Кіріспе

Діни сенім бойынша заттар, орындар және тіршілік иелерінің барлығында ерекше рухани мән бар. Анимизм (латын тілінен: anima – «демік, рух, өмір» деген мағынаны білдіреді) – заттардың, орындардың және тіршілік иелерінің барлығында ерекше рухани мән бар деген сенім. Анимизмде барлық нәрсе – жануарлар, өсімдіктер, тастар, өзендер, ауа райы, адамның жасағандары және кейде сөздер де тірі, өз еркімен әрекет ете алатын және еркін таңдау жасауға қабілетті деп есептеледі. Анимизм дінтану антропологиясында көптеген ежелгі халықтардың сенім жүйесін сипаттау үшін қолданылатын термин. Анимизм – логикалық негіздер мен тәсілдерден тыс, табиғаттан тыс әлемге (метафизикалық) бағытталған сенім, әсіресе, материалдық емес жан туралы ұғым. Әр мәдениеттің өзіндік мифологиясы мен салты болғанымен, анимизм ежелгі халықтардың «рухани» немесе «табиғи» көзқарастарының ең көп таралған және негізгі арқауы деп саналады. Анимистік көзқарас осылай кең таралған және көптеген ежелгі халықтарға тән, сондықтан олардың тілдерінде «анимизм» (немесе тіпті «дін») деген сөздің өзі болмауы мүмкін. «Анимизм» термині – антропологиялық құрылым. Осындай этнолингвистикалық және мәдени айырмашылықтардың көп болуына байланысты, анимизмнің бүкіл әлемдегі ежелгі халықтарға ортақ болған тәжірибелік көзқарасқа, немесе өз алдына толыққанды дінге жататындығы туралы пікірлер әртүрлі. Анимизмнің қазіргі таңда қабылданған анықтамасы 19 ғасырдың соңында (1871 ж.) Эдвард Тайлордың еңбегінде қалыптасқан. Бұл «антропологияның ең алғашқы тұжырымдамаларының бірі, тіпті біріншісі де болуы мүмкін». Анимизм барлық материалдық құбылыстардың өз әрекеттеріне ие екендігіне, рухани және физикалық әлем арасында ешқандай айқын шекара жоқ екендігіне, жан, рух немесе сезім тек адамдарда ғана емес, басқа жануарларда, өсімдіктерде, тастарда, географиялық нысандарда (мысалы, таулар мен өзендерде) және табиғи ортаның басқа да элементтерінде бар деген сенімді қамтиды. Мысалдарға су перілері, өсімдік құдайлары және ағаш рухтары жатады. Анимизм өмір күшін абстракт ұғымдарға да тағайындауы мүмкін, мысалы, сөздерге, нақты аттарға немесе мифологиядағы метафораларға. Тайпалық байланысы жоқ кейбір адамдар да өздерін анимисттер деп санайды, мысалы, жазушы Дэниел Куинн, мүсінші Лоусон Ойекан және көптеген қазіргі заманғы язычниктер.

Этимология

Ағылшын антропологы сэр Эдвард Тайлор бастапқыда бұл құбылысты спиритуализм деп сипаттағысы келді, бірақ ол бұл терминді қазіргі Батыс елдерінде кең таралған спиритуализм дінімен шатастыруға алып келетінін түсінді. Ол неміс ғалымы Георг Эрнст Стальдың еңбектерінен анимизм терминін қабылдады, ал Сталь 1708 жылы жандамалық принципті құрайтын жандар туралы биологиялық теория ретінде "анимизм" терминін жасаған болатын. Өмірдің қалыпты және аурудың ерекше құбылыстары рухани себептерге байланысты деп саналды. Сөздің шығу тегі – латын тіліндегі "anima" сөзі, ол "өмір" немесе "жан" деген мағынаны білдіреді. Ағылшыл тілінде бұл термин алғаш рет 1819 жылы қолданылған.

"Ескі анимизм" анықтамасы

Бұрынғы антропологиялық көзқарастар, кейіннен ескі анимизм деп аталған, нәрсенің тірілігі және тірі ететін факторлар туралы біліммен айналысты. Ескі анимизм анимистердің адамдар мен заттар арасындағы айырмашылықты түсінуге қабілетсіз болған жеке адамдар екенін болжайтын. Ескі анимизмді сынағандар оны "колониалистік және дуалистік көзқарастар мен сөздерді" сақтап қалуда айыптайды.

