Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Халық аңызында пайда болған табиғаттан тыс жандар
Supernatural being originating in folklore
Халық аңызында, арбақ – өлген адамның немесе адам емес жануардың жаны немесе рухы, ол тірілерге көріне алады деп есептеледі. Арбақтар туралы әңгімелерде олардың сипаттамалары әртүрлі: көзге көрінбейтін болудан бастап, мөлдір немесе жай ғана көрінетін тұманды пішіндерге дейін, тіпті шынайы, өмірмен ұқсас бейнелерге дейін. Өлген адамның рухымен байланысуға жасалған әрекет некромантия деп аталады, ал спиритизмде – сеанс деп аталады. Осымен байланысты басқа терминдер: аян, арбау, фантом, полтергейст, көлеңке, көсем, рух, жын, әуеқұмар, жын және жұлдыз. Өлгеннен кейінгі өмірдің бар екендігіне, сондай-ақ өлгендердің рухтарының көріністеріне сенім кең таралған, ол ежелгі анимизмге немесе сауатсыз мәдениеттердегі ата-бабаларға табынуға дейін жетеді. Кейбір діни амалдар – жаназа рәсімдері, жын-перілерді қуу, спиритизм мен ритуалдық сиқыр – өлгендердің рухтарын тыныштандыруға арналған. Арбақтар көбінесе жалғыз, адам сияқты жандар ретінде сипатталады, бірақ арбақтар әскерлері және адамдардан басқа жануарлардың арбақтары туралы да әңгімелер айтылады. Олар өмірде байланысты болған белгілі бір орындарды, заттарды немесе адамдарды мазалайды деп есептеледі. 2009 жылы Pew Research Center жүргізген зерттеуге сәйкес, американдықтардың 18%-ы арбақ көргенін айтады. Ғылымның басым көпшілігі арбақтардың бар екеніне дәлел жоқ деген пікірде. Олардың бар екенін жоққа шығару мүмкін емес, ғасырлар бойы жүргізілген зерттеулерге қарамастан, өлгендердің рухтарының қандай да бір орында мекендегендігіне ғылыми дәлел табылмады. Тарихи тұрғыдан алғанда, кейбір уытты және психоактивті өсімдіктер (мысалы, датура және қара құра) некромантиямен және әлемнен тыс әлеммен байланысты болған, олардың құрамында антихолинергиялық қосылыстар бар екені анықталды, бұл фармакологиялық тұрғыдан деменцияға (әсіресе DLB) және нейродегенерацияның гистологиялық үлгілеріне байланысты. Жақындағы зерттеулер арбақтарды көрудің Альцгеймер ауруы сияқты мидың дегенеративті ауруларымен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетті. Рецепт бойынша берілетін және рецептсіз дәрілер (мысалы, ұйқыға көмектесетін дәрілер) сирек жағдайларда, әсіресе золпидем және дифенгидрамин сияқты, арбаққа ұқсайтын галлюцинацияларға әкелуі мүмкін. Бұрынғы есептерде көміртек моноксидімен улану арбаққа ұқсайтын галлюцинацияларға себеп болған. Фольклорлық зерттеулерде арбақтар мотив индексінде E200–E599 ("Арбақтар және басқа да қайта оралулар") деп белгіленеді.
In folklore, a ghost is the soul or spirit of a dead person or non human animal that is believed to be able to appear to the living. In ghostlore, descriptions of ghosts vary widely, from an invisible presence to translucent or barely visible wispy shapes to realistic, lifelike forms. The deliberate attempt to contact the spirit of a deceased person is known as necromancy, or in spiritism as a séance. Other terms associated with it are apparition, haunt, haint, phantom, poltergeist, shade, specter, spirit, spook, wraith, demon, and ghoul. The belief in the existence of an afterlife, as well as manifestations of the spirits of the dead, is widespread, dating back to animism or ancestor worship in pre literate cultures. Certain religious practices—funeral rites, exorcisms, and some practices of spiritualism and ritual magic—are specifically designed to rest the spirits of the dead. Ghosts are generally described as solitary, human like essences, though stories of ghostly armies and the ghosts of animals other than humans have also been recounted. They are believed to haunt particular locations, objects, or people they were associated with in life. According to a 2009 study by the Pew Research Center, 18% of Americans say they have seen a ghost. The overwhelming consensus of science is that there is no proof that ghosts exist. Their existence is impossible to falsify, Despite centuries of investigation, there is no scientific evidence that any location is inhabited by the spirits of the dead. Historically, certain toxic and psychoactive plants (such as datura and hyoscyamus niger), whose use has long been associated with necromancy and the underworld, have been shown to contain anticholinergic compounds that are pharmacologically linked to dementia (specifically DLB) as well as histological patterns of neurodegeneration. Recent research has indicated that ghost sightings may be related to degenerative brain diseases such as Alzheimer's disease. Common prescription medication and over the counter drugs (such as sleep aids) may also, in rare instances, cause ghost like hallucinations, particularly zolpidem and diphenhydramine. Older reports linked carbon monoxide poisoning to ghost like hallucinations. In folklore studies, ghosts fall within the motif index designation E200–E599 ("Ghosts and other revenants").
