Кіріспе

Африкадағы дін көп қырлы және өнерге, мәдениетке және философияға зор әсер еткен. Бүгінде континенттің әртүрлі халқы мен жеке адамдары көбінесе христиандық, ислам және шамалы дәрежеде дәстүрлі африкалық діндерді ұстанады. Христиандық немесе исламдық қауымдастықтарда діни сенімдер кейде дәстүрлі діндердің нанымдары мен амалдарымен бірігіп кетіп, араласып кетеді.

Африканың дәстүрлі діндері

Африка кең ауқымды дәстүрлі наным-сенімдерді қамтиды. Діни ғұрыптар кейде көптеген жергілікті қоғамдар арасында ортақ болғанымен, олар көбінесе нақты халыққа немесе географиялық аймаққа тән. Барлық дәстүрлі африкалық діндерді ортақ анимистік негіз біріктіреді, ата-бабаларға құлшылық етуде ерекше маңыз беріледі. Др. Дж. Омосаде Аволалудың сөзіне сәйкес, осы контекстегі «ескі» дегені – түпнұсқа, негізгі, ұрпақтан ұрпаққа беріліп, бүгін де, мәңгілікке дейін сақталуға тиіс нәрсе. Бұл – өткеннен қалған мұра, бірақ ол өткеннің бір бөлігі ретінде қарастырылмайды, керісінше, өткенді қазіргімен, ал қазіргіні мәңгілікпен байланыстырады. Оның Гаутама Будда, Иса немесе Мұхаммед сияқты негізін қалаушылары мен басшылары жоқ. Оның миссионерлері де, тарату немесе дін аудару ниеті де жоқ. Африканың дәстүрлі діндерінің мысалдары – Сенегалдың серерлері, Нигерияның йорубалары, Гана мен Кот-д'Ивуардың акан тайпалары, Гана мен Кот-д'Ивуардың боно тайпалары. Батыс жағалауында йоруба және англикан діндерінің синкретизмі де кездеседі. Бенин, Того және Ганадағы гбе халықтарының (көбінесе эве және фон) діні – водун деп аталады және ол Луизиана вудуы, Гаити вудуы, Куба вудуы, Доминикан вудуы және Бразилия вудуы сияқты диаспорадағы ұқсас діндердің негізгі көзі болып табылады. Батыс Африка мен Шығыс Африка немесе Африка мүйізінің діндері арасындағы кейбір айырмашылықтар көбінесе табиғаттан тыс және табиғи немесе материалдық әлемді бір-бірімен байланысты қарастыру және осы көзқарас негізінде болжам жасауды қолдануды қамтиды. Бұл аймақтағы дін қызметкерлері, тарихи тұрғыдан алғанда, көпшілікке катехизация жасаушылар ваганга деп аталған. Шығыс Африка мен Африка мүйізінің тағы бір ерекшелігі – ауызша дәстүрлердегі және дәстүрлі африкалық діннің ұрпақтан ұрпаққа берілуінің басқа да формаларындағы пайғамбарлардың көп болуы. Кушит мүйізіндегі ең танымал жергілікті құдай – Ваак, ол Ваакбанна және Ваакизм сияқты діндер арқылы қазіргі заманға дейін жалғасып келеді. Автор Лугираның сөзіне сәйкес, дәстүрлі африкалық діндер – «тек Африкада пайда болған діндер. Африкада табылған басқа діндердің түбі әлемнің басқа бөліктерінде».

Ыбырайымдық діндер

Африкалықтардың көпшілігі христиандық немесе ислам дінін ұстанады. Африка халқы көбінесе дәстүрлі нанымдарын Ыбырайым діндерімен қатар алып жүреді. Ыбырайым діндері Африканың барлық аймақтарында кең таралған. Олар жергілікті африкалық діндерді таратып, орнына қойғанмен, көбінесе африкалық мәдени ортаға және сенімдер жүйесіне бейімделеді. "The World Book Encyclopedia" энциклопедиясы бойынша, 2002 жылы континент халқының 45% христиан, ал 40% мұсылман болған. Сондай-ақ, 2002 жылы Африка халқының 45% христиан, ал 40,6% мұсылман екені есептелген.