Эдвард Тайлордың анықтамасы

Анимизм идеясын антрополог сэр Эдвард Тайлор 1871 жылы жазған "Примитивті мәдениет" кітабында "жан және басқа да рухани жаратылыстардың жалпы доктринасы" деп түсіндірді. Тайлордың сөзіне қарағанда, анимизм көбінесе "табиғатта кең таралған өмір мен ерік-жігер туралы идеяны" қамтиды; адамдардан басқа табиғи нысандардың да жаны бар деген сенім. Бұл тұжырым Август Конт ұсынған "фетишизмнен" көп ерекшеленбеді, бірақ қазір бұл терминдердің мағынасы бөлек. Тайлор үшін анимизм діннің ең алғашқы түрі болды, ол діннің эволюциялық дамуының бір бөлігі ретінде қарастырылды, ол кезең-кезеңмен дамып, ақыр соңында адамзаттың дінді толығымен ғылыми рационалдыққа бағынуына әкеледі. Осылайша, Тайлор үшін анимизм – бұл негізінен қателік, барлық діндердің өркендеуіне себеп болған түпкілікті қате. Ол анимизмнің өзінен-өзі дұрыс емес екеніне сенбеді, бірақ ол ертедегі адамдардың армандары мен көріп ойларынан туындап, соның салдарынан рационалды жүйе болып қалыптасқанын айтты. Дегенмен, ол шындық табиғаты туралы дұрыс емес, ғылыми емес бақылауларға негізделген. Стрингер "Примитивті мәдениет" кітабын оқығаннан кейін Тайлордың замандастарына қарағанда "примитивті" халықтарға көбірек симпатиямен қарағанын және Тайлордың "жабайы" халықтар мен батыстықтардың зиялық қабілеттері арасында ешқандай айырмашылық жоқ деп есептегенін атап өтеді.

Анимизмді тотемизммен шатастыру

1869 жылы (Тайлор анимизмнің анықтамасын ұсынғаннан кейін үш жыл өткен соң) Эдинбургтің заңгері Джон Фергюсон МакЛеннан фетишизмде байқалатын анимистік ойлау тотемизм деп аталатын дінге бастап әкелді деп мәлімдеді. Оның пікірінше, алғашқы адамдар өздерінің тотемдік жануарымен бір түбірден тараған деп сенген. Антрополог Тим Ингольдтың сөзіне қарағанда, анимизм мен тотемизмнің ұқсастықтары бар, бірақ анимизм өмірді жалғастыруға көмектесетін жеке рухтарға баса назар береді, ал тотемизм көбінесе өмірдің негізін құрайтын жердің өзі немесе ата-бабалар сияқты бастапқы көз бар деп есептейді. Австралия аборигендері сияқты кейбір халықтардың дүниетанымы тотемистік, ал инуиттер сияқты басқалары көбірек анимистік болып келеді. Балалардың дамуына қатысты зерттеулерінде Жан Пиаже балалардың туа біткен анимистік дүниетанымымен дүниеге келетінін, олар жансыз заттарды тірідей сезінуге бейім екенін және кейін ғана осы сенімнен арылатынын айтты. Керісінше, Маргарет Мид этнографиялық зерттеулерінде балалар анимистік дүниетанымымен тумайтынын, бірақ олардың қоғамының білім беруі арқылы осындай сенімдерге үйренетінін дәлелдеді. Стюарт Гатри анимизмді – немесе ол артық көргейтіндей, «атрибуцияны» – тіршілік етуге көмектесетін эволюциялық стратегия ретінде қарастырды. Оның пікірінше, адамдар да, басқа жануарлар да жансыз заттарды әлеуетті тірі деп қарастырады, бұл ықтимал қауіптерге қарсы тұрудың бір жолы. Дегенмен, оның бұл түсіндірмесі мұндай сенімнің діннің орталық бөлігіне айналу себебін түсіндірмеді. 2000 жылы Гатри анимизмнің «ең кең таралған» түсінігінің тастар мен ағаштар сияқты табиғи құбылыстарға рухтарды жатқызу екенін атап өтті.

"Жаңа анимизм" архаикалық емес анықтамалар

Көптеген антропологтар анимизм терминін қолдануды тоқтатты, оны алғашқы антропологиялық теорияға және діни пікірсайысқа тым жақын деп санады. Дегенмен, бұл термин діни топтар – әсіресе, жергілікті қауымдар мен табиғатқа табынушылар – өз нанымдарын дәл сипаттайды деп есептеді және кейбір жағдайларда өздерін "анимистер" деп белсенді түрде атады. Сондықтан, түрлі ғалымдар бұл терминді жаңаша қолдана бастады, назарды басқа жандарға – оның ішінде адам емес жандарға қалай қарым-қатынас жасауға аударды. Дінтанушы Грэм Харви айтқандай, "ескі анимизм" анықтамасы мәселелі болғанымен, анимизм термині "әлемге қатысты діни және мәдени қарым-қатынас стилі үшін маңызды сындық, академиялық термин ретінде құндылығын сақтайды".