Терминология
Ағылшын тіліндегі "ghost" сөзі ежелгі ағылшын тіліндегі "gāst" сөзінен бастау алады. Протогерман тілінде *gaistaz деп аталатын бұл сөз, ежелгі фриз тіліндегі gāst, ежелгі саксон тіліндегі gēst, ежелгі голланд тіліндегі gēst және ежелгі жоғарғы неміс тіліндегі geist сөздерімен туыс. Бұл форма Солтүстік герман және Шығыс герман тілдерінде кездеспесе де (готикадағы баламасы – ahma, көне норвег тілінде andi (е), önd (f) сөздері бар), ол догерман тіліндегі *ghois d oz ("ашу, қаһар") тіс жұрнағынан туындаған болып көрінеді, бұл санскрит тіліндегі héḍas ("ашу") және авеста тіліндегі zōižda ("қорқынышты, жаман") сөздерімен салыстырылады. Алғашқы прото-индоевропалық түрі , түбірден , ретінде қайта құрастырылған, ол көне скандинав тілінде geisa ("ашулану") және *geiski ("қорқыныш"; қараңыз geiskafullr "қорқынышқа толы") сөздерінде, гот тілінде usgaisjan ("қорқыту") және usgaisnan ("қорқыту") сөздерінде, сондай-ақ авеста тілінде zōiš (қ. zōišnu "дірілдеу, қалтырау") сөздерінде көрінеді. Герман тілінде бұл сөз тек еркек санмен жазылған, бірақ бейтарап s түбірін сақтап қалған болуы мүмкін. Осылайша, герман сөзінің бастапқы мағынасы – ақыл-ойды жандандыратын принцип, әсіресе қоздырылуға және ашуға бейімділік (óðr-мен салыстырыңыз). Германдық дінге сенушілерде "германдық Меркурий" және кейінірек Один, бір мезгілде өлгендердің жетекшісі және Жабайы аңшылықты басқаратын "ашудың иесі" болған. Адамның жаны немесе рухын, тірі де, қайтыс болғандарды да білдіретін ежелгі ағылшын сөзі, ең алғашқы мәліметтерде (9-ғасыр) латынша spiritus сөзінің синонимі ретінде "демік" немесе "жарылыс" мағынасында да қолданылған. Ол періштелер мен демон сияқты жақсы немесе жаман рухтарды да білдіретін болған; англосаксондық жазбаларда Матай 12:43-тегі демондық иелену se unclæna gast деп сипатталған. Сондай-ақ, ежелгі ағылшын тілінде бұл сөз Құдайдың рухын білдіруге болады, яғни "Қасиетті Рух". "Көрінетін формада пайда болатын қайтыс болған адамның жаны" деген қазіргі мағынасы орта ағылшын тілінде (14-ғасыр) ғана пайда болды. Дегенмен, қазіргі заманғы есімнің қолданылу саласы кеңірек, бір жағынан "жан", "рух", "өмірлік принцип", "ой" немесе "психика", сезім, ой және моральдық үкімнің орны; екінші жағынан, кез келген көлеңкелі контур немесе күңгірт немесе нақты емес бейне; оптикада, фотосуретке түсіруде және әсіресе кинематографияда жарқын нүкте, қосымша бейне немесе жалған сигнал. "Spook" синонимі голланд тілінен алынған, төменгі неміс тіліндегі spôk сөзімен (этимологиясы белгісіз) байланысты; ол 19-шы ғасырда американдық ағылшын тілі арқылы ағылшын тіліне енген. Қазіргі қолданыстағы баламалы сөздерге спектр (specter; латыншадан spectrum), шотландтық wraith (тегі белгісіз), фантом (француз тілі арқылы грек тілінен phantasma, фантазиямен салыстырыңыз) және аян жатады. Классикалық мифологиядағы "көлеңке" термині грек тілінен σκιά немесе латын тілінен umbra деп аударылады, бұл грек жер асты әлеміндегі рухтар туралы түсінікке қатысты. "Poltergeist" – неміс сөзі, әдепкі мағынасы "шулы рух", көзге көрінбейтін түрде заттарды жылжыту және оларға әсер ету арқылы өзін көрсететін рух. Wraith – шотланд сөзі, "рух", "көрініс" немесе "аян" мағынасын білдіреді. Ол шотландтық романтиктер әдебиетінде пайда болды және белгі немесе жақсылықтың көрінісі ретінде жалпылама немесе бейнелі мағынаға ие болды. 18-19 ғасырлардағы шотланд әдебиетінде ол сулық рухтарға да қатысты. Бұл сөздің жалпыға қабылданған этимологиясы жоқ; OED тек "тегі белгісіз" деп көрсетеді. J. R. R. Tolkien бұл сөздің "writhe" етістігімен байланысты этимологиясын жақтады. Толкиннің "сақина иелері" романындағы "сақинаның күзетшілері" (Ringwraiths) атауындағы қолданылуы, фантастикалық әдебиетте кейінірек қолданылуына әсер етті. Bogey немесе bogy/bogie – бұл рухқа қатысты термин, ол шотланд ақыны Джон Мейннің 1780 жылғы "Хэллоуин" өлеңінде кездеседі. Revenant – қайтыс болған адамның тірілерді қуғындау үшін өлімнен оралуы, тәнсіз рух немесе жанды ("өлі емес") дене ретінде. Сондай-ақ, "fetch" деген ұғыммен байланысты, ол әлі тірі адамның көрінетін рухы немесе жаны.
The English word ghost continues Old English gāst. Stemming from Proto Germanic *gaistaz, it is cognate with Old Frisian gāst, Old Saxon gēst, Old Dutch gēst, and Old High German geist. Although this form is not attested in North Germanic and East Germanic languages (the equivalent word in Gothic is ahma, Old Norse has andi m., önd f.), it appears to be a dental suffix derivative of pre Germanic *ghois d oz ('fury, anger'), which is comparable to Sanskrit héḍas ('anger') and Avestan zōižda ('terrible, ugly'). The prior Proto Indo European form is reconstructed as , from the root , which is reflected in Old Norse geisa ('to rage') and *geiski ('fear'; cf. geiskafullr 'full of fear'), in Gothic usgaisjan ('to terrify') and usgaisnan ('to be terrified'), as well as in Avestan zōiš (cf. zōišnu 'shivering, trembling'). The Germanic word is recorded as masculine only, but likely continues a neuter s stem. The original meaning of the Germanic word would thus have been an animating principle of the mind, in particular capable of excitation and fury (compare óðr). In Germanic paganism, "Germanic Mercury", and the later Odin, was at the same time the conductor of the dead and the "lord of fury" leading the Wild Hunt. Besides denoting the human spirit or soul, both of the living and the deceased, the Old English word is used as a synonym of Latin spiritus also in the meaning of "breath" or "blast" from the earliest attestations (9th century). It could also denote any good or evil spirit, such as angels and demons; the Anglo Saxon gospel refers to the demonic possession of Matthew 12:43 as se unclæna gast. Also from the Old English period, the word could denote the spirit of God, viz. the "Holy Ghost". The now prevailing sense of "the soul of a deceased person, spoken of as appearing in a visible form" only emerges in Middle English (14th century). The modern noun does, however, retain a wider field of application, extending on one hand to "soul", "spirit", "vital principle", "mind", or "psyche", the seat of feeling, thought, and moral judgement; on the other hand used figuratively of any shadowy outline, or fuzzy or unsubstantial image; in optics, photography, and cinematography especially, a flare, secondary image, or spurious signal. The synonym spook is a Dutch loanword, akin to Low German spôk (of uncertain etymology); it entered the English language via American English in the 19th century. Alternative words in modern usage include spectre (altn. specter; from Latin spectrum), the Scottish wraith (of obscure origin), phantom (via French ultimately from Greek phantasma, compare fantasy) and apparition. The term shade in classical mythology translates Greek σκιά, or Latin umbra, in reference to the notion of spirits in the Greek underworld. The term poltergeist is a German word, literally a "noisy ghost", for a spirit said to manifest itself by invisibly moving and influencing objects. Wraith is a Scots word for ghost, spectre, or apparition. It appeared in Scottish Romanticist literature, and acquired the more general or figurative sense of portent or omen. In 18th to 19th century Scottish literature, it also applied to aquatic spirits. The word has no commonly accepted etymology; the OED notes "of obscure origin" only. An association with the verb writhe was the etymology favored by J. R. R. Tolkien. Tolkien's use of the word in the naming of the creatures known as the Ringwraiths has influenced later usage in fantasy literature. Bogey or bogy/bogie is a term for a ghost, and appears in Scottish poet John Mayne's Hallowe'en in 1780. A revenant is a deceased person returning from the dead to haunt the living, either as a disembodied ghost or alternatively as an animated ("undead") corpse. Also related is the concept of a fetch, the visible ghost or spirit of a person yet alive.