Христиандық

Христиан діні Ислам дінімен қатар ең көп тараған діндердің бірі болып табылады және Сахарадан оңтүстік Африкадағы ең ірі дін болып есептеледі. Көптеген синкретистік және мессиандық секталар құрлықтың көп бөлігінде пайда болды, оның ішінде Оңтүстік Африкадағы Назарет баптистік шіркеуі және Нигериядағы Аладура шіркеулері бар. Сонымен қатар, жетінші күндік адвентистер мен Ехоба куәгерлерінің де саны көп. Африкадағы ең көне христиан дінтері – Александрияның Шығыс православие шіркеуі, Александрияның Копт православие шіркеуі, Эфиопияның православие Тевахедо шіркеуі және Эритреяның православие Тевахедо шіркеуі (бұл шіркеулер біздің заманымыздың төртінші ғасырында Езана Ұлы патша Эфиопияны алғашқы христиан елдерінің бірі еткеннен кейін танымал болды). Христиан дінінің алғашқы ғасырларында Африка көптеген маңызды тұлғаларды дүниеге әкелді, олар құрлықтан тыс жерлерде үлкен ықпал етті, соның ішінде Гипполық Августин, әулие Морис, Ориген, Тертуллиан және үш Рим католик папасы (Виктор I, Мильтиад және Геласий I), сондай-ақ Киринейлік Симон және Филипп Евангелисттің шомылдыру рәсімінен өткен эфиопиялық евнух. Христиан діні Эфиопияда Аксум патшалығының Езана Ұлы патшасының билігінен бұрын пайда болған, бірақ 330 жылы мемлекеттік дін деп жарияланғаннан кейін берік орнықты, алғашқы христиан елдерінің біріне айналды. Христиан дінінің Африкаға таралуы туралы ең ерте және ең белгілі жазбалар Христиандық Киелі кітаптың Елшілердің істері кітабында келтірілген, онда евангелист Филипптің бірінші ғасырда эфиопиялық саяхатшыны дінге көндіргені айтылады. Киелі кітапта олар эфиопиялықтар деп аталғанымен, ғалымдар Эфиопияның Мысырдың оңтүстік-шығысын қамтитын кең ұғым болғанын алға тартады. Басқа дәстүрлерде, дінге өткен адам патшайымның сарайындағы үй иесі болған яһуди екендігі айтылады. Барлық мәліметтерде саяхатшының патша сарайының мүшесі болғаны және патшайымды дінге көндіріп, шіркеу салынуына себепкер болғаны туралы келісім бар. Танымал шіркеу тарихшысы Тиранний Руфин, Сократ және Соземий сияқты басқа шіркеу тарихшылары да осы оқиға туралы жеке ескертпелер жасаған. Кейбір сарапшылар қазіргі заманда христиан дінінің орталығы Еуропаның өнеркәсіптік дамыған елдерінен Африка мен Азияға көшеді деп болжайды. Йель университетінің тарихшысы Ламин Санне: «Африка христиандығы әлемнің шалқып жатқан бұрышындағы ерекше, қызықты құбылыс емес, африкалық христиандық болашақтың нысаны болуы мүмкін» деді. Дүниежүзілік христиандық энциклопедиясының (Дэвид Барретт) статистикасы континентте христиандық өсімнің күрт өсуін көрсетеді және 2025 жылы Африкада 633 миллион христиан болады деп болжайды. 2015 жылы жасалған зерттеу Африкада 2,161,000 мұсылманнан христиан дініне өткен адам бар екенін көрсетті, олардың көпшілігі протестантизмнің әртүрлі формаларына жатады.