Халлоуэлл және оджибвелер

Жаңа анимизм негізінен антрополог Ирвинг Халлоуэллдің 20-ғасырдың ортасында Канаданың Ожибве қауымдары арасындағы этнографиялық зерттеулерінің нәтижесінде жарық көрген еңбектерінен туындады. Халлоуэлл кездескен Ожибвелер үшін, жеке тұлға болу үшін адамға ұқсау қажет емес еді, керісінше, адамдар басқа тұлғаларға ұқсас деп есептелді, мысалы, тас тұлғалары мен аю тұлғалары. Ожибвелер үшін бұл тұлғалардың әрқайсысы өз еркімен әрекет ететін, басқалармен өзара әрекеттесу арқылы мағына мен күш жинаған жандар еді; басқа тұлғалармен құрметпен қарым-қатынас арқылы олар өздері "адамша әрекет етуді" үйренді. Халлоуэллдің Ожибвелердің жеке тұлғалық болмысын түсінуге жасаған тәсілі бұрынғы антропологиялық анимизм тұжырымдарынан күрт өзгеше болды. Ол адам туралы батыстық, модернистік көзқарастарға күшпен қарсы шығып, әлемдік көзқарастармен диалог құру қажеттігін баса көрсетті. Халлоуэллдің тәсілі антрополог Нурит Бёрд Дэвидтің жұмысына ықпал етті, ол 1999 жылы анимизм идеясын қайта қарастыратын ғылыми мақала жариялады. Журналда Бёрд Дэвидтің идеяларын талқылаған басқа ғалымдардың жеті пікірі жарияланды.

Постмодерндік антропология

Соңғы уақытта постмодернист антропологтар анимизм тұжырымдамасымен көбірек айналысуда. Модернизмге субъективтіні объективтіден, мәдениетті табиғаттан бөлетін картезиандық субъект-объект дуализмі тән. Модернистік көзқарас бойынша анимизм – ғылымға қарама-қарсы, сондықтан кейбір антропологтар оны бастапқыда жарамсыз деп санайды. Бруно Латурдың еңбегіне сүйене отырып, кейбір антропологтар модернистік болжамдарға күмән келтіріп, барлық қоғамдар өздерінің айналасындағы әлемді "жандандыруды" жалғастыра береді деп теориялайды. Алайда Тайлордың ойлауына қарағанда, бұл "анимизм" жай ғана көне ойдың қалдығы емес. Нақтырақ айтқанда, қазіргі заманның "анимизмі" адамзаттың "кәсіби субмәдениеттерімен" сипатталады, яғни әлемді шектеулі қызмет аясындағы оқшауланған бірлік ретінде қарастыру қабілеті. Адамдар жоғарыда аталған объективті әлемнің элементтерімен – мысалы, үй жануарлары, көліктер немесе ойыншық аюлармен – жеке қарым-қатынас жасауды жалғастырады, олар субъект ретінде танылады. Осылайша, бұл бірліктер "модернистер қабылдайтын инертті объектілер емес, коммуникативтік субъектілер ретінде қарастырылады". Бұл тәсілдер қоршаған ортаның адамдар әлемінен ерекшеленетін физикалық әлемнен тұратын модернистік болжамнан, сондай-ақ адамның дене мен жаннан екілік құрамы туралы модернистік тұжырымдамадан аулақ болуды мақсат етеді. Аңшы-жинақшылар, әдетте, өз ортасын табиғаттың сыртқы әлемі ретінде қарамайды, оны интеллектуалды тұрғыдан "ұстап алу" қажет, шын мәнінде, олардың ойларында және тәжірибесінде сана мен табиғатты бөліп қарауға орын жоқ. Ране Виллерслев бұл аргументті кеңейте келе, анимистердің осы картезиандық дуализмді қабылдамайтынын және анимист өзінің әлемімен сәйкестенетінін, "бір уақытта оның ішінде де, одан бөлек те сезінетінін, сондықтан екеуі де бірін-бірінен үздіксіз сырғып, жабық циклде бірігеді" деп атап көрсетеді. Анимист аңшы өзін адам аңшы ретінде біледі, бірақ мимикрия арқылы ол өз олжасының көзқарасын, сезімдерін және сезімталдығын қабылдап, онымен біртұтас бола алады. Осы тұрғыдан алғанда, шаманизм – ата-бабалар мен жануарлардың рухтарына олардың мінез-құлқын қайталай отырып, әсер етудің күнделікті әрекеті, аңшының өз олжасына әсер ететіндей.

