы басталып, 1554 жылға дейін жалғасты, Баркисимето қаласын басып алуға жасалған сәтсіз әрекеттен кейін испандық әскерлер оны өлтірді. 1538-1542 жылдар аралығында қазіргі Парагвайдан келген Гуарани құлы Джулиана испан қожайынын өлтіріп, басқа да жергілікті әйелдерді де солай етуге шақырды, нәтижесінде Альвар Нунес Кабеса де Ваканың бұйрығымен өлім жазасына кесілді. Оның көтерілісі Американы испан отарлауына қарсы болған ең ерте кездегі жергілікті көтерілістердің бірі саналады. Бразилиядағы Куилмбо-дос-Пальмарес (1605-1694), Зумби-дос-Пальмарес басшылығымен. Колумбиядағы Сан-Базилио-де-Паленке, 16 ғасырдан бүгінгі күнге дейін, Бенкос Биохо басшылығымен. Сент-Джон, 1733 жыл, сол кездегі Данияның Батыс Үндістанында. Сент-Джон құлдар көтерілісі – Америкадағы ең ерте және ең ұзаққа созылған құлдар көтерілістерінің бірі. Алайда ол жеңіліспен аяқталды, көптеген көтерілісшілер, соның ішінде көшбасшыларының бірі Бреффу, қайта ұсталудан гөрі өз-өзіне қол жұмсады. Ең сәтті құл көтерілісі – 1791 жылы басталып, ақырында Туссен Л’Увертюр басқарған Гаити революциясы, нәтижесінде тәуелсіз қара республикасы Гаити құрылды. Панаманың да 16 ғасырдан бері құлдар көтерілісінің мол тарихы бар. Африканың көптеген аймақтарынан, соның ішінде қазіргі Конго, Сенегал, Гвинея және Мозамбик елдерінен құлдар әкелінді. Жағалауға жеткенге дейін немесе одан кейін көп ұзамай көптеген құлдар өздерінің тұтқындарына қарсы көтеріліс жасады немесе жаппай маронгаға немесе дезертирлікке қатысты. Бостандыққа шыққан африкалықтар орман мен тауларда қауымдастықтар құрып, "Симарон" деп аталатын партизандық топтар ұйымдастырды. Олар испан конкистадорына қарсы ұзақ партизандық соғыс жүргізді, кейде көршілес жергілікті қауымдастықтармен, мысалы Куна және Гуаймимен бірігіп. Испандықтардың қырғынына қарамастан, көтерілісшілер испандықтардың зорлық-зомбылығы мен шабуылдарынан бос өмір сүруге мүмкіндік беретін келісімдерге қол қоюға мәжбүр болғанға дейін соғысты. Партизандық көтерілістердің басшылары Фелипильо, Баяно, Хуан де Диосо, Доминго Конго, Антон Мандинга және Луис де Мозамбик болды. 1730 жылдары Ямайка колониясының отаршылдары 1739 және 1740 жылдары бейбітшілік келісімдеріне қол қоюға келіспей, Ямайка марундарымен он жыл бойы соғысты, бұл олардың бес бөлек марундар қаласындағы бостандығын мойындады. Таки соғысы (1760) – Ямайкадағы құлдар көтерілісі, ол мамырдан шілдеге дейін жалғасты. Суринам құлдар көтерілісі марундармен және 1765-1793 жылдары алюкулармен тұрақты партизандық соғыспен белгіленді. Бұл көтерілісті Бони басқарды. 1763 жылы Гайанадағы Бербис құлдар көтерілісін Куффи басқарды. Кубада 1795, 1798, 1802, 1805, 1812 жылдары (Апонте көтерілісі), 1825, 1827, 1829, 1833, 1834, 1835, 1838, 1839-43 және 1844 жылдары (Ла Эскалера заговоры мен көтерілісі) құлдар көтерілісі болды.

Бразилия

Бразилияда көптеген құл көтерілістері болды, ең белгілісі – 1835 жылғы Мале көтерілісі. Ол кезде Батыс Африкадан әкелінген, басым көпшілігі мұсылман құлдар осы көтеріліске қатысты. «Мале» термині сол кезде йоруба тілінен алынған «имале» сөзінен мұсылмандарды атау үшін жиі қолданылды.