Ислам діні

Ислам – христиан дінімен қатар Африкадағы екінші ірі дін. Құрлықтағы халықтың 40% астамы мұсылман, бұл әлемдегі мұсылман халқының шамамен төрттен бір бөлігін құрайды. Діннің тарихи тамырлары Мұхаммед пайғамбардың заманына дейін жетеді. Оның алғашқы ізбасарлары, мүшрік арабтардың қудалауынан қорқып, Абиссинияға (хижра) көшкен. Солтүстік Африкаға исламның таралуы Халифа Омардың басқаруымен араб империясының кеңеюімен, Синай түбегі арқылы жүрді. Батыс Африкаға ислам дінін ислам саудагерлері мен теңізшілер таратты. Бұл дін Африка мүйізіндегі Харла мемлекетіне де ерте заманнан әсер еткен. Ислам Солтүстік Африка мен Африка мүйізінде басым дін болып табылады. Сондай-ақ, ол Свахили жағалауында, Батыс Африканың теңіз жағалауында және ішкі аймақтарда да басымдыққа ие болды. Батыс Африкада Мали империясы (бірнеше ғасыр бойы гүлденген) және Манса Муса, Сунни Али және Аскиа Мохаммед басшылығымен Соңғай империясы сияқты айтарлықтай ықпал еткен бірнеше мұсылман империялары болды. Африкадағы мұсылмандардың басым көпшілігі сүннит исламын ұстанады. Сондай-ақ, басқа да ағымдардың шағын өкілдері де бар.

Иудаизм

Яһуди дінін ұстанатындар Африканың көптеген елдерінде таралған, оның ішінде Солтүстік Африка, Эфиопия, Уганда, Кения, Камерун, Габон, Гана, Кот-д'Ивуар, Сьерра-Леоне, Нигерия және Оңтүстік Африкада кездеседі.

Бахаи діні

Бахаи дінінің Африкадағы тарихы алуан түрлі. Ол әсіресе 1950 жылдары кеңінен өсіп, 1960 жылдары одан да кеңейді. Діндер деректерінің мұрағаты (Дүниежүзілік христиандық энциклопедияға сүйеніп) Африкадағы бахаилердің көптеген ірі және шағын топтарын тізімдейді. 2010 жылы әлемдегі бахаилердің ең көп саны бар он елдің қатарында Кения (#3: 512,900), Конго Демократиялық Республикасы (#5: 282,900), Оңтүстік Африка (#8: 238,500) және Замбия (#10: 190,400) кірді, ал Маврикий (#4: халықтың 1.8%) ұлттық халықтың пайыздық көрсеткіші бойынша алғашқы ондыққа Замбияға (#3: 1.8%) және Кенияға (#10: 1.0%) қосылды. Діннің үш басшысы – Бахаулла, Абдул-Баха және Шоги Эффенди әр түрлі уақытта Африкада болып қайтқан. Соңғы кезде Мысырдың шамамен 2000 бахаиі 2006 жылдан 2009 жылға дейін Мысырдың жеке куәліктеріне қатысты дауға тартылды. Осыдан кейін үйлер өртеніп, отбасылар қалалардан қуылды. Алайда, Сахара аймалындағы бахаилер 2008 жылдың 20 қазанында Дүниежүзілік Әділет Үйі шақырған тоғыз аймақтық конференцияға қатысып, жергілікті қоғам құрудағы жаңа жетістіктерін атап өтті және өздерінің аймақтарындағы ұйымдастыру жөніндегі келесі қадамдарын жоспарлады.

Индуизм

Индуизм Африкада негізінен 19 ғасырдың соңынан бері бар. Африкада индуизмді ұстанатындардың саны шамамен 2,5 миллионға жетеді. Бұл Маврикийдегі ең ірі дін, сондай-ақ бірнеше елде индуистік храмдар кездеседі. 19 ғасырда индуистер Оңтүстік Африкаға мерзімілі жұмысшылар ретінде келді. Жас М.К. Ганди Үндістанның тәуелсіздік күресіне қатысу үшін Үндістанға оралғанға дейін Оңтүстік Африкадағы үнді қауымының арасында жиырма жыл өмір сүрді және жұмыс істеді.

