Кіріспе
Бір мәселені немесе жағдайды түсінуге тырысу. Бодишулық – құпия рәсімдер немесе тәжірибелер арқылы белгілі бір мәселені немесе жағдайды түсінуге жасалған тытыру. Тарих бойында түрлі әдістерді қолдана отырып, бодишушылар сұрау салушының белгілерді, оқиғаларды немесе жақсы-жаман ниеттерді оқу арқылы, немесе рухтар, құдайлар, құдайға ұқсас жандар немесе "әлемнің еркі" сияқты табиғаттан тыс күштермен байланыс немесе әрекеттесу арқылы қалай әрекет ету керектігін анықтайды. Бодишулық, көзқарас бойынша, проблеманы шешу үшін көрінетін кездейсоқтықты ұйымдастыруға тытыру болып табылады. Қазіргі заманғы бодишу құралдары мен тәжірибелеріне Таро карталарын оқу, руна тастау, шай жапырақтарын оқу, автоматты жазу, суға қарау және псилоцибин саңырауқұлақтары мен ДМТ сияқты психоделиктер кіреді. Егер бодишулық пен болжамдау арасында ерекшелік жасалса, бодишулық формалды немесе ритуалдық сипатқа ие және көбінесе дәстүрлі Африка медицинасында көрініп тұрғандай, діни контекстте әлеуметтік мәнге ие. Ал болжамдау, керісінше, жеке мақсаттар үшін күнделікті практика болып табылады. Бодишу әдістері мәдениет пен дінге қарай өзгереді. Сиқырмен функционалдық байланысында бодишулық алдын ала және зерттеу рөлін атқарады: [ ] бодишу арқылы алынған диагноз немесе болжам, сиқырлы рәсімдердің манипуляциялық, қорғау немесе жеңілдету функциясымен уақытша және логикалық тұрғыдан байланысты. Бодишуда аурудың себебі немесе ықтимал қауіп табылады, ал сиқырда осы білімге сәйкес әрекет жасалады. Бодишу ұзақ жылдардан бері сынға ұшырауда. Қазіргі заманда ғылыми қауым және күмәнданушылар оны ырым-жырым деп есептейді; тәжірибелер бодишу техникалары болашақты одан да сенімді немесе дәл болжауға мүмкіндік бермейді деген пікірді қолдамайды. Көне заманда бодишулық философтардың, мысалы, Академиялық скептик Цицеронның "Бодишу туралы" (б.з.д. 1-ғасыр) және Пирроншы Секст Эмпириктің "Астрологтарға қарсы" (б.з. 2-ғасыр) еңбектерінде сынға ұшырады. Сатирик Лукиан (125 – 180 жылдан кейін) жалған пайғамбар Александрға эссе арнады.
Divination is the attempt to gain insight into a question or situation by way of an occultic ritual or practice. Using various methods throughout history, diviners ascertain their interpretations of how a querent should proceed by reading signs, events, or omens, or through alleged contact or interaction with supernatural agencies such as spirits, gods, god like beings or the "will of the universe". Divination can be seen as an attempt to organize what appears to be random so that it provides insight into a problem or issue at hand. Some modern instruments or practices of divination for magical practices include Tarot card reading, rune casting, tea leaf reading, automatic writing, water scrying, and psychedelics like psilocybin mushrooms and DMT. If a distinction is made between divination and fortune telling, divination has a more formal or ritualistic element and often contains a more social character, usually in a religious context, as seen in traditional African medicine. Fortune telling, on the other hand, is a more everyday practice for personal purposes. Particular divination methods vary by culture and religion. In its functional relation to magic in general, divination can have a preliminary and investigative role:
[ ] the diagnosis or prognosis achieved through divination is both temporarily and logically related to the manipulative, protective or alleviative function of magic rituals. In divination one finds the cause of an ailment or a potential danger, in magic one subsequently acts upon this knowledge. Divination has long attracted criticism. In the modern era, it has been dismissed by the scientific community and by skeptics as being superstitious; experiments do not support the idea that divination techniques can actually predict the future more reliably or precisely than would be possible without it. In antiquity, divination came under attack from philosophers such as the Academic skeptic Cicero in De Divinatione (1st century BCE) and the Pyrrhonist Sextus Empiricus in Against the Astrologers (2nd century CE). The satirist Lucian ( 125 – after 180) devoted an essay to Alexander the false prophet.