Антропологиялық контекст
Трансценденттік, табиғаттан тыс немесе құдіретті күштерге байланысты ұғым, әдетте, әруақтар, джин-шайтандар немесе құдайлар сияқты тұлғаларды қамтиды және бұл мәдени әмбебап құбылыс. Жазуға дейінгі халық діндерінде осы сенімдер көбінесе анимизм және ата-бабаларға табыну арқылы түйінделеді. Кейбір адамдар өлген адамды еске алатын біреу болмағанша, оның әруағы немесе рухы жер бетінен кетпейді деп санайды. Көптеген мәдениеттерде ата-бабаларға табынуға қатысты мейірімді рухтардан өзгеше, қасты, тынышсыз әруақтар ажыратылады. Ата-бабаларға табыну көбінесе өлгендердің қайта оралуын, аштығын және тірілерге деген қызғанышын болдырмауға бағытталған рәсімдерді қамтиды. Өлгендердің қайтып келуін болдырмау үшін қолданылатын стратегияларға құрбандық шалу, яғни өлгендерді тыныштандыру үшін тамақ пен су беру, немесе оларды қайта оралмауға мәжбүрлеу үшін сиқырлы жолмен қуу кіреді. Өлгендерге тамақ беру рәсімі қытайлық "Аруақтар мерекесі" немесе батыстың "Барлық жандар күні" сияқты дәстүрлерде орындалады. Өлгендерді сиқырлы жолмен қуу әлемдегі көптеген жерлеу салтына тән. Көптеген құрғандарда (курган) табылған мәйіттер жерлеу алдында рәсімдік түрде байланған, ал өлгендерді байлау салты, мысалы, Анатолияның ауылдық аймақтарында әлі де сақталған. XIX ғасыр антропологы Джеймс Фрейзер өзінің "Алтын бұта" атты классикалық еңбегінде жандарды денені жандандыратын ішкі күш ретінде қарастырған.
A notion of the transcendent, supernatural, or numinous, usually involving entities like ghosts, demons, or deities, is a cultural universal. In pre literate folk religions, these beliefs are often summarized under animism and ancestor worship. Some people believe the ghost or spirit never leaves Earth until there is no one left to remember the one who died. In many cultures, malignant, restless ghosts are distinguished from the more benign spirits involved in ancestor worship. Ancestor worship typically involves rites intended to prevent revenants, vengeful spirits of the dead, imagined as starving and envious of the living. Strategies for preventing revenants may either include sacrifice, i. e., giving the dead food and drink to pacify them, or magical banishment of the deceased to force them not to return. Ritual feeding of the dead is performed in traditions like the Chinese Ghost Festival or the Western All Souls' Day. Magical banishment of the dead is present in many of the world's burial customs. The bodies found in many tumuli (kurgan) had been ritually bound before burial, and the custom of binding the dead persists, for example, in rural Anatolia. Nineteenth century anthropologist James Frazer stated in his classic work The Golden Bough that souls were seen as the creature within that animated the body.
Жілектер мен өлімнен кейінгі өмір
Кейде ежелгі мәдениеттерде адам жаны құс немесе басқа жануар түрінде бейнеленгенімен, жаның адам денесінің барлық ерекшеліктерін, тіпті киген киімін де нақты көшірмесі деп кеңінен сенген көрінеді. Бұл әртүрлі ежелгі мәдениеттердің өнер туындыларында көрсетілген, соның ішінде Мысырлық өлгендер кітабында, онда қайтыс болған адамдардың артық өмірде де өлгенге дейін болған қалпында, тіпті киім үлгісімен бірге бейнеленгені байқалады.
Although the human soul was sometimes symbolically or literally depicted in ancient cultures as a bird or other animal, it appears to have been widely held that the soul was an exact reproduction of the body in every feature, even down to clothing the person wore. This is depicted in artwork from various ancient cultures, including such works as the Egyptian Book of the Dead, which shows deceased people in the afterlife appearing much as they did before death, including the style of dress.
Жүректен қорқу
Қайтыс болған ата-бабалар барлық жерде құрметті саналады және көбінесе олардың кейбір түрінде өмірден кейінгі өмірде де бар екеніне сенеді. Алайда, материалдық әлемде сақталып қалған қайтыс болған адамның рухы (пері) табиғи емес немесе қалаған жағдай емес деп есептеледі, ал әуестер немесе қайтып келгендер туралы идея қорқыныш сезімімен байланысты. Бұл көне дәуірлердегі халық мәдениеттерінде әмбеге дейін осылай болған, бірақ әуестерден қорқу қазіргі заманғы әуестер туралы әңгімелердің, готикалық қорқыныштың және табиғаттан тыс құбылыстарды бейнелейтін басқа да қорқынышты әдебиеттердің маңызды бөлігі болып табылады.
While deceased ancestors are universally regarded as venerable, and often believed to have a continued presence in some form of afterlife, the spirit of a deceased person that persists in the material world (a ghost) is regarded as an unnatural or undesirable state of affairs and the idea of ghosts or revenants is associated with a reaction of fear. This is universally the case in pre modern folk cultures, but fear of ghosts also remains an integral aspect of the modern ghost story, Gothic horror, and other horror fiction dealing with the supernatural.
Ортақ атрибуттар
Жүделер туралы тағы бір кең таралған сенім – олардың тұманды, ауалы немесе нәзік заттан құралғандығы. Антропологтар бұл ойды ертедегі адамның ішкі жаны (адамның рухы) туралы сенімдермен байланыстырады, ол ежелгі мәдениеттерде адамның демі ретінде көрінетін, суық ауа райында шыққанда ақ тұманға айналатын еді. Көптеген ауылдық жерлерде ақ әйелдердің пайда болғаны туралы хабарлар бар, олар трагикалық өлімге ұшыраған немесе өмірде жарақат алған деп есептеледі. Ақ әйел туралы аңыздар бүкіл әлемде кездеседі. Олардың көпшілігінде бала немесе күйеуін жоғалту және тазалық сезімі ортақ тақырып, ал қызыл әйелге қарағанда, көбінесе тасталып кеткен махаббатқа немесе әйелзатына байланысты. Ақ әйелдің жындысы көбінесе белгілі бір әулетпен байланыстырылады немесе банши сияқты өлімнің алғы құрметі деп есептеледі. Арбалы кемелер туралы аңыздар 18 ғасырдан бері бар; олардың ең танымал мысалы – Ұшқан Голландық. Бұл тақырып Колридждің "Ежелгі теңізшінің әңгімесінде" әдебиетте қолданылған. Жүделер көбінесе қапқа оралған немесе тізбектермен сүйретіліп бара жатқандай бейнеленеді.
Another widespread belief concerning ghosts is that they are composed of a misty, airy, or subtle material. Anthropologists link this idea to early beliefs that ghosts were the person within the person (the person's spirit), most noticeable in ancient cultures as a person's breath, which upon exhaling in colder climates appears visibly as a white mist. White ladies were reported to appear in many rural areas, and supposed to have died tragically or suffered trauma in life. White Lady legends are found around the world. Common to many of them is the theme of losing a child or husband and a sense of purity, as opposed to the Lady in Red ghost that is mostly attributed to a jilted lover or prostitute. The White Lady ghost is often associated with an individual family line or regarded as a harbinger of death similar to a banshee. Legends of ghost ships have existed since the 18th century; most notable of these is the Flying Dutchman. This theme has been used in literature in The Rime of the Ancient Mariner by Coleridge. Ghosts are often depicted as being covered in a shroud and/or dragging chains.
