Кіріспе

1381 жылғы шаруалар көтерілісінің жетекшісі Уолтер "Уот" Тайлер (4 қаңтар 1341 (даулы) – 15 маусым 1381) Англиядағы 1381 жылғы шаруалар көтерілісінің басшысы болды. Ол Кентербериден Лондонға көтерілісшілер тобын бастап, жеке басына салық салу институтына қарсылық көрсетіп, экономикалық және әлеуметтік реформалар талап етті. Көтеріліс қысқа ғана уақытқа сәтті болғанымен, Тайлер Лондонның Смитфилд аймағындағы келіссөздер барысында Ричард II патшаға адал офицерлер тарапынан қаза тапты.

Ерте өмір

Уот Тайлердің ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Оның тууына қатысты тарихи деректер әртүрлі айтады. Бірі 1341 жылдың 4 қаңтарында дүниеге келгенін, ал екіншісі шамамен 1320 жылы туғанын мәлімдейді. Көптеген тарихшылар оның 1341 жылы туғанымен келіседі. Ол Джон Боллға қызығушылық танытқан, оның тобы радикалды дін қызметкерін түрмеден босатып алған. Ол, әдетте, Кент немесе Эссекс аймағында туған болуы мүмкін. "Уот" оның нақты аты болған жақсы (Ескі ағылшын тіліндегі Ватт есімінен шыққан), немесе Уолтер есімінің қысқартылған түрі болуы мүмкін; оның тегі белгісіз. "Тайлер" есімі оның шатыр төлеуші мамандығынан келген деген болжам бар, бірақ бұл нақтыланбаған. Шаруалар көтерілісіне дейін ол Кент немесе Эссекс аймағында тұрған болуы ықтимал; оны Кенттегі Дартфорд пен Мейдстоуннан, сол кезде Кентке қарасты Дептфордтан және Эссекстегі Колчестерден шыққан деп айтушы.

Шаруалар көтерілісі

1381 жылғы мамыр айында шаруалар көтерілісі басталды, себебі жақында әрбір ересек адамнан – шаруа болсын, бай болсын – 4 пенс салық алынды. Көтеріліс тек ақша мәселесі емес еді, шаруалар көбірек еркіндік және басқа да әлеуметтік реформалар талап етті. Олар әрбір жұмысшының өз таңдауы бойынша жұмыс берушіде жұмыс істеуіне мүмкіндік беруді және жекебасшылық пен басқа да қатаң әлеуметтік жіктелуді жоюды қалаған. Англия бойынша көтерілістер болды, олардың көп бөлігі Эссекс және Кент аймақтарында шоғырланды. Көтеріліске сол аймақтардағы ағылшын қоғамының маңызды бөлігі, соның ішінде ақсүйектер мен бай діни мекемелер қарсы болды. Көптеген шаруалар мен жұмысшылар Джон Боллдың, Адам мен Хауаның ұрпақтары барлық адамдар тең қаралуы керек деп уағыздаған радикалды дін қызметкерінің ілімдерінен шабыт алды, және ол: «Адам жыртып, Хауа иіргенде / кім сол кезде джентльмен болды?» – деп сұрады. Тайлердің көтеріліске қалай қатысқаны белгісіз, бірақ 16 ғасырдың кейінгі дерегінде оның бастамашысы сол аттас Джон Тайлер болғаны айтылады. Ол кек алу үшін қылмыскерді өлтіріп, бүлік шығарды. «Ағылшын тарихының балалары» деген мақалаға сәйкес, Тайлер «сол кісіні балғасымен өлтірді», бұл оның кәсібінде қолданатын құрал болды, себебі салық жинаушы «қызды ұятсыз түрде қорлаған». Оқиғаның негізіне қарамастан, 1381 жылдың маусым айында елдің әртүрлі аймандарынан келген бүлікшілер тобы Лондонға координацияланған шабуылға шыққанда, Уот Тайлер Кент күштерінің жетекшісі болып көзге түсті. 13 маусымда Тайлер және Кенттен келген басқа бүлікшілер Лондон көпірінен өтіп қалаға кірді, бұл туралы Стоу өзінің «Жылнамалары мен тарихында» жазған. Қалаға кіргеннен кейін, олар азаматтық нысандарға шабуыл жасап, құқықтық құжаттарды жойды, түрмелерді ашты, үйлерді тонады және патша үкіметімен байланысы бар деп санайтын адамдарды өлтірді. Жауап ретінде король Ричард II (сол кезде 14 жаста) 1381 жылдың 14 маусымында бүлікшілермен кездесіп, көптеген жеңілдіктер беруге және көтеріліске қатысқандарға толық кешірім беруге келісті. Көтерілісшілердің кейбіреулері корольдің уәдесіне қанағаттанды және тарады, бірақ Тайлер мен оның ізбасарлары олай істемеді.