Этикалық және экологиялық түсінік

Мәдени эколог және философ Дэвид Абрам сезімдік тәжірибе феноменологиясына негізделген анимизмді этикалық және экологиялық тұрғыдан түсінуді ұсынды. "The Spell of the Sensuous and Becoming Animal" атты еңбектерінде Абрам материалдық заттардың біздің тікелей қабылдауымызда ешқашан толығымен пассив емес екенін, керісінше, қабылданатын нәрселердің белсенді түрде "біздің назарымызды өзіне тартатынын" немесе "көңілімізді шақыратынын", қабылдаушы денени осы заттармен үздіксіз қарым-қатынасқа итермелейтінін айтады. Технологиялық араласым болмаған жағдайда, ол сезімдік тәжірибенің бастапқыда-ақ жанды және өздігінен ұйымдасатын материалдық кеңістікті ашатындықтан, табиғатынан анимистік екенін көрсетеді. Дэвид Абрам заманауи когнитивтік және табиғаттану ғылымдарымен қатар, әртүрлі халықтардың ауызша мәдениеттерінің перспективалық көзқарастарын пайдалана отырып, материяның тірі болатын, көпқырлы және оқиғаларға негізделген космологияны ұсынды. Ол мұндай қарым-қатынастық онтологияның сезімдерге және сезімдік ортаның басымдылығына назар аудару арқылы адамзаттың спонтанды қабылдау тәжірибесімен тығыз байланысты екенін, сондай-ақ жануарлар, өсімдіктер, топырақ, таулар, сулар және ауа райы сияқты адамзатты материалдық тұрғыдан қолдайтын құбылыстарға құрметпен және этикалық қатынас жасау қажеттігін атап көрсетті. Батыс әлеуметтік ғылымдарындағы дәстүрлі тенденциядан өзгеше, анимистік тәжірибені рационалды түрде түсіндіруге бейімделген Абрам ақыл-ойының өзін анимистік тұрғыдан қарастырады. Ол өркениетті ақыл-ойдың тек адамдар мен олардың жазба белгілері арасындағы терең анимистік қарым-қатынас арқасында ғана сақталуы мүмкін екенін санайды. Мысалы, кітапта немесе экрандағы әріптерді оқығанда, адам "онда не жазылғанын көреді" – әріптер сауатсыз адамдарға табиғат айтқандай сөйлейді. Оқуды анимизмнің өте шоғырланған түрі ретінде қарастыруға болады, ол адамдар бұрын қатысқан, ескі және спонтанды анимистік қарым-қатынастың барлық түрлерін толығымен жойып жібереді.

"Мен-сен" ұғымына қатысты

Дінтанушы ғалым Грэм Харви анимизмді "дүние тұлғаларға толы, олардың тек бір бөлігі ғана адам, ал өмір әрқашан басқалармен қарым-қатынаста өтеді" деген сенім ретінде анықтады. Ол сондай-ақ, оның "басқа тұлғалармен құрметті қарым-қатынаста жақсы адам болуды үйренумен" байланысты екенін қосты. Гарви өзінің "Қазіргі заманғы анимизм туралы нұсқаулық" (2013) еңбегінде анимистік көзқарасты Мартин Бубердің "Мен – сен" парадигмасына, "Мен – ол" парадигмасынан өзгешелейді. Харви атап көрсеткендей, анимист әлеммен қарым-қатынас жасайтын кезде "Мен – сен" тәсілін қолданады, яғни заттар мен жануарлар "ол" емес, "сен" ретінде қарастырылады.

Дін

Анимизм – тек бір ғана, кең ауқымды діни сенім бе, әлде әлемді қараудың өзіндік бір түрі ме, онда әртүрлі мәдениеттерде кездесетін көптеген әртүрлі мифологиялар қамтылған ба, деген мәселеде дау-жанжал тоқтамайды (және жалпы пікір жоқ). Бұл анимизмнің этикалық талаптарына қатысты дау тудырады: анимизм этика мәселелерін мүлдем қарастырмай ма; әлде табиғаттың әртүрлі адам емес элементтерін руханилықпен немесе жеке тұлға ретінде қарастыру арқылы күрделі экологиялық этиканы қолдай ма?

Пантеизмнен айырмашылығы

Анимизм пантеизммен бірдей емес, дегенмен олар кейде шатастырылып жатады. Сонымен қатар, кейбір діндер пантеистік және анимистік сипаттарды бірге қамтиды. Басты айырмашылық – анимистерде барлық нәрсе рухани деп есептелсе де, олар барлық нәрсенің рухани жаратылысы пантеистердегідей біртұтас (монизм) екенін міндетті түрде мойындамайды. Осының салдарынан, анимизм әрбір жеке жанның ерекшелігіне көбірек мән береді. Пантеизмде әр нәрсе жеке рух немесе жанға ие болмай, бірдей рухани мәнді бөліседі. Мысалы, Джордано Бруно әлемдік жанды Құдаймен теңестіріп, пантеистік анимизмді қолдады.