Жергілікті
Адамдар көріп қалған жерлер "қиялы бар" деп сипатталады, көбінесе бұл жерлер бұрынғы тұрғындары болған немесе мүлікке жақын болған қайтыс болғандардың рухтарымен мекенделген деп есептеледі. Үйлердегі табиғаттан тыс құбылыстар көбінесе ғимараттың тарихындағы зорлық-зомбылық немесе трагедиялық оқиғалармен байланысты болады, мысалы, кісі өлтіру, қазақстандық өлім немесе өзін-өзі өлтіру – кейде бұл оқиғалар соңғы кезде немесе ерте заманда болған. Дегенмен, барлық қиялы оқиғалары зорлық-зомбылықпен аяқталған жерде немесе зорлық-зомбылыққа толы аумақта бола бермейді. Көптеген мәдениеттер мен діндер жаратылыстың, мысалы, "жанның" мәні өмір сүре береді деп сендіреді. Кейбір діни көзқарастар бойынша, қайтыс болғандардың "рухы" әлі "басқа дүниеге" өтпеген және естеліктері мен энергиясы күшті болған мүліктің ішінде тұтқындалып қалған болуы мүмкін.
A place where ghosts are reported is described as haunted, and often seen as being inhabited by spirits of deceased who may have been former residents or were familiar with the property. Supernatural activity inside homes is said to be mainly associated with violent or tragic events in the building's past such as murder, accidental death, or suicide—sometimes in the recent or ancient past. However, not all hauntings are at a place of a violent death, or even on violent grounds. Many cultures and religions believe the essence of a being, such as the 'soul', continues to exist. Some religious views argue that the 'spirits' of those who have died have not 'passed over' and are trapped inside the property where their memories and energy are strong.
Ежелгі Таяу Шығыс пен Мысыр
Мезопотамиялық діндерде – Сумер, Вавилон, Ассирия және Месопотамияның басқа да ерте мемлекеттерінің діндерінде арбақтар туралы көптеген сілтемелер бар. Осы сенімдердің іздері аймақта үстемдік құрған кейінгі Ыбырайым діндерінде сақталған. Арбақтардың өлім кезінде пайда болатыны, қайтыс болған адамның есте сақтаған жады мен тұлғасын иеленетіні жөнінде ойлар болған. Олар арғы дүниеге сапар шегіп, онда белгілі бір мәртебе беріліп, тірі адамдарға ұқсас өмір сүрген. Қайтыс болғандардың туыстары олардың жағдайын жеңілдету үшін тағам мен сусын сыйлауға міндетті болған. Әйтпесе, арбақтар тірілерге бақытсыздық пен ауру әкелуі мүмкін еді. Дәстүрлі емшілік тәжірибелер түрлі ауруларды арбақтардың іс-әрекетімен, ал қалғандарын құдайлар мен жын-перілердің әсерімен байланыстырған. Ежелгі Египет мәдениетінде арбақтарға деген сенім кеңінен таралған. Еврей Библиясында арбақтар туралы аз ғана сілтемелер бар, спиритизмді тыйым салынған құпия іс-әрекеттермен байланыстырады (Мысалы, Құдай сөзі 18:11). Ең маңызды сілтеме – Самуилдің бірінші кітабында (I Самуил 28:3–19), онда жасырынған Саул патша Эндордың сиқыршысы арқылы Самуилдің рухын немесе арбағын шақырады. Жан мен рух өлімнен кейін де бар болады, тірілерге көмектесе немесе зиян келтіре алады, сондай-ақ екінші өлімге ұшырау мүмкіндігі де бар деп сенген. 2500 жылдан астам уақыт бойы Египеттіктердің өмірден кейінгі өмір туралы түсініктері үнемі өзгеріп отырды. Осы сенімдердің көптегені иероглифтерде, папирус шолуларда және қабір суреттерінде жазылған. Египеттік өлілер кітабы – ежелгі Египет тарихының әртүрлі кезеңдерінен алынған сенімдердің жинағы. Қазіргі заманда мумияның қайта тіріліп, мазалағандарға кек қайтаруы туралы фантастикалық түсінік, қорқынышты әңгімелер мен фильмдердің бірнеше жанрларын тудырды.
There are many references to ghosts in Mesopotamian religions – the religions of Sumer, Babylon, Assyria, and other early states in Mesopotamia. Traces of these beliefs survive in the later Abrahamic religions that came to dominate the region. Ghosts were thought to be created at time of death, taking on the memory and personality of the dead person. They traveled to the netherworld, where they were assigned a position, and led an existence similar in some ways to that of the living. Relatives of the dead were expected to make offerings of food and drink to the dead to ease their conditions. If they did not, the ghosts could inflict misfortune and illness on the living. Traditional healing practices ascribed a variety of illnesses to the action of ghosts, while others were caused by gods or demons. There was widespread belief in ghosts in ancient Egyptian culture. The Hebrew Bible contains few references to ghosts, associating spiritism with forbidden occult activities cf. Deuteronomy 18:11. The most notable reference is in the First Book of Samuel (I Samuel 28:3–19 KJV), in which a disguised King Saul has the Witch of Endor summon the spirit or ghost of Samuel. The soul and spirit were believed to exist after death, with the ability to assist or harm the living, and the possibility of a second death. Over a period of more than 2,500 years, Egyptian beliefs about the nature of the afterlife evolved constantly. Many of these beliefs were recorded in hieroglyph inscriptions, papyrus scrolls and tomb paintings. The Egyptian Book of the Dead compiles some of the beliefs from different periods of ancient Egyptian history. In modern times, the fanciful concept of a mummy coming back to life and wreaking vengeance when disturbed has spawned a whole genre of horror stories and films.
Архаикалық және классикалық Грекия
Гомердің "Одиссея" және "Илиада" шығармаларында арбақтар пайда болған, онда олардың "бу секілді, жерге құлап, зарлап-сықтап" жоғалып кететіні сипатталған. Гомердің арбақтары тірілер әлемімен көбінесе байланысқа түспеген. Олар кейде кеңес беру немесе болжам жасау үшін шақырылатын, бірақ олардан айқын қорқу болмаған. Классикалық әлемдегі арбақтар көбінесе бу немесе түтін түрінде көрінген, бірақ кейде олар өлім кезінде болған күйлерінде, тіпті оларды өлтірген жараларымен бірге толыққанды бейнеленген. Біздің заманымыздан бұрын 5 ғасырда ежелгі гректердегі арбақтар жақсы немесе жаман ниетпен әрекет ететін, қорқыныш тудыратын жаратылыстарға айналды. Өлгендердің рухы дене соғып жатқан жерге жақын қалықтайды деп сенген, сондықтан зираттардан тірі адамдар қашып жүрген. Өлгендерге қоғамдық рәсімдер, құрбандықтар мен құйымдар арқылы құрмет көрсетілмей, аза тұтылмаса, олар отбасына қайта оралып, аластауы мүмкін еді. Ежелгі гректер өлгендердің рухын құрметтеу және оларды ырыздандыру үшін жыл сайын мерекелер өткізетін, онда отбасылық арбақтар шақырылып, кейін оларға "келесі жылдың осы уақытына дейін қайта келмеуге" міндетті түрде ұсыныс жасалған. Біздің заманымыздан бұрын 5 ғасырдағы "Орестея" пьесасында Клитемнестраның арбағы, көркем әдебиетте пайда болған алғашқы арбақтардың бірі бейнеленген.