Ежелгі дәуір
Сива оазисіндегі Амон оракулы Ұлы Александр Персиядан Мысырды жаулап алғаннан кейін, б.з.д. 332 жылы оны аралап шыққанда танымал болды. Немесе оны болашақты болжу деп қатаң түрде тыйым салу ретінде түсіндіруге болады. Бірақ Киелі кітаптағы кейбір амалдар, мысалы, Урим мен Тумим, тас кірпіштерді тастау және дұға ету, болжу деп есептеледі. Треван Г. Хатч бұл салыстыруларға қарсы шығады, себебі болжу "бірден-бір нағыз Құдайдан" кеңес сұрамайды және болжаушының жеке мүддесі үшін құдайлық күшті пайдаланады. Ең ерте белгілі болжу артефактілерінің бірі – Sortes Sanctorum кітабы христиандық тамырдан шыққан деп саналады және болашаққа көз жеткізу үшін ойыншықтарды қолданады. Ури Габбайдың сөзіне қарағанда, ежелгі Таяу Шығыста, оның ішінде Месопотамия мен Израильде болжу құрбандық шалу рәсімдерімен байланысты болған. Экстиспици – оның кең таралған мысалы, онда болжаушылар құрбандыққа шалынатын жануарды тірідей кесу алдында өз құдайларына дұға ететін. Олардың ішкі органдары, ақыл-ойының жүрекке бағытталған көзқарасына сәйкес, құдайлық хабарды білдіретін.
Оракулдар мен гректердің төлқұжаттары
Ежелгі Грекияда оракулдар да, көзқарасшылар да болашақты болжаумен айналысқан. Оракулдар – жер бетіндегі құдайлардың тікелей байланыс құралы болды; олардың болжамдары құдайлардың өз сөздерімен айтылған еркі деп түсіндірілетін. Оракулдарға деген жоғары сұраныс пен олардың жұмыс кестесінің шектеулі болуына байланысты, олар ежелгі гректер үшін болашақты болжаудың негізгі көзі болмады. Осы рөл көрушілерге (μάντεις) тиді. Көзқарасшылар құдайлармен тікелей байланыста болған жоқ, олар құдайлар берген белгілерді түсіндірушілер болды. Көзқарасшылар құдайлардың еркін түсіндіру үшін көптеген әдістерді қолданды, соның ішінде жануардың ішегін қарау (экстиспитика), құстардың белгілерін оқу (орнитомантия) және т.б. Олар оракулдардан көп болғандықтан және жұмыс кестесі шектеулі болмағандықтан, Дельфиге немесе басқа алыс жерлерге сапарлай алатын гректер ғана емес, барлық гректер оларды жоғары бағалаған. Көзқарасшылардың кемшілігі – тек «иә» немесе «жоқ» деген жауап бере алатындығы болды. Оракулдар көбірек жалпылама сұрақтарға жауап бере алатын, ал көзқарасшылар ең дәйекті жауап алу үшін бірнеше құрбандықтар шалуға мәжбүр болатын. Мысалы, егер генерал жауға шабуыл жасауға бола ма екенін білгісі келсе, ол өзінің көзқарасшысына осы сұрақты да, қорғаныста қалудың дұрыс болатынын да сұрайтын. Егер көзқарасшы бір жауапты қайталап берсе, онда оның кеңесі дұрыс деп есептелетін. Соғыс кезінде генералдар жиі көзқарасшылардан әскер орналасқан жерде (хиера деп аталатын) және майдан даласында (сфагия деп аталатын) кеңес сұрап тұратын. Хиера – көзқарасшы қой сойып, оның бауырларын зерттеп, жалпылама сұраққа жауап іздеуді білдіреді; ал сфагия – жас ешкіні мойнынан кесіп өлтіру және жануардың соңғы қимылдары мен қан ағынын бақылауды қамтиды. Майдандық құрбандық тек екі әскер бір-бірімен шайқасуға дайындалған кезде ғана шалынатын. Көзқарасшылар тиімді белгілер көрсетпейінше, ешбір тарап алға жылжуға бармайтын. Ежелгі Грекияда көзқарасшылардың ықпалы зор болғандықтан, олардың дұрыстығы мен адалдығына күмән келтіргендер де көп болды. Көзқарасшылардың адалдық деңгейі әрбір жеке көзқарасшыға байланысты. Жеке көзқарасшыларға деген күмәнге қарамастан, осы кәсіп жалпы алғанда гректер тарапынан құрметпен қарастырылып, сенім артты, ал стоиктер өз физикалық ілімдерінде болашақты болжаудың мүмкіндігін мойындады.