Буддизм және халықтық діндер

Буддизм – Африкадағы шағын дін, шамамен 250 000 жатқырушысы бар. Даосизм мен қытай халықтық дінімен біріктіргенде, олардың саны 400 000-ға жуық болуы мүмкін, бұл негізінен жаңа қытай көшіп келгендерінің (Маврикий, Реюньон және Оңтүстік Африкадағы маңызды азшылық) ортақ дәстүрлі діні. Африкалық буддистердің шамамен жартысы Оңтүстік Африкада тұрады, ал Маврикий құрлықтағы ең жоғары буддист үлесіне ие, ол жалпы халықтың 1,5%-дан 2%-ына дейін жетеді.

Басқа діндер

Африкада сикхизм, джайнизм, зороастризм және растафари сияқты басқа да діндер таралған.

Дінсіздік

Гэллаптың сауалнамасы бойынша, дінсіздер Оңтүстік Африкада 20%, Ботсванада 16%, Мозамбикте 13%, Тогода 13%, Кот-д’Ивуарда 12%, Эфиопия мен Анголада 10%, Судан, Зимбабве және Алжирде 9%, Намибияда 8% және Мадагаскарда 7% құрайды.

Синкретизм

Синкретизм – әр түрлі (көбінесе қарама-қайшы) сенімдерді біріктіру, көбінесе әртүрлі ойлау мектептерінің амалдарын үйлестіру. Африка елдерінің біріккендігінде жергілікті наным-сенімдермен синкретизм бүкіл аймақ бойынша кең таралған. Кейбір ғалымдар бұл әртүрлі топтар арасындағы діни төзімділікті түсіндіруге көмектеседі деп санайды. Квеси Янка және Джон Мбити бүгінде көптеген африкалық халықтардың дәстүрлі діндерді Ыбырайым діндерімен үйлестіруге тырысу үшін «аралас» діни мұраға ие екенін айтады. Джесси Мугамбидің пікірінше, миссионерлер африкалықтарға үйреткен христиандық синкретизмнен қорқып, қазіргі африкалық христиандық көшбасшылары христиандықты «таза» күйде сақтауға тырысады. Африкадағы синкретизмді кейбіреулер шамадан тыс бағалайды, бұл жергілікті халықтың өздерінің діни қағидаларын қалыптастыру қабілетін дұрыс түсінбеуден және мәдениет пен дін арасындағы айырмашылықты шатастырудан туындайды. Тағы бір пікір бойынша, синкретизм термині бұлыңғыр, себебі оны христиандық немесе исламның негізгі элементтерін басқа сенімдермен немесе амалдармен алмастыруға немесе өзгертуге қатысты қолдануға болады. Миссиолог Кит Фердинандоның сөзіне сүйенсек, мұндай анықтама діннің тұтастығына қауіпті нұқсан келтіреді. Дегенмен, Африкадағы қауымдарда (мысалы, афроазиялық) Ыбырайым діндерінде де кездесетін көптеген ортақ амалдар бар, сондықтан бұл дәстүрлер синкретизмнің кейбір анықтамаларына жатпайды.

Солтүстік Африка

Халық саныМұсылман халқыХристиан халқыБасқаБасқа халық саны42 200 0009941 780 0000,28119 1280,028 50997 521 50094,76 470 956996 410 956160 0000,1647034 779 40099,134 466 3850,9313 014N. А.Н. A40 810 0809739 585 77731 224 302N. А.Н. A40 810 0809739 585 77731 224 302N. А.Н. Солтүстік Африка233 268 23696,9226 019 3853,06 945 0830,158 129

Африка мүйіз

Халық саныМұсылман халқыХристиан халқыБасқаБасқа халық саны1,049,001971,017,530331,470Н/ҚН/Қ5,200,000361,872,000633,276,000152,000105,000,0003435,700,0006366,150,00033,150,00012,693,79699.8178,869Н/ҚН/ҚАфрика мүйізі125,381,92542.953,761,45555.369,467,4702.63,202,000