Ghosts appeared in Homer's Odyssey and Iliad, in which they were described as vanishing "as a vapor, gibbering and whining into the earth". Homer's ghosts had little interaction with the world of the living. Periodically they were called upon to provide advice or prophecy, but they do not appear to be particularly feared. Ghosts in the classical world often appeared in the form of vapor or smoke, but at other times they were described as being substantial, appearing as they had been at the time of death, complete with the wounds that killed them. By the 5th century BC, classical Greek ghosts had become haunting, frightening creatures who could work to either good or evil purposes. The spirit of the dead was believed to hover near the resting place of the corpse, and cemeteries were places the living avoided. The dead were to be ritually mourned through public ceremony, sacrifice, and libations, or else they might return to haunt their families. The ancient Greeks held annual feasts to honor and placate the spirits of the dead, to which the family ghosts were invited, and after which they were "firmly invited to leave until the same time next year." The 5th century BC play Oresteia includes an appearance of the ghost of Clytemnestra, one of the first ghosts to appear in a work of fiction.
Рим империясы және ежелгі заманның соңы
Ежелгі римдіктердің сенуінше, жаудан кек алу үшін әруақ қолданылуы мүмкін еді. Ол үшін қорғасын немесе қыш ыдысқа қарғыс жазылып, қабірге қойылатын. Плутарх б.з.б. 1-ғасырында Хайронеядағы моншаларды өлтірілген адамның әруағы қорлап жүргенін сипаттаған. Әруақтың қатты және қорқынышты аңыраулары қала тұрғындарын ғимараттың есіктерін жабуға мәжбүр етті. Ежелгі классикалық әлемдегі қорқынышты үй туралы тағы бір мәшһүр есепті Плиний Кіші (б.з. 50 жылы) берген. Плиний Афинадағы үйді сатып алған стоик философ Афинодор туралы айтады, ол Плинийден шамамен 100 жыл бұрын өмір сүрген. Үй әруақталған дегенді білген Афинодор жазу үстелін әруақтың көрінуі мүмкін деген бөлмеге қойып, түнгі уақытқа дейін жазып отырды, сонда ол тізбекпен байланған әруақтан алаңдады. Ол әруақтың артынан шығып, жердегі бір жерді көрсетті. Кейіннен Афинодор сол жерді қазғанда, тізбектелген қаңқа табылды. Қаңқа дұрыс жерленгеннен кейін әруақтың қорқытуы тоқтады. Жазушылар Плавт пен Лукиан да аңыздар жазды. Жаңа өсиетте, Лұқа 24:37–39 бойынша, Иса қайта тірілгеннен кейін шәкірттерін өзі әруақ емес екеніне көндіруге мәжбүр болды (кейбір Библия нұсқалары, мысалы, КЖБ және НЖБ, «рух» терминін қолданады). Сол сияқты, Исаның шәкірттері оның су үстінен жүргенін көргенде, алдымен ол әруақ (рух) деп ойлады. Әруақтарға сенбеген алғашқы адамдардың бірі – б.з. 2-ғасырындағы Самосаттық Лукиан. Оның сатиралық романы «Жалғанды сүйетін» (шамамен 150 жылы) Демокрит, «Фракиядағы Абдерадан келген білімді адам», қала қақпасының сыртындағы қабірде тұрып, зираттарды өлгендердің рухтары қудаламайтынын дәлелдегенін айтады. Лукиан оны қорқыту үшін қара киім киіп, бас сүйектері бар маска киген «Абдераның бірнеше жас жігіттері» жасаған әзілдерге қарамастан, өзінің сенбеушілігін қалай сақтағанын айтады. Лукианның бұл баяндамасы әруақтың қалай көрінуі керек деген классикалық көзқарас туралы бір нәрсені көрсетеді. 5-ғасырдағы христиан дін қызметкері Констанций Лиондық дұрыс жерленбеген өлгендердің тірілерді қудалауға оралып, олардың сүйектері табылғаннан кейін ғана тоқтатылатын қайталанатын тақырыптың мысалын жазды.
The ancient Romans believed a ghost could be used to exact revenge on an enemy by scratching a curse on a piece of lead or pottery and placing it into a grave. Plutarch, in the 1st century AD, described the haunting of the baths at Chaeronea by the ghost of a murdered man. The ghost's loud and frightful groans caused the people of the town to seal up the doors of the building. Another celebrated account of a haunted house from the ancient classical world is given by Pliny the Younger ( 50 AD). Pliny describes the haunting of a house in Athens, which was bought by the Stoic philosopher Athenodorus, who lived about 100 years before Pliny. Knowing that the house was supposedly haunted, Athenodorus intentionally set up his writing desk in the room where the apparition was said to appear and sat there writing until late at night when he was disturbed by a ghost bound in chains. He followed the ghost outside where it indicated a spot on the ground. When Athenodorus later excavated the area, a shackled skeleton was unearthed. The haunting ceased when the skeleton was given a proper reburial. The writers Plautus and Lucian also wrote stories about haunted houses. In the New Testament, according to Luke 24:37–39, following his resurrection, Jesus was forced to persuade the Disciples that he was not a ghost (some versions of the Bible, such as the KJV and NKJV, use the term "spirit"). Similarly, Jesus' followers at first believed he was a ghost (spirit) when they saw him walking on water. One of the first persons to express disbelief in ghosts was Lucian of Samosata in the 2nd century AD. In his satirical novel The Lover of Lies (circa 150 AD), he relates how Democritus "the learned man from Abdera in Thrace" lived in a tomb outside the city gates to prove that cemeteries were not haunted by the spirits of the departed. Lucian relates how he persisted in his disbelief despite practical jokes perpetrated by "some young men of Abdera" who dressed up in black robes with skull masks to frighten him. This account by Lucian notes something about the popular classical expectation of how a ghost should look. In the 5th century AD, the Christian priest Constantius of Lyon recorded an instance of the recurring theme of the improperly buried dead who come back to haunt the living, and who can only cease their haunting when their bones have been discovered and properly reburied.