Орта ғасырлар мен ерте заманауи кезең
Исаның қалған он бір шәкірті Яһуда Искариоттың орнын алмастыру үшін жеребе тастау әдісін қолданды. Сондықтан да ертедегі шіркеуде болжау кең тараған деп айтуға болады. Алайда, ежелгі Римде христиан императорлары болжауды түркі діндеріне жатқызды. 692 жылы Шығыс православие шіркеуінде "Труллодағы кеңес" деп те аталатын Квинесесттік кеңес, түркі діндері мен болжауды жою туралы канондарды қабылдады. Орта ғасырларда болжау және басқа да болжау түрлері кеңінен тараған. 1572 жылғы конституцияда және 1661 жылғы Саксонияның сайлаушыларының қоғамдық ережелерінде болашақты болжаушыларға өлім жазасы қолданылды. Болжауға қарсы заңдар әлі күнге дейін қолданылуда. Вальденс сектасы болжаумен айналысады деп айыпталды. Смоланд Арысганда танымал, бұл практика 19-ғасырдың басына дейін Смоландтың кейбір аймақтарында орын алған. Бұл әдетте Рождество мен Жаңа жыл қарсаңында орын алатын, онда адам ораза ұстайтын және түн ортасына дейін бөлмеде жарықтан алыс тұратын, содан кейін келер жылды болжау үшін сапар барысында кездесетін символдарды түсіндіру үшін күрделі оқиғалар жиынтығын аяқтайтын тәжірибе. Исламда астрология (ilm ahkam al nujum) - ең кең таралған болжау ғылымы, ол аспандық заттардың жер бетіндегі адамдардың күнделікті өміріне қалай қолданылуы мүмкін екенін зерттейді. Астрологияның практикалық сипатын атап өтудің маңызы зор, өйткені барлық әлеуметтік-экономикалық деңгейлер мен тегі бар адамдар өмірлерінде маңызды шешімдер қабылдау үшін астрологтардың кеңесіне жүгінген. Астрономияны бұрынғылармен келіспеген зиялы адамдар бөлек ғылымға айналдырды, бірақ күнделікті тәжірибеде айырмашылық жасалмауы мүмкін, онда астрология техникалық тұрғыдан заңсыз және тек көпшілық арасында қолданылса ғана төзімділік танытылды. Ғалымдар мен астрономдар ретінде оқыған астрологтар "айдың астындағы" аспан күштерін түсіндіріп, айдың фазалары мен құрғақшылықтан бастап дұға уақытына дейін және қалалардың іргетасын қалауға дейінгі әртүрлі ақпаратты болжауға мүмкіндік алды. Мұсылман билеушілерінің ақсүйекті қолдауы астрологтардың ақыл-ойына пайдасы тиді. "Жемшік туралы ғылым" (ilm al raml), басқаша айтқанда, геомантия деп аударылады, ол "геомантикалық фигуралар деп аталатын құм немесе басқа бетке суреттелген фигураларды түсіндіруге негізделген". Мағынаның бірегей орын алудан туындайтын негізгі қағидасы астрологияның негізгі қағидасына ұқсас. Астрономия сияқты, геомантия да маңызды пайғамбарлықтарды ашу үшін дедукция мен есептеуді қолданды, бұл белгілерге (ilm al fal) қарама-қарсы, олар пайда болған көрінбейтін шындықтарды түсіндіру үшін көрінетін кездейсоқ оқиғаларды "оқу" процесі болды. Ол пайғамбарлық дәстүрмен қолдау тапты және кітапшалық даму ретінде тек мәтінге, атап айтқанда Құранға (жеке нұсқаулар кестесі бар) және поэзияға ғана сүйенді. Бұл практика 16 ғасырдың басында суреттелген "Бейілім кітаптары" (Фалнама) пайда болуымен аяқталды, бұл ислам күнтізбесіндегі мыңжылдықтың соңы жақындаған кездегі апокалиптикалық қорқыныштың көрінісі болды. Түс түсіндіру немесе бір-бірлік (ilm tabir al ru'ya) басқа да болжау ғылымдарына қарағанда Исламға көбірек тән, негізінен Құранның Ыбырайым, Юсуф және Мұхаммедтің болжамды түстеріне баса назар аударғаны