Кіріспе
Өсімдік түрі
ТүрБөлімшесі
|атауы = Виктория патшайымының су лилиясы
|сурет = Victoria amazonica edit 1. jpg
|сурет сипаттамасы = Виктория амазоника, Оңтүстік Австралиядағы Аделаида ботаникалық бағында
|туыс = Виктория (өсімдік)
|түрі = амазоника
|авторы = (Poepp.) J. C. Sowerby
|синонимдер =
Euryale amazonica Poepp
Nymphaea victoria M. R. Schomb. ex Lindl. Victoria regina R. H. Schomb. Victoria regia Lindl.
|синонимдер сілтемесі = Осы туыстың алғашқы жарияланған сипаттамасын Джон Линдли 1837 жылғы қазан айында Роберт Шомбургктің Британ Гвианасынан әкелген осы өсімдіктің үлгілеріне сүйене отырып жасаған. Линдли туысқа жаңадан таққа отырған Виктория патшайымының есімін берді және түрін Victoria regia деп атады. Шомбургктің Athenaeum журналында бір ай бұрын жарияланған сипаттамасында Victoria Regina деп жазылған. Лондон ботаникалық қоғамы жаңа эмблемасы үшін осы жазуын қабылдағанына қарамастан, Линдлидің нұсқасы 19 ғасыр бойы қолданылды. Эдуард Фридрих Поппиг 1832 жылы жазған Euryale amazonica түрінің бұрынғы есебі Euryale ferox-пен байланысын сипаттады. 1825 жылы француз ботанигі Айм Бонпланд оны жинап, сипаттаған. 1850 жылы Джеймс Де Карл Соверби Поппигтің бұрынғы сипаттамасын мойындап, оның амазоника деген атауын ауыстырды. Линдли бұл жаңа атауды қабылдамады. Қазіргі Виктория амазоника деген атау 20 ғасырда ғана кеңінен қолданыла бастады.
|name = Queen Victoria's water lily
|image = Victoria amazonica edit 1. jpg
|image caption = Victoria amazonica at the Adelaide Botanic Garden, South Australia
|genus = Victoria (plant)
|species = amazonica
|authority = (Poepp.) J. C. Sowerby
|synonyms =
Euryale amazonica Poepp
Nymphaea victoria M. R. Schomb. ex Lindl. Victoria regina R. H. Schomb. Victoria regia Lindl. |synonyms ref = The first published description of the genus was by John Lindley in October 1837, based on specimens of this plant returned from British Guiana by Robert Schomburgk. Lindley named the genus after the newly ascended Queen Victoria, and the species Victoria regia. The spelling in Schomburgk's description in Athenaeum, published the month before, was given as Victoria Regina. Despite this spelling being adopted by the Botanical Society of London for their new emblem, Lindley's was the version used throughout the 19th century. An earlier account of the species, Euryale amazonica by Eduard Friedrich Poeppig, in 1832 described an affinity with Euryale ferox. A collection and description was also made by the French botanist Aimé Bonpland in 1825. In 1850 James De Carle Sowerby recognized Poeppig's earlier description and transferred its epithet amazonica. The new name was rejected by Lindley. The current name, Victoria amazonica, did not come into widespread use until the 20th century.