Фетишизм / тотемизм

Көптеген анимистік дүниетанымдарда адам көбінесе басқа жануарлар, өсімдіктер мен табиғат күштерімен шамалас деңгейде қарастырылады.

Африканың жергілікті діндері

Африканың дәстүрлі діндері: Сахара асты Африканың көптеген діни дәстүрлері негізінен политеизм мен шаманизм элементтері және ата-бабаларға табынумен байланысты анимизмнің күрделі түрі болып табылады. Шығыс Африкада Керма мәдениеті басқа дәстүрлі африкалық діндерге ұқсас анимистік элементтерді көрсетеді. Алайда, кейінірек политеистикалық Напатан және Мероит кезеңдерінде амулеттерде жануарларды бейнелеу және арстандардың құнды ескерткіштері политеистикалық емес, анимистік мәдениетті көрсетеді. Керма халқы Джебель Баркалды ерекше қасиетті орын деп санаған, одан кейін оны құрметтеген кушиттер мен египеттіктерге жеткізген. Солтүстік Африкада берберлердің дәстүрлі дініне бербер халқының дәстүрлі политеизмі, анимизмі және кейбір жағдайларда шаманизм кіреді.

Үндістаннан шыққан діндер

Үндістаннан шыққан діндерде, атап айтқанда индуизм, буддизм, джайнизм және сикхизмде табиғатқа табынудың және экологиялық қорғаудың анимистік аспектілері негізгі сенімдер жүйесінің бөлігі болып табылады. Мацья Пурана, индуистік мәтінде, санскрит тілінде шлока (гимн) бар, ол экологияны құрметтеудің маңыздылығын түсіндіреді. Онда: "Бір көл - он құдық, бір су қоймасы - он көл, бір ұл - он су қоймасы, бір ағаш - он ұл" делінген. Үнді діндері Бодхи ағашы және көптеген керемет банян ағаштарына табынады, Үндістанның қасиетті бақшаларын сақтайды, өзендерді қасиетті деп қастерлейді және таулар мен олардың экологиясына табынады. Панчавати – бұл үнді діндеріндегі қасиетті ағаштар, олар әдетте Вата (Ficus benghalensis, Banyan), Ашватха (Ficus religiosa, Peepal), Билва (Aegle marmelos, Bengal Quince), Амалаки (Phyllanthus emblica, Indian Gooseberry, Amla), Ашока (Saraca asoca, Ashok), Удумбара (Ficus racemosa, Cluster Fig, Gular), Нимба (Azadirachta indica, Neem) және Шами (Prosopis spicigera, Indian Mesquite) арасынан таңдалған ағаштардың бес түрі бар қасиетті баулар. Баниан ағашы Үндістанның бірнеше діни дәстүрлерінде қасиетті деп саналады. Фикус бенгаленсис – Үндістанның ұлттық ағашы. Ват Пурнима – банян ағашына байланысты индуистік мейрам. Оны Солтүстік Үндістан мен Махараштра, Гоа, Гуджарат штаттарының батыс штаттарында тұрмысқа шыққан әйелдер атап өтеді. Гинду күнтізбесі бойынша Jyeshtha айының үш күні (Грегориан күнтізбесі бойынша мамыр-маусым аралығында) үйленген әйелдер ораза ұстайды, банян ағашының айналасына жіп байлайды және күйеулерінің амандығы үшін дұға етеді. Үнді діндеріне қасиетті Тиммамма Мариманудың бұтақтары бес акр жерге жайылып, 1989 жылы Гиннес рекордтарының әлемдегі ең үлкен банян ағашы ретінде тіркелген. Индуизмде банян ағашының жапырағы Кришна құдайдың демалатын орны деп айтылады. "Бхагават-гитада" Кришна былай дейді: "Баньян ағашы бар, оның тамыры жоғары, бұтақтары төмен, ал Ведалық әндер оның жапырақтары. Бұл ағаш туралы білген адам – Ведаларды білетін адам" (Бг 15.1). Буддизмнің пали канонында банян (пали: нигродха) көптеген рет аталады. Типикалық метафоралар банянның эпифиттік табиғатына сілтеме жасайды, банянның қоныс теректің орнын басып алуын сезімдік құштарлықтың (кама) адамдарды жеңуіне теңестіреді. Мун (мұнизм немесе бонгтингизм деп те аталады) – лепча халқының дәстүрлі политеизмдік, анимистік, шамандық және синкретикалық діні. Санамахизм – Солтүстік-Шығыс Үндістандағы метей тайпасының этникалық діні. Бұл политеистік және анимистік дін, ол Меитей дінінің ең маңызды құдайларының бірі Лайнинтхоу Санамахидің атымен аталған.