үшін. Бұл тәжірибеде маңызды айырмашылық "бір-біріне сәйкес келмейтін түстер" мен "сауық түстер" арасында жатыр, олар "өсиеттің бөлігі" немесе көктегі хабар болды. Түстерді түсіндіру әрқашан исламдық діни мәтіндерге байланысты болды, кеңес іздегендерге моральдық компас берді. Дәрігер жеке арманды жалпы жағдайға сәйкес келтіріп, ерекше жағдайларды бағалау үшін жеткілікті білікті болуы керек. Мәтіннің күші "хаттар ғылымында" (ilm al huruf) айтарлықтай салмақты болды, оның негізгі қағидасы "Құдай әлемді Өзінің сөзі арқылы жаратты". Ғылым тіл, әсіресе араб тілі туралы түсініктен басталды, ол "өзінің мәнін білдіреді". Мұны түсінгеннен кейін, Құдайға мойынсұнып, құдайлық ақиқатты араб тілінде жазылған амулеттер мен талисмандар сияқты заттардың мәнін және құдайлық шындықты табуға болады. Сенегал мен Гамбиядағы исламдық тәжірибеде, басқа да көптеген Батыс Африка елдері сияқты, пайғамбарлар мен діни басшылар мен емделушілер бір-бірімен алмастырылды, өйткені ислам эзотерикалық тәжірибелермен (пайғамбарлық сияқты) тығыз байланысты болды, олар исламның аймақтық таралуына жауапты болды. Зиялылар эзотерикалық ғылымдарды үйренгенде, олар жергілікті түркі емес ақсүйектерге қосылды, олар болжау мен амулеттерді "ислам дінінің күшінің дәлелімен" тез байланыстырды. Батыс Африка исламында эзотерикалық білімнің күші соншалық, исламдық мәтіндер мен араб тілінде білімі жоқ пайғамбарлар мен бақсылар да осы атауларды алды. Исламның басынан бері "[пайғамбарлық] тәжірибелердің исламда рұхсат етілгеніне қатысты қызу пікірталас болып келді (және әлі де бар)", кейбір ғалымдар, мысалы Әбу Хамид әл-Газали (1111 ж. қайтыс болған) болжау ғылымына қарсы болды, өйткені ол оның Құдай емес рухани ұйымдарды шақыруға байланысты түркі діндеріне тым ұқсас деп есептеді. Басқа ғалымдар эзотерикалық ғылымдарды дәрігердің "дәл сол табиғи қағидалардың көмегімен науқасқа емдеуге тырысуымен" салыстыру арқылы қорғады.
Орта Америка
Баға беру ежелгі Мезоамерикалықтардың діни өмірінің орталық бөлігі болды. Көптеген ацтек құдайлары, оның ішінде негізгі жаратушы құдайлар, баға берушілер ретінде сипатталды және сиқырмен тығыз байланысты болды. Тезкатлипока – баға берушілер мен сиқырмен айналысатын адамдардың қамқоршысы. Оның аты "түтінді айна" дегенді білдіреді, бұл баға беру үшін қолданылатын құралға сілтеме. Майяның "Попол Вух" еңбегінде жаратушы құдайлар Ксмукан мен Кспиакок адамдарды жарату кезінде қолмен баға беруді жүзеге асырады. Ацтектердің "Борбон кодексі" алғашқы адам жұбы Окомоко мен Ципактоналдың жүгері дәндерімен баға берумен айналысқанын көрсетеді. Бұл алғашқы жұп салт-дәстүрлі күнтізбемен байланысты, ал ацтектер оларды алғашқы баға берушілер деп санайды. Колумбтан бұрынғы Мексикада дамыған барлық өркениеттер, олмектерден бастап ацтектерге дейін, күнделікті өмірде, қоғамдық және жеке өмірде баға беруді қанағаттандырды. Жарық көретін су бетін, айнаны немесе жеребе тастау арқылы баға берудің ең кең таралған түрлері болды. Галлюциногендерден алынған көріністер – баға берудің тағы бір маңызды түрі, және олар Мексиканың қазіргі заманғы баға берушілері арасында әлі де кеңінен қолданылады. Баға беруде қолданылатын галлюциногенді өсімдіктердің ішінде таңғы жарық, джимсон бұтасы және пейот бар.