Өлім

1381 жылдың 15 маусымында Тайлер және оның Кент әскерлері Лондонның сыртындағы Смитфилдте Ричард патшамен кездесті. Сол жерде Тайлер патшамен жеке сөйлесіп, талаптарын баяндады. Алғашқыда кездесу жақсы қалыпқа келгендей болды, Тайлер патшаға достық, бірақ тым ерсілі, мінезбен қарады, ал Ричард көтерілісшілерге “ол әділ деп санаған нәрсенің бәріне ие болуы керек” деп келісім берді. Бірақ, жағдай тез шиеленісіп кетті. Бір замандас жылнамашының мәлімдемесіне сәйкес, Тайлер “зор ыстықтан” аузын шаю үшін су сұрап, алған суды “патшаның алдында өте жаман және жиренетін тәсілмен шайып тастады”. Патшаның қызметкері Джон Ньютон Тайлерді “Кенттің ең ірі ұрысы және қарақшысы” деп айыптады. Тайлер Ньютонға шабуыл жасады, бірақ Лондонның Лорд-мэрі Уильям Уолворт оны тоқтатты және тұтқынға алды. Тайлер мэрді пышақтап өлтіруге тырысты, бірақ оның қаруы оны құтқарып қалды. Уолворт Тайлердің мойны мен басын қылышымен кесіп тастады, ал патшаның тағы бір қызметкері, мүмкін Ральф де Стандиш, Тайлерді тағы да пышақтап, ауыр жарақаттады. Тайлер аттан құлап бұрын отыз метрдей шаба алды. Соңғы дау-дамазда оны жақындарына арналған ауруханаға жеткізді, бірақ мэр оны тауып, Смитфилдке қайта алып келді. Мэрдің үкімімен Тайлердің басы жария түрде шабылды. Тайлердің басын қаңқаға тігіп, қала көшелерімен алып жүріп, Лондон көпірінде көрсетті. Оның өлімінен кейін ізбасарлары Лондоннан қуылды, ал қозғалыс тарап кетті. Кейін Ричард II көтерілісшілерге берген барлық уәделерінен бас тарды, көптеген адамдар ізделіп, жазаланды. Осылайша көтеріліс тоқтатылды.