Орта ғасырлар
Орта ғасырлардағы Еуропадағы әуестер екі санатқа бөлінетін: өлгендердің рухтары немесе шайтандар. Өлгендердің рухтары белгілі бір мақсатпен оралатын. Шайтан әуестер тірілерді мазалау немесе азғыру үшін ғана пайда болатын. Тірілер оларды Иса Мәсіх атынан мақсатын сұрап анықтай алатын. Өлген адамның рухы өзінің міндетін айтар еді, ал шайтан әуес қасиетті есімнің айтылуымен қуылған. Көптеген әуестер – бұл өмірдегі күнәларын өтеу үшін белгілі бір мерзімге тазару орнына жіберілген жандар. Олардың жазасы көбінесе жасаған күнәсімен байланысты болатын. Мысалы, қызметшілерін жамандыққа ұшыратқан адамның әуесі өз тілінің бөлігін жыртып жұтып тастауға үкімделді; кедейлерге плащын қалдырмаған басқа адамның әуесі енді «шіркеу мұнарасы сияқты ауыр» плащ киюге үкімделді. Бұл әуестер тірілерге азаптарын тоқтату үшін дұға етуді сұрап келер еді. Басқа өлген жандар тірілерді өлім алдында күнәларын мойындауға шақыру үшін оралатын. Орта ғасырлық еуропалық әуестер Виктория дәуірінде сипатталған әуестерден гөрі күштірек болды, және дін қызметкері оның мойындауын тыңдау үшін келгенше, әуестермен күресіп, физикалық түрде ұсталған оқиғалар бар. Кейбіреулері қатты емес, қабырғалар арқылы өте алатын. Олар көбінесе тірі кезінде болған адамның көмескі және қайғылы бейнесі ретінде сипатталды, және жыртылған сұр киім киіп жүретін. Көрілгендердің басым көпшілігі еркектер болды. Кейбір жазбаларда әуестер армиясы түнде орман ішінде немесе темір ғасырындағы бекіністің қираған қалдықтарында, мысалы, Кембриджге жақын жердегі Уандлбериде шайқасқандығы туралы айтылады. Тірі салт аттыларға кейде көрінетін салт аттылар қарсы тұрып, жеңілгенде жоғалып кететін. Орта ғасырлар кезеңінен бастап 1211 жылдан Альбиген крест жорығы кезінде әуестің пайда болуы туралы жазбалар бар. Арль маршалы Герваз Тилбери айтуынша, жақында орманнан өлтірілген Гвилемнің бейнесі Авиньоннан алыс емес Бокаирде оның туысының үйінде пайда болды. Бұл «көрулер» сериясы жаз бойы жалғасты. Оның туысы арқылы сөйлеген бала қалаған кез келген адаммен сөйлесті, бірақ жергілікті дін қызметкері баламен тікелей сөйлесуді сұрады, бұл теология туралы ұзақ пікірталасқа әкелді. Бала өлімнің ауырлығын және тазару орнындағы өз жақтастарының бақытсыздығын баяндады, сондай-ақ үш жыл бұрын басталған катар еретиктеріне қарсы крест жорығына Құдайдың өте риза екенін хабарлады. Альбиген крест жорығының кезінде Францияның оңтүстігіндегі жағдай қарқынды және ұзақ соғыспен сипатталды, осы тұрақты қантөгіс пен халықтың көші-қоны осы өлтірілген баланың көрінуіне себеп болды. 9-ғасырлық «Мың бір түндік» әңгімелерінде де әуесті үйлер кездеседі (мысалы, Али Каир және Бағдадтағы әуесті үй туралы әңгіме).
Ghosts reported in medieval Europe tended to fall into two categories: the souls of the dead, or demons. The souls of the dead returned for a specific purpose. Demonic ghosts existed only to torment or tempt the living. The living could tell them apart by demanding their purpose in the name of Jesus Christ. The soul of a dead person would divulge its mission, while a demonic ghost would be banished at the sound of the Holy Name. Most ghosts were souls assigned to Purgatory, condemned for a specific period to atone for their transgressions in life. Their penance was generally related to their sin. For example, the ghost of a man who had been abusive to his servants was condemned to tear off and swallow bits of his own tongue; the ghost of another man, who had neglected to leave his cloak to the poor, was condemned to wear the cloak, now "heavy as a church tower". These ghosts appeared to the living to ask for prayers to end their suffering. Other dead souls returned to urge the living to confess their sins before their own deaths. Medieval European ghosts were more substantial than ghosts described in the Victorian age, and there are accounts of ghosts being wrestled with and physically restrained until a priest could arrive to hear its confession. Some were less solid, and could move through walls. Often they were described as paler and sadder versions of the person they had been while alive, and dressed in tattered gray rags. The vast majority of reported sightings were male. There were some reported cases of ghostly armies, fighting battles at night in the forest, or in the remains of an Iron Age hillfort, as at Wandlebury, near Cambridge, England. Living knights were sometimes challenged to single combat by phantom knights, which vanished when defeated. From the medieval period an apparition of a ghost is recorded from 1211, at the time of the Albigensian Crusade. Gervase of Tilbury, Marshal of Arles, wrote that the image of Guilhem, a boy recently murdered in the forest, appeared in his cousin's home in Beaucaire, near Avignon. This series of "visits" lasted all of the summer. Through his cousin, who spoke for him, the boy allegedly held conversations with anyone who wished, until the local priest requested to speak to the boy directly, leading to an extended disquisition on theology. The boy narrated the trauma of death and the unhappiness of his fellow souls in Purgatory, and reported that God was most pleased with the ongoing Crusade against the Cathar heretics, launched three years earlier. The time of the Albigensian Crusade in southern France was marked by intense and prolonged warfare, this constant bloodshed and dislocation of populations being the context for these reported visits by the murdered boy. Haunted houses are featured in the 9th century Arabian Nights (such as the tale of Ali the Cairene and the Haunted House in Baghdad).
Еуропалық қайта өрлеу дәуірі мен романтизм
Қайта өрлеу дәуіріндегі сиқыршылық оккультизмге, соның ішінде некромантияға деген қызығушылықты қайта жандандырды. Реформация мен Контрреформация дәуірінде Томас Эраст сияқты жазушылардың еңбектерінде бейнеленген қара өнерге деген зиянды қызығушылыққа қарсы жиі қарсылықтар туды. Швейцариялық реформатор пастор Людвиг Лаватер "Түнде жүретін жындылар мен рухтар" атты ең көп қайта басылған кітаптарының бірімен көзге түсті. "Сәтті Уильямның жындысы" (1868) балалар жырларында жынның сүйіктісіне оралғаны және оны үйленуге берген уәдесінен босатуын сұрап жалбарынғаны туралы айтылады. Ол өлгендіктен үйлене алмайды, бірақ оның қалыңдығының бас тартуы оның құрылуына әкелер еді. Бұл британдықтардың өлгендердің жаңа махаббатқа бара жатқан сүйіктілерін жазалайды деген кең таралған сенімін көрсетеді, егер олар бұрынғы уәдеден ресми түрде босатылмаса. "Қайғылы қабір" Еуропаның әртүрлі аймақтарында кездесетін, тіпті одан да кең таралған сенімді білдіреді: жындылар тірілердің шектен тыс қайғысынан пайда болады, олардың азасы өлілердің тыныштығына кедергі келтіреді. Әлемдегі көптеген халық ертегілерінде батыр өлген адамды жерлеуге айналысады. Біраз уақыттан кейін оған көмектесетін серік пайда болады, ал кейіннен батырдың серігі ол шын мәнінде өлген адам екенін ашады. Мұндай мысалдарға итальяндық "Fair Brow" және шведтік "The Bird 'Grip'" ертегілерін келтіруге болады.
Renaissance magic took a revived interest in the occult, including necromancy. In the era of the Reformation and Counter Reformation, there was frequently a backlash against unwholesome interest in the dark arts, typified by writers such as Thomas Erastus. The Swiss Reformed pastor Ludwig Lavater supplied one of the most frequently reprinted books of the period with his Of Ghosts and Spirits Walking By Night. The Child Ballad "Sweet William's Ghost" (1868) recounts the story of a ghost returning to his fiancée begging her to free him from his promise to marry her. He cannot marry her because he is dead but her refusal would mean his damnation. This reflects a popular British belief that the dead haunted their lovers if they took up with a new love without some formal release. "The Unquiet Grave" expresses a belief even more widespread, found in various locations over Europe: ghosts can stem from the excessive grief of the living, whose mourning interferes with the dead's peaceful rest. In many folktales from around the world, the hero arranges for the burial of a dead man. Soon after, he gains a companion who aids him and, in the end, the hero's companion reveals that he is in fact the dead man. Instances of this include the Italian fairy tale "Fair Brow" and the Swedish "The Bird 'Grip'".