Үндістан мен Непал
Тейям немесе малаялам тілінде "тейям" – бұл жақтаушының индуист құдайын немесе құдайына өз денесін арна ретінде пайдалануға шақырып, басқа жақтаушылардың сұрақтарына жауап алу процесі. Тамил тілінде бұл "arulvaakku" немесе "arulvaak" деп аталады, ал Адипарасакти Сиддхар Питам Тамил Надуда осы арна арқылы кеңінен танымал. Карнатакадағы Мангалор және оның төңірегіндегі адамдар оны "Бута Кола", "паатри" немесе "даршин" деп атайды; Карнатаканың басқа аймақтарында оны "прашнавали", "вагдана", "асей", "аширвачана" сияқты әртүрлі атаулармен біледі. Непалда оны "Девта ка дхаамее" немесе "джаакри" деп атайды. Ағылшын тілінде бұлардың ең жақын мағынасы – "оракул". Солтүстік Үндістандағы эмиграцияда тұратын Далай Лама әлі де Нечунг оракулы деп аталатын оракулмен кеңеседі, ол Тибет үкіметінің ресми мемлекеттік оракулы саналады. Дәстүр бойынша, ғасырлар бойы қалыптасқан әдетке сәйкес, Далай Лама Лосар мерекесінде Нечунг оракулымен ақылдасады.
Жапония
Жапония дәстүрлі және жергілікті болжау әдістерінің, мысалы, онмёдо сияқты тарихын сақтап келгенімен, Жапониядағы қазіргі заманғы болжау – уранаи – сырттан келген көздерге негізделген. Қазіргі заманғы жапондық болжау әдістеріне батыс және қытай астрологиясы, геомантия немесе фэн-шуй, таро карталары, И-Цзин (Өзгерістер кітабы) арқылы болжау, сондай-ақ физиогномия (кейіп-келбет арқылы мінез-құлықты анықтау әдістері) кіреді. Жапонияда болжау әдістерінің ішінде синто дәстүрінен Футомани да бар.
Тұлға түрлері
Жеке тұлғаны анықтау түрі 1980 жылдан бері Жапонияда кең таралған. Жеке тұлғаны анықтаудың әртүрлі әдістері бар. Әрбір әдіс адамның тағдырының, өнімді және тежеуші қасиеттерінің, болашақ ата-аналық тәжірибесінің және некедегі үйлесімділіктің қырларын ашуға бағытталған. Жапон жастары үшін жеке тұлғаның түрі маңыздырақ болып келеді, олар үйлесімділіктің басты факторы ретінде жеке тұлғаны қарастырады, себебі Жапонияда некелердің азаюы және туу көрсеткішінің төмендеуі жалғасуда. Жапонияға импортталған, 12 жылдық циклмен есептелетін (тышқан, бұқа, жолбарыс, қоян, айдаһар, жылан, жылқы, қой, маймыл, тауық, ит және доңыз) қытай зодиак белгілері, көбінесе планеталарға (Сатурн, Венера, Марс, Юпитер, Меркурий немесе Уран) негізделген, «көк түрлері» сияқты басқа да болжамдармен біріктіріледі. Жеке тұлғаны төрт элемент (су, жер, от, ауа) және инь-ян арқылы да анықтауға болады. Адамның есімі де маңызды ақпарат бере алады, атап айтқанда, жапон тіліндегі белгілі бір дауысты дыбыстарды (а, і, у, е, о) қамтитын есімдердің ортақ сипаттамалары бар екені айтылады. Сонымен қатар, туған күні сияқты маңызды сандардан «туған сандарды» анықтау арқылы мінез-құлық ерекшеліктерін ашуға мүмкіндік беретін нүмерология да қолданылады. Адамдар өздерінің және басқалардың жеке тұлғаларын физикалық ерекшеліктеріне сүйене