Қытай діндері

Шэндо – Мохизм, Конфуций және даосизм философиясының ықпалымен пайда болған қытай халықтық діндерінен шыққан термин. Ол табиғаттың рухани тәртібіне немесе Усинге (Wuxing) сілтеме жасайды. Шан әулетінің мемлекеттік діні б.з.д. 1600 жылдан 1046 жылға дейін сақталған және табиғи құбылыстарды руханиландыру идеясына негізделген.

Жапония мен синтоизм

Синто – жапондық дәстүрлі халық діні және көптеген анимистік ерекшеліктері бар. 2=神 (3=ками), құдайлардың бір тобы, Синтоның орталық ұғымы болып табылады. Табиғат күштері мен танымал географиялық жерлерді қоса алғанда, барлық нәрседе ками мекендейді деп есептеледі. Камиге камидана үй ғибадатханаларында, отбасылық киелі орындарында және джинжа қоғамдық киелі орындарында құлшылық етеді. Рюкю аралдарындағы Рюкюан діні Синтодан өзгеше, бірақ ортақ белгілері бар.

Калаш халқы

Солтүстік Пәкістанның Калаш халқы ежелгі индуизмнің ежелгі түрімен байланысты анимистік дінді ұстанады.

Корея

Муизм, корейлердің ежелгі сенімі, көптеген анимистік ерекшеліктерге ие. Квисин деп аталатын түрлі құдайлар адамдармен әрекеттесе алады және оларға лайықты құрмет көрсетілмесе, мәселелер тудыруы мүмкін.

Филиппиннің жергілікті діндері

Филиппиндік жергілікті халықтық діндерде, Филиппиннің отарлаушылық алдындағы діндері мен филиппин мифологиясында анимизм – олардың негізгі сенімдерінің бір бөлігі болып табылады, бұл Анито мен Баталаға сену арқылы және қасиетті филиппин жерлерінің, ормандардың, таулардың және қасиетті алаптардың сақталуы мен құрметтелуі арқылы көрініс береді. Анито (сөздік мағынасы – '[ата-баба] рухы') – Филиппиннің әртүрлі жергілікті шамандық халықтық діндерін білдіреді, олар бабайлан деп аталатын әйел немесе әйелдік сипатқа ие еркек шамандардың басшылығымен жүзеге асырылады. Бұл материялық әлеммен қатар өмір сүретін және онымен өзара әрекеттесетін рухтар әлеміне сенуді, сондай-ақ тас пен ағаштардан бастап, жануарлар мен адамдарға, тіпті табиғи құбылыстарға дейін, барлық нәрседе рух бар деген сенімді қамтиды. Филиппиндіктердің жергілікті сенімі бойынша, Батала – индуист құдайы Вишнудың он бейнесінің бірі ретінде индуист құдайы бхаттара сөзінен туындаған құдіретті құдай. Батала ата-бабалардың рухтарына да билік етеді. Анитолар – өлімді адамдар мен құдайлар арасындағы делдалдар болып табылады, мысалы, индуист құдайы Агни сияқты, ол құдайлық әлемдерге кіруге мүмкіндік береді; осы себепті олар бірінші болып шақырылады және дұға еткісі келетін құдайға қарамастан, алғашқы құрбандықтарды олар қабылдайды.

Ыбырайымдық діндер

Анимизмнің Абрахамдық діндерге де әсері бар. Ескі Ұстаздық кітап және "Даналық" әдебиеттері Құдайдың кең далада болуын уағыздайды (Еремия 23:24; Нақыл сөздер 15:3; 1 Патшалар 8:27), ал Құдай Өзінің Ұлы Иса Мәсіхтің денеленуі арқылы денеде болуға қабілетті. (Жохан 1:14, Қолосалықтарға 2:9). Анимизм христиандық табиғатқа сыртқы емес, оның өркендеген отаны, оның axis mundi. Анимизм термині ұғымдық жұмыстың өзінен басқа, материалдық әлемнің қарым-қатынастық ерекшелігі мен ортақ адамгершілігіне түсінік береді.