Спиритуалистік қозғалыс
Спиритизм – Құдайға сенуді қағида тұтатын монотеистік сенім жүйесі немесе дін. Оның ерекшелігі – рухтар әлемінде мекендейтін қайтыс болған адамдардың рухтарымен "медиумдар" арқылы байланысуға болады деген сенім. Медиумдар содан кейін өмірден кейінгі туралы ақпарат бере алады. Спиритизм Америка Құрама Штаттарында дамыды және 1840 жылдардан 1920 жылдарға дейін өркендеп, мүшелерінің саны ең жоғары деңгейге жетті, әсіресе ағылшын тілді елдерде. 1897 жылы АҚШ мен Еуропада оның сегіз миллионнан астам ізбасары болғаны айтылады, олардың көп бөлігі орта және жоғары топқа жатқан. Континенттік Еуропа мен Латын Америкасындағы осыған ұқсас қозғалыс – Спиритизм деп аталады. Дін жарты ғасыр бойы канондық мәтіндер мен ресми ұйымсыз дамыды, мерзімді басылымдар, транс лекцияларының саяхаттары, лагерь жиындары және тәжірибелі медиумдардың миссионерлік қызметі арқылы бірікті. Көптеген белгілі спиритуалистер әйелдер болды. Көптеген ізбасарлары құлдықты жою және әйелдердің сайлау құқығын қолдау сияқты мәселелерді жақтады. және тағы да басқалары. Спиритизм бүкіл әлемнің көптеген елдерінде таралған, оның ішінде Испания, АҚШ, Канада, Жапония, Германия, Франция, Англия, Аргентина, Португалия және ең көп ізбасары бар Бразилияда кең таралған.
Spiritualism is a monotheistic belief system or religion, postulating a belief in God, but with a distinguishing feature of belief that spirits of the dead residing in the spirit world can be contacted by "mediums", who can then provide information about the afterlife. Spiritualism developed in the United States and reached its peak growth in membership from the 1840s to the 1920s, especially in English language countries. By 1897, it was said to have more than eight million followers in the United States and Europe, mostly drawn from the middle and upper classes, while the corresponding movement in continental Europe and Latin America is known as Spiritism. The religion flourished for a half century without canonical texts or formal organization, attaining cohesion by periodicals, tours by trance lecturers, camp meetings, and the missionary activities of accomplished mediums. Many prominent Spiritualists were women. Most followers supported causes such as the abolition of slavery and women's suffrage. and others. Spiritism has adherents in many countries throughout the world, including Spain, United States, Canada, Japan, Germany, France, England, Argentina, Portugal, and especially Brazil, which has the largest proportion and greatest number of followers.
Ғылыми көзқарас
Дәрігер Джон Ферриар 1813 жылы "Аянға қатысты теориялық очерк" атты еңбегін жазды, онда ол арбақтарды көрудің оптикалық иллюзиялардың салдары екенін дәлелдеді. Кейін француз дәрігері Александр Жак Франсуа Бриер де Боймонт 1845 жылы "Галлюцинациялар туралы немесе аян, арман, экстаз, магнетизм және сомнабулизмнің рационалды тарихы" атты еңбегін жариялады, онда ол арбақтарды көрудің галлюцинациялардың нәтижесі екенін мәлімдеді. Зейнеткер физикалық химик Дэвид Тернер шарлы найзағайдың өмірлік емес заттарды ретсіз қозғалтуға себеп болуы мүмкін екенін айтты. Скептиктерді зерттеу комитетінің мүшесі Джо Никель, ешқандай жерде өлгендердің рухтары бар екенін көрсететін сенімді ғылыми дәлел жоқ екенін жазды. Адамның қабылдауының шектеулері және қарапайым физикалық түсіндірмелер арбақтарды көруді түсіндіре алады; мысалы, үйдегі ауа қысымының өзгеруі есіктердің жабылуына, ылғалдылықтың өзгеруі тақталардың сыңғырлауына, электр байланыстарындағы конденсация аралық мінез-құлыққа, ал түнде терезеден шағылысқан көліктің жарығына себеп болуы мүмкін. Пареидолия, кездейсоқ қабылдаулардағы үлгілерді тануға деген туа біткен бейімділік, кейбір скептиктердің пікірінше, адамдардың "арбақтарды көрдім" деп сенуіне себеп болады. "Көздің бұрышынан көрінетін" арбақтар туралы хабарлар адамның шеткі көруінің сезімталдығымен түсіндірілуі мүмкін. Никельдің айтуынша, айналадағы көрініс оңай адастыра алады, әсіресе ми шаршап, көріністер мен дыбыстарды дұрыс түсінбейтін түнде. Никель былай деп түсіндіреді: "Ғылым өлімнен кейін де жоғалмай, жұмыс істей алатын 'өмірлік энергияның' бар екендігін дәлелдей алмайды. Ол: "Егер арбақтар жүзіп жүрсе, онда неге адамдар оларды "ауыр қадаммен" естиміз деп айтады?" деп сұрайды. Никельдің айтуынша, арбақтар "ұйқы, естеліктер мен қиял сияқты әрекет етеді, өйткені олар да сананың туындылары. Олар басқа әлемнің емес, осы нақты және табиғи әлемнің дәлелі". Бенджамин Радфорд, скептикалық зерттеулер комитетінің мүшесі және 2017 жылы жарық көрген "Арбақтарды зерттеу: рухтарды ғылыми іздеу" кітабының авторы, "арбақтарды аулау – әлемдегі ең танымал паранормальды ізденіс" деп жазады, бірақ бүгінгі күнге дейін арбақтарды аулаушылар арбақтың не екендігіне келісе алмайды немесе олардың бар екенін дәлелдей алмайды; "бұл тек болжамдар мен шамалаулар". Ол "рухтар мен аяндардың түрлерін ажырату пайдалы және маңызды" деп жазды. Осы уақытқа дейін ол тек ойын-сауық ғана, ол әуесқой арбақтарды аулаушыларды қолдағы жұмыстан алаңдатып отырады". Аномалистік психологиядағы зерттеулерге сәйкес арбақтардың көріністері гипнагогикалық галлюцинациялардан ("оянған түстер" ұйқыға және одан өту кезіндегі) пайда болуы мүмкін. Ақындар туралы екі экспериментті зерттеу барысында (Wiseman және басқалар, 2003) "адамдар қоршаған орта факторларына байланысты "ақындар" аймақтарында ерекше тәжірибелер туралы үнемі хабарлайды, бұл әр жерде әртүрлі болуы мүмкін" деген қорытындыға келді. Бұл факторлардың арасында "жергілікті магнит өрістерінің өзгеруі, жердің көлемі және куәгерлер өздері білмейтін жарық деңгейі" бар. Кейбір зерттеушілер, мысалы, Майкл Персингер Лорантиан университеті, Канада, болжам бойынша, геомагниттік өрістердегі өзгерістер (мысалы, Жер қыртысындағы тектоникалық қысым немесе күн белсенділігі) мидың уақытша бөлімдерін ынталандырып, көптеген ақындармен байланысты тәжірибелерді тудыруы мүмкін. Дыбыс та көрудің тағы бір себебі деп саналады. Ричард Лорд пен Ричард Вайзман инфрадыбыс адамның бөлмеде уайым, қатты қайғы, бақылап отырған сезім, тіпті қорқыныш сезімі сияқты таңғажайып сезімдерді сезінуіне себеп болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Көміртек моноксидімен улану, көру және есту жүйелерінің қабылдауында өзгерістерге әкелуі мүмкін, 1921 жылы бұрын-соңды үйлердің қиналған болуы мүмкін деп болжалды. Ұйқы парализімен ауыратын адамдар жиі өздерінің тәжірибелері кезінде арбақты көретіндерін айтады. Нейробиологтар Баланд Джалал мен В. С. Рамачандран адамдар ұйқы парализі кезінде арбақты неге елестетеді деген неврологиялық теорияларды ұсынды. Олардың теориясы осындай елеспен ойнауларды тудыруда тері жасушасы мен айналы нейрондардың рөлін ерекше атап көрсетеді.