Сипаттама
Виктория амазонканың өте үлкен жапырақтары (ламина) (көбінесе "қалқымалар" немесе "лилия қалқымалары" деп аталады), диаметріне дейін, су бетінде су астындағы сабақта (петиола) жүзеді, ұзындығы жасыл анаконданың ұзындығымен шайқасады, ол оның табиғи ортасында мекендейтін жылан. Егер салмақ жапырақтың бүкіл бетіне тең бөлінген болса (мысалы, бейтарап жүзуге ие фанера сияқты), бұл жапырақтардың жүзу қабілеті жоғары. 1896 жылы Миссури штатының Сент-Луис қаласындағы Тауэр-Гроув паркінде V. amazonica жапырағы "теңдесі жоқ" 250 фунт (113,6 кг) салмақты көтерді. Алайда, 1867 жылы Лондондағы Реджентс-парк ботаникалық бағында Уильям Соверби диаметрі 5'6" (168 см) болатын жапыраққа 426 фунт (193,9 кг) салмақ салды. Бельгияның Гент қаласында өсірілген бір жапырақ 498 фунт (226 кг) салмақты көтерді. V. amazonica Амазонка өзенінің алабындағы сайып келген суларда, мысалы, игуарапес (құлама көлдер) және паранас (қосымша арналар) сияқты жерлерде өседі. Табиғи ортасында гүлдер күн батқанда ашыла бастайды және толық ашылуына 48 сағатқа дейін уақыт кетеді. Олардың массасы тек Раффлезия туысына жататын өсімдіктерге ғана жетеді. Бір өсімдіктің барлық гүлдері белгілі бір кеште әйел немесе еркек фазасында болады, сондықтан тозаңдану басқа өсімдік арқылы жүзеге асырылуы керек, өзін-өзі тозаңдануға жол бермейді. Сабақ және жапырақтардың төменгі жағы балықтар мен су астында мекендейтін басқа да шөпқоректілерден қорғану үшін көптеген кішкентай тікендермен жабылған, бірақ олар лилия жапырақтарын жайып, күнге қарай өскенде жақын жердегі бәсекелес өсімдіктерді басып тастау үшін де қолданылуы мүмкін, осылайша жапырақтарының астындағы өсімдіктерді маңызды ресурс – күннен айырып, суды қараңғылатады. Жас алып су лилиялары тіпті тікенді сабақтары мен бүршіктерін өскенде өздеріне орын жасау үшін айналдырады.
Экология
Әр өсімдік толық өсу маусымы бойы гүлдерін шығара береді және олар Cyclocephala туысына жататын қоңыздармен бірлесіп, тозаңдану үшін өзара пайдалы қарым-қатынас орнатқан. Бір өрімдегі барлық бүршіктер бір уақытта ашыла бастайды, және ашылғанда жемісті хош иіс шығарады.
Тарих
Виктория регияны 1801 жылы Тадеас Хаенке сипаттаған. Ол Англиядағы Виктория дәуірі бағбандары арасындағы бәсекелестіктің нысаны болды. Девоншир герцогы мен Нортумберленд герцогы сияқты «баубақшашылар» әріптестерін таң қалдыратын жаңа түрді табуға тырысып, осы алып лилияны ең бірінші өсіріп, гүлге ашу үшін әдепкі бәсекелестікке түсті. Нәтижесінде, аталған екі герцог бұл мақсатқа жетті: Джозеф Пакстон (Девоншир герцогы үшін) 1849 жылдың қараша айында лилияның жылы, батпақты ортасын қалпына келтіру арқылы (Англияда қысқы жылу үшін тек көмірмен жұмыс істейтін қазандықтар болғандықтан бұл оңай болған жоқ), ал «Мистер Айвисон» екінші, тұрақтырақ табысқа (Нортумберленд үшін) Сайон Хауста қол жеткізді. Бұл түр халықтың қиялын баурап алып, бірнеше арнайы монографиялардың тақырыбына айналды. Фитч пен В. Дж. Хукердің 1851 жылғы «Виктория Регия» еңбегіндегі өсірілген үлгілердің ботаникалық суреттері «Афинеумда» мақтауға ие болды, «олар дәл әрі әдемі». Девоншир герцогы Виктория патшайымына осы гүлдің алғашқы даналарын сыйлап, оның құрметіне ат қойды. Лилияның төменгі жағындағы қабырғалы беті мен жапырақтары «көлденең арқалар мен тіректер сияқты» болды, бұл Пакстонға Римдегі Санкт-Петер шіркеуінен төрт есе үлкен «Кристалл сарайын» салуға шабыт берді. Бұл түр Гвиананың елтаңбасында бейнеленген.