Исламға дейінгі араб діні

Исламға дейінгі араб діні Арабия түбегіндегі халықтардың дәстүрлі көпқұдайлық, жанданушылық және кейбір сирек жағдайларда шамандық діндерін қамтиды. Батыстық түсінік бойынша рухтарға ұқсас, көрінбейтін жандарға сену, араб діни жүйелерінде басым болғанымен, қатаң мағынадағы жанданушылық сипаттамасына толық сәйкес келмейді. Жын-шайтандар адам жанымен салыстырылады, олар адамдар сияқты өмір сүреді, бірақ олар адам жанына толыққанды ұқсамайды және өлгендердің рухтары да емес. Жынға сенудің көшпелілерден немесе отырықшы халықтардан тарағаны әлі анық емес. Жаңа дәуір қозғалысы көбінесе табиғат рухтарының бар екенін мәлімдеу арқылы жанданушылық белгілерін көрсетеді.

Шамандық

Шаман – мейірімді және зұлым рухтар әлеміне қол жеткізіп, оларға әсер ете алатын, әдетте ғұрыптар кезінде трансқа түсіп, болжау және емдеумен айналысатын адам. Мирча Элиаде айтқандай, шамандық – шамандардың адам және рухтар әлемі арасындағы делдал немесе хабаршылар екенін білдіретін ұғымды қамтиды. Шаман ауру-сырқауды жанды емдеу арқылы сақтайды. Жан мен рухтағы жарақаттарды басу адамның денесін тепе-теңдік пен толықтыққа қайтарады. Шаман қоғамды мазалаған мәселелерді шешу үшін табиғаттан тыс әлемдерге немесе өлшемдерге кіреді. Шамандар басқа әлемдерге немесе өлшемдерге барып, адасқан жандарға жол көрсетуі және сыртқы факторлардың салдарынан туған адам жанының ауруларын жеңілдетуі мүмкін. Шаманның қызметі негізінен рухани әлемде жүзеге асады, ол өз кезегінде адам әлеміне әсер етеді. Тепе-теңдікті қалпына келтіру аурудың жоғалуына себеп болады. Алайда, Абрам шаманның рөлін Элиаденің көзқарасынан гөрі, табиғаттан тыс емес, экологиялық тұрғыдан қарастырады. Индонезия, Непал және Америкадағы өзінің зерттеулеріне сүйене отырып, Абрам анимистік мәдениеттерде шаманның адам қоғамы мен белсенді күштердің – жергілікті жануарлар, өсімдіктер және жер бедері (таулар, өзендер, ормандар, желдер мен ауа райының өрнектері) арасындағы делдал ретінде көрінетінін айтады. Олардың барлығының өзіндік санасы бар деп есептеледі. Сондықтан, шаманның адам қоғамындағы аурудың (немесе тепе-теңсіздіктің) жеке жағдайларын емдеу қабілеті – адам қоғамы мен тірі организмдердің кең ұжымы арасындағы өзара байланысты теңестірудің үнемі жүргізілетін практикасының нәтижесі болып табылады.

Адам емес жануарлар

Анимизм – барлық тірі нәрселердің жаны бар деген сенімді қамтиды, сондықтан анимистік ойдың басты мәселесі – жануарларды қалай жеуге болады немесе адамдардың күнкөріс қажеттіліктері үшін оларды қалай пайдалануға болады. Адам емес жануарлардың іс-әрекеттері "қасақана, жоспарлы және мақсатты" деп қарастырылады, және олар тірі екендігімен және басқалармен байланыс жасайтындығымен бірге, тұлғалар деп түсініледі. Анимистік көзқарастарда адам емес жануарлар адамдармен туыстық байланыстар мен рәсімдерге қатысады, сондай-ақ өздерінің туыстық жүйелері мен рәсімдеріне ие. Грэм Харви 1996 жылы Конне өзенінің Микмак тайпасы өткізген тойда жануарлар мінез-құлқының анимистік түсінігіне мысал келтірді: орталық барабан тобының үстінен айналып, бүркіт іс-шараның үстінен ұшты. Жиналған қатысушылар "китпу" ("бүркіт") деп айғайлап, құсқа құшақ жайып, оның сұлулығына ризашылық білдірді, кейіннен бүркіттің іс-әрекеті оқиғаға қолдауын және Микмактардың дәстүрлі рухани амалдарға қайта оралуын көрсетеді деген пікірді айтты. Анимизмде адамдар мен рухтар арасындағы қарым-қатынасты сақтау үшін рәсімдер өткізіледі. Ұлттық халықтар көбінесе осы рәсімдерді рухтарды ынталандыру және аң ауру, емдеу сияқты іс-әрекеттерде олардың көмегін сұрау үшін жасайды. Арктика аймағында аң ауруға шығар алдында жануарлардың рухтарына құрмет көрсету мақсатымен белгілі бір рәсімдер орындалады.