Шығыс Африка

Халық саныМұсылман халқыХристиан халқыБасқаБасқа халық5,341,18651,068,118706,942,770252,670,296850,68898.3836,2260.75,95418,50650,000,000115,500,0008542,500,00042,000,00026,262,810102,626,2814010,505,1244513,131,40517,931,637203,586,32779.914,327,3770.117,9311,264,88717.3218,82532.7413,61850632,443256,51898.8253,4391.23,078N. А.Н. А28,861,8632011,544,7456014,430,931102,886,186865,8264.236,36484.8734,2201195,24012,001,1364.8576,05493.411,209,0611.8216,02094,2051.11,03693.187,7045.85,4632,464,68360.57,455,66819.52,403,06655,000,0003519,250,0006133,550,00042,200,00038,823,100145,435,2348131,446,71151,941,15516,887,7201168,8778714,692,316122,026,526 Шығыс Африка266,764,99520.153,566,20970.6188,304,5329.330,234,237

Батыс Африка

Халық саныМұсылман халқыХристиан халқыБасқа халқыБасқа халқы11,362,26927.73,147,34848.55,510,70022.62,567,87220,244,08061.512,450,10929.86,032,7358.71,761,234544,081210,88185462,4681370,73024,571,04442.910,540,97733.98,329,58323.25,700,4822,163,76595.72,070,7234.290,8780.24,32729,614,337185,330,5807121,026,179113,257,57711,883,51686.210,243,5909.71,152,7014.1487,2241,584,76345.1714,72822.1350,23232.8519,8024,382,38727876,477701,752,9541.51,752,95419,107,7069518,152,3202.4458,5842.6496,8003,984,23399.93,979,7330.014,500М.А.Б.21,466,86398.321,101,9261214,6680.7150,268216,730,00050.77110,300,30048.12104,300,080М.А.Б.21,466,86398.321,101,9261214,6680.7150,268216,730,00050.77110,300,30048.12104,300,080М.А.Б.15,726,03796.115,112,7213.6566,1370.347,1787,719,72978.66,067,70620.81,605,7030.538,598567,42199.99567,3210.01100М.А.Б.15,726,03796.115,112,7213.6566,1370.347,1787,719,72978.66,067,70620.81,605,7030.538,598567,42199.99567,3210.01100М.А.Б.15,726,03796.115,112,7213.6566,1370.347,1787,719,72978.66,067,70620.81,605,7030.538,598567,42199.99567,3210.01100М.А.Б.7,352,000201,470,400292,132,080513,749,520Батыс Африка399,004,23155.7222,137,84038.6153,990,28225.722,876,109

Орталық Африка

Халық саныМұсылман халқыХристиан халқыБасқаБасқа халық29,250,0091,0292,5009527,787,5084.01,170,00023,794,164255,158,0826515,466,206102,787,5084,737,42315710,613502,368,711351,658,09815,353,184588,904,846416,294,8051153,53184,004,989108,404,9897865,523,891125,880,3495,399,8951.686,398794,265,91719.41,047,5791,222,442102,42461,051,3004.048,8972,067,56110206,756731,509,31917351,485197,70035,93196189,79211,977Орталық Африка166,027,34714.423,916,35975.0124,456,7297.913,099,424

Оңтүстік Африка

Халық саныМұсылман халқыХристиан халқыБасқаБасқа халық2,302,8780.613,81779.11,821,57620.3467,4842,263,0100.12,263801,810,40819.9450,3382,413,6430.49,654852,051,59615362,04657,725,6001.91,096,78679.746,007,30318.510,679,2361,300,000113,000901,170,0009117,00014,848,9053445,4678412,473,080131,930,357Оңтүстік Африка80,854,0312.01,580,98780.865,333,96317.214,006,461