Әдебиет пен өнерде

Джон Гоуэр 14 ғасырғы «Кламантис дауысы» поэмасында Уот Тайлер туралы былай деп жазды: «Қарғаның дауысы жабайы, ол сөйлеу өнерін тек латын ақынымен теңестірілетін топтардан ғана үйренген». Орта ғасырдан кейінгі кезеңдегі көптеген туындыларда Уот Тайлер басты кейіпкер ретінде бейнеленген. Тайлер «Wat Tyler and Jack Straw, or, The Mob Reformers» (1730) пьесасының басты кейіпкері болды. Уот Тайлер Роберт Саутидің 1794 жылы жазылған, бірақ 1813 жылға дейін жарияланбаған «Уот Тайлер, драмалық поэма» романында суреттелген. Уот Тайлер туралы алғашқы роман – миссис О’Ниллдің «Бондман: Уот Тайлер заманының хикаясы» (1833) романы. Ол Пирс Иган кішінің «Wat Tyler, or the Rebellion of 1381» (1841) романының басты кейіпкері. Бұл Англиядағы республикалық үкімет үшін күрескен чартистер қозғалысының екінші кезеңінің шарықталуында жарияланған, өте радикалды мәтін. Кейіннен Иганның романы қысқартылып, плагиатталып, «Уот Тайлердің өмірі мен оқиғалары: жақсылар мен батырлар» (1851) деген атпен жарық көрді. Уот Тайлер – «Wat Tyler; or, The King and the Apprentice» сериялық романының басты кейіпкері. Ол 1867 жылы «The Young Englishman's Journal» журналында апта сайын жарық көрді. Уильям Харрисон Эйнсворттың «Merry England; or, Nobles and Serfs» (1874) романында басты кейіпкер ретінде көрінеді. Чарльз Диккенстің «Блеак Хаус» (1853) романында сэр Лестер Дедлок оның есімін «төменгі топтардың біреуіне» қандай да бір жеңілдік жасалса, не болатынының мысалы ретінде келтіреді. Тайлер Уильям Морристің «Джон Боллдың арманы» (1888) романында жаны ашыр кең кейіпкер ретінде бейнеленген. Уот Тайлер Герман Мелвиллдің «Redburn» және Марк Твеннің «Коннектикут янкисі король Артурдың сотында» кітаптарында да еске алынған. Тайлер Уильям Минтоның «Ральф Харделоттың араласуы» (1888) атты тарихи көркем шығармасында қысқаша суреттелген. Г. А. Хентидің «Лондонға шабуыл» (1897) атты жасөспірімдер романы Тайлерді қысқаша «ашулы және ренішті» демагог ретінде көрсетеді. Хентидің кітабын В. Х. Маргетсон суреттеген. Флоренс Конверстің «Ұзақ ерік» (1903) романында Уот Тайлер бейнеленген. 1921 жылы Халкотт Гловердің «Уот Тайлер» пьесасында Тайлер Джон Боллдың уағыздауымен зорлық-зомбылыққа итермеленген феодалдық тирандыққа қарсы наразылық білдірген наразылық танытушы ретінде суреттелген. Уильям Говард Вудстың «Грейвсендтегі төңкеріс» (1952) романы көтерілісшілер мен билік арасындағы шайқастарға арналған. Чарльз Израильдің «Ал кім еді ол мырза?» (1963) романы батыл және харизматикалық Уот Тайлерді көрсетеді. Джейн Лейннің «Жазғы дауыл» (1976) романы Тайлерді жаман кейіпкер ретінде бейнелейді. Симон Зеличтің «Джек Строның мойындауы» (1991) романында Тайлер орталық кейіпкер ретінде көрінеді. Генриетта Бранфордтың «От, төсек және сүйек» (1997) атты балалар романында Уот Тайлер кейіпкерлердің бірі. Уот Тайлер – Мелвин Брэггтің «Қазір уақыт» (2015) тарихи романындағы басты кейіпкер. Ағылшын композиторы Алан Буш Тайлердің өмірі туралы «Уот Тайлер» операсын жазды. Буштың операсының тұңғыш қойылымы 1953 жылы Лейпциг опера театрында өтті. Әнші-сазгер Мартин Ньюэлл 1990 жылғы «Number Thirteen» альбомындағы «The Jangling Man» әнінде Уот Тайлер мен шаруалар көтерілісіне сілтеме жасайды. Ағылшын халық әншісі және әнші-сазгері Фрэнк Тернер 2009 жылғы «Poetry of the Deed» альбомындағы «Sons of Liberty» әнінде Уот Тайлердің Смитфилдтегі келіссөздеріне сілтеме жасайды, ал 2011 жылғы «England Keep My Bones» альбомындағы «One Foot Before the Other» әнінде Тайлер туралы тағы да есімімен айтады. Уақытша ИРА мүшесі және аштық ұрысындағы Бобби Сэндс «Уот Тайлерді» және оның кедейлерін түрмеде тұрып жазған «Уақыт ырғағы» атты кеңінен танымал өлеңдерінің бірінде еске алады. Стивен Басдео Ват Тайлердің ортағасырлық әдебиеттен кейінгі қазіргі заманға дейінгі бейнелеулерін мәдени тарихтық зерттеуде қарастырады. Ол Тайлердің танымал мәдениеттегі көптеген бейнелеулері саяси толқулар кезінде пайда болады деп санайды.