Флора

Кейбір анимистер өсімдіктер мен саңырауқұлақтардың тіршілігін жеке тұлғалар ретінде қарастырады және олармен сәйкес түрде қарым-қатынас жасайды. Адамдар мен осы өсімдіктер мен саңырауқұлақтар арасындағы ең көп кездесетін байланыс – олардың тамақ үшін жиналуы, ал анимистер үшін бұл өзара әрекеттесу әдетте құрметпен жүргізілуі тиіс. Харви Жаңа Зеландиядағы маори қауымдастықтарының мысалын келтірді, олар тәтті картопты қазғанда жиі қаракия дұғаларын оқып, шақырулар жасайды. Осы кезде маорилер мен тәтті картоп арасындағы туыстық байланыс еске алынады, олар екеуі де Аотеароаға бірмеңгілікте бірге келген деп есептеледі. Басқа жағдайларда анимистер өсімдіктер мен саңырауқұлақтармен қарым-қатынас белгісіз немесе тіпті білуге болмайтын нәрселердің хабарлануына әкелуі мүмкін деп санайды. Мысалы, кейбір қазіргі заманғы язычниктер белгілі бір ағаштармен байланыс орнатып, олардың білім немесе гүлдер, шырын сияқты физикалық сыйлықтар сыйлап, отын ретінде немесе таяқ жасауға қолданылатын ағаш бергенін айтады; ал олар ағашқа бал, сыра, саусақтан тамған қан тамшысы немесе жүн талшығы сияқты құрбандықтар сыйлайды.

Элементтер

Әртүрлі анимистік мәдениеттер тастарды тұлғалар ретінде түсінеді. Ожибвелер арасында жүргізілген этнографиялық зерттеулерді талқылаған Харви, олардың қоғамы тастарды көбінесе жансыз деп есептегенін, бірақ екі ерекше жағдайды атап өтті: Белл Рокстың тастары және найзағай шағып түскен ағаштардың астында жатқан тастар, олардың Thunderers-ке айналғанына сенген. Ожибвелер ауа райын тұлғалық қасиетке ие деп ұғып, дауылдарды "Thunderers" деп аталатын тұлғалар ретінде қарастырған, олардың дыбыстары хабар алмасу құралы болған және көлдер мен ормандарда маусымдық шайқастарға қатысып, көлдегі құбыжықтарға найзағай лақтырған. Сонымен қатар, желді де анимистік ойлауда тұлға ретінде қарастыруға болады. Анимизмдегі маңызды элементтердің бірі – жердің мәні, кейбір жерлер өздері жеке тұлғалар ретінде түсініледі.

Спирттер

Анимизм сонымен қатар, денесі жоқ рухани тізімдермен қарым-қатынас құруды қамти алады.

Әлеуметтік-саяси әсері

Харви анимизмнің тұлғаға қатысты көзқарастары қазіргі заманның басым көзқарастарына күрт қарсы келеді деп санайды, себебі ол адам емес тіршілік иелеріне "ақыл, саналылық, рационалдық, ерік, әрекет ету қабілеті, ниет, тіл және құштарлық" сипаттарын жатқызады. Бұл, сондай-ақ, Ибраһим діндері мен Батыс рационализмінде кең таралған адамның ерекшелігі туралы тұжырымды күмән тудырады.

Өнер және әдебиет

Анимистік сенімдерді өнер арқылы да білдіруге болады. Мысалы, Жаңа Зеландиядағы маори қауымдарында ағаш немесе тасқа ою жасау арқылы өнер тудыру – ағаш немесе тасқа жасалған жандарға қарсы зорлық-зомбылықты білдіреді және зақымдалған жандарды осы процесте жұбату және құрметтеу қажет деп есептейді; өнер туындысын жасау кезінде пайда болған артық материалдар немесе қалдықтар жерге қайтарылады, ал өнер туындысының өзі ерекше құрметпен қарастырылады. Сондықтан Харви маорилер арасындағы өнер тудыру – жай ғана көрнекі зат жасау емес, қарым-қатынастағы әртүрлі жандардың өзгеруі екенін айтқан. Харви анимистік дүниетанымы әртүрлі әдеби шығармаларда кездесетінін айтты, мысал ретінде Алан Гарнер, Лесли Силко, Барбара Кингсолвер, Элис Уокер, Дэниел Куинн, Линда Хоган, Дэвид Абрам, Патриция Грейс, Чинуа Ачебе, Урсула Ле Гуин, Луиза Эрдрих және Мардж Пирсидің еңбектерін келтірді. Анимистік дүниетанымы Хаяо Миядзакидің анимациялық фильмдерінде де байқалады.