отырып бағалай алады. Қан тобы физиологиялық болжамдардың танымал түрі болып табылады. Батыс әсерінен пайда болған дене оқу немесе нинсо дене өлшемдеріне негізделген жеке тұлғалық қасиеттерді анықтайды. Бет ең көп талданатын ерекшелік, көздің мөлшері, оқушының пішіні, ауыздың және қастың пішіні ең маңызды қасиеттерді көрсетеді. Ауыздың жоғары көтерілуі көңілділікке, ал үшбұрышты қас – ерік-жігерге толы екендігін білдіреді. Күнделікті өмірдегі бағалау әдістеріне өздігінен алынған өлшемдер немесе тесттер жатады. Осылайша, әйелдерге арналған журналдарда, әсіресе жиырма жасқа дейінгі және ортасының басындағы әйелдерге арналған журналдарда жеке тұлғаны бағалау бойынша нұсқаулардың ең көп шоғырланған саны кездеседі. Жапонияда осы аудиторияға бағытталған 144 түрлі әйелдер журналы шығарылады, олар nihon zashi koukoku kyoukai деп белгілі.
Тайвань
Тайваньда кең таралған болжау түрі – По. "Поэ" ағылшын тілінен аударғанда "ай тақталары" деген мағына береді. Ол екі ағаш немесе бамбук блоктан тұрады, олар жарты ай пішіндес. Бір жиегі дөңгелек, екіншісі жалпақ, екеуі де бір-бірінің көлеңкесі. Екі жарты айды ладоньда ұстап, тізе бүгіп отырып, маңдай деңгейіне дейін көтереді. Осы күйде блоктар төмен тасталады және олардың түсуіне қарай болашақ болжалады. Егер екеуі де дөңгелек немесе екеуі де жалпақ жағымен түссе, құдайдың келіспеушілігі деп қарастырылады. Егер бір блок дөңгелек, екіншісі жалпақ болса, құдай "Иә" деп жауап береді. "Күлкілі Поэ" – дөңгелек жақтары төмен қарап, тоқтамай шайқалады. "Теріс Поэ" – жалпақ жақтары төмен құлап, күрт тоқтаса, "Жоқ" дегенді білдіреді. Оң нәтиже болғанда, ол "Қасиетті Поэ" деп аталады, бірақ теріс нәтижелер көбінесе маңызды емес. Блоктарды тастағанда сұрақты үнсіз айтады, егер жауап "Иә" болса, блоктар қайта тасталады. Жауаптың міндетті түрде "Иә" екеніне көз жеткізу үшін, блоктар үш рет қатарынан "Иә" күйінде түсуі керек. Тағы бір күрделі болжау түрі – Кио А. Бұл кішкентай ағаш орындық, ал орындықтың шеттерінде жоғары-төмен қозғалатын кішкентай ағаш бөліктері орналасқан, орындық қозғалғанда шырылдаған дыбыс шығарады. Екі адам осы орындықты екі аяғынан ұстап, құрбандық тақтасының алдында тұрады, құрбандық шалу кезінде құдай орындыққа түсуіне шақырылады. Орындықта қозғалыс пайда болғанда, құдай келгені сезіледі. Соңында, орындық дайындалған ағаш сынықтары мен жұқа мата жамылған үстелге құлайды. Үстелде пайда болған әріптер құдайдың жазғаны деп есептеледі, содан кейін олар табынушыларға түсіндіріледі.
Қазіргі Африкадағы төлқұжаттық
Аруақтарды болжау Африка құрлығында кеңінен таралған. Көптеген мысалдардың ішінде, ол Сенегалдағы серлер дінінің басты ұстанымдарының бірі болып табылады. Болашақты болжай білуге тек Салтигтер (серлердің жоғары рухани қызметкерлері) қана құқылы. Олар – "мұрагерлік жаңбыр шақырушылары".