The physician John Ferriar wrote "An Essay Towards a Theory of Apparitions" in 1813 in which he argued that sightings of ghosts were the result of optical illusions. Later the French physician Alexandre Jacques François Brière de Boismont published On Hallucinations: Or, the Rational History of Apparitions, Dreams, Ecstasy, Magnetism, and Somnambulism in 1845 in which he claimed sightings of ghosts were the result of hallucinations. David Turner, a retired physical chemist, suggested that ball lightning could cause inanimate objects to move erratically. Joe Nickell of the Committee for Skeptical Inquiry wrote that there was no credible scientific evidence that any location was inhabited by spirits of the dead. Limitations of human perception and ordinary physical explanations can account for ghost sightings; for example, air pressure changes in a home causing doors to slam, humidity changes causing boards to creak, condensation in electrical connections causing intermittent behavior, or lights from a passing car reflected through a window at night. Pareidolia, an innate tendency to recognize patterns in random perceptions, is what some skeptics believe causes people to believe that they have 'seen ghosts'. Reports of ghosts "seen out of the corner of the eye" may be accounted for by the sensitivity of human peripheral vision. According to Nickell, peripheral vision can easily mislead, especially late at night when the brain is tired and more likely to misinterpret sights and sounds. Nickell further states, "science cannot substantiate the existence of a 'life energy' that could survive death without dissipating or function at all without a brain why would clothes survive?'" He asks, if ghosts glide, then why do people claim to hear them with "heavy footfalls"? Nickell says that ghosts act the same way as "dreams, memories, and imaginings, because they too are mental creations. They are evidence not of another world, but of this real and natural one." Benjamin Radford from the Committee for Skeptical Inquiry and author of the 2017 book Investigating Ghosts: The Scientific Search for Spirits writes that "ghost hunting is the world's most popular paranormal pursuit" yet, to date, ghost hunters cannot agree on what a ghost is, or offer proof that they exist; "it's all speculation and guesswork". He writes that it would be "useful and important to distinguish between types of spirits and apparitions. Until then it's merely a parlor game distracting amateur ghost hunters from the task at hand." According to research in anomalistic psychology visions of ghosts may arise from hypnagogic hallucinations ("waking dreams" experienced in the transitional states to and from sleep). In a study of two experiments into alleged hauntings (Wiseman et al 2003) came to the conclusion "that people consistently report unusual experiences in 'haunted' areas because of environmental factors, which may differ across locations." Some of these factors included "the variance of local magnetic fields, size of location and lighting level stimuli of which witnesses may not be consciously aware". Some researchers, such as Michael Persinger of Laurentian University, Canada, have speculated that changes in geomagnetic fields (created, e. g., by tectonic stresses in the Earth's crust or solar activity) could stimulate the brain's temporal lobes and produce many of the experiences associated with hauntings. Sound is thought to be another cause of supposed sightings. Richard Lord and Richard Wiseman have concluded that infrasound can cause humans to experience bizarre feelings in a room, such as anxiety, extreme sorrow, a feeling of being watched, or even the chills. Carbon monoxide poisoning, which can cause changes in perception of the visual and auditory systems, was speculated upon as a possible explanation for haunted houses as early as 1921. People who experience sleep paralysis often report seeing ghosts during their experiences. Neuroscientists Baland Jalal and V. S. Ramachandran have recently proposed neurological theories for why people hallucinate ghosts during sleep paralysis. Their theories emphasize the role of the parietal lobe and mirror neurons in triggering such ghostly hallucinations.
Иудаизм
Еврей Киелі кітабында оуб туралы бірнеше сілтемелер бар, олар кейбір жерлерде классикалық мифологияның түстеріне ұқсас, бірақ көбінесе некромантиямен және рухтармен кеңес берумен байланысты медиумдарды сипаттайды, олар тыйым салынған оккульттік іс-әрекеттер санатына сиқыршылықпен және басқа да болжау түрлерімен біріктірілген. Көлеңкеге қатысты ең маңызды сілтеме – Самуилдің бірінші кітабында, онда жасырынған патша Саул Эндордың сиқыршысынан қайтыс болған Самуил пайғамбарды шақыру үшін сеанс өткізуін сұрайды. Киелі жазбаларда кездесетін ұқсас термин – рефа'им, ол көптеген аяттарда бұрын Қанаанды мекендеген "алпауыттардың" руын сипаттаса да, басқа көптеген жерлерде Шеолдың өлген ата-бабаларының рухтарын (көктегілер сияқты) көрсетеді, мысалы, Ишая кітабында. Яһуди мифологиясы мен халықтық дәстүрлері диббуктарды, яғни өлген адамның адасқан жаны деп саналатын зұлым рухтарды сипаттайды. Алайда, бұл термин Каббала немесе Талмуд әдебиетінде кездеспейді, онда оны "жаман рух" немесе руах тезазит деп атайды. Ол мақсатына жеткеннен кейін, кейде көмек алғаннан кейін, иесін тастап кетеді.
The Hebrew Bible contains several references to owb , which are in a few places akin to shades of classical mythology but mostly describing mediums in connection with necromancy and spirit consulting, which are grouped with witchcraft and other forms of divination under the category of forbidden occult activities. The most notable reference to a shade is in the First Book of Samuel, in which a disguised King Saul has the Witch of Endor conduct a seance to summon the dead prophet Samuel. A similar term appearing throughout the scriptures is repha'(im) , which while describing the race of "giants" formerly inhabiting Canaan in many verses, also refer to (the spirits of) dead ancestors of Sheol (like shades) in many others such as in the Book of Isaiah. Jewish mythology and folkloric traditions describe dybbuks, malicious possessing spirits believed to be the dislocated soul of a dead person. However, the term does not appear in the Kabbalah or Talmudic literature, where it is rather called an "evil spirit" or ru'aḥ tezazit It supposedly leaves the host body once it has accomplished its goal, sometimes after being helped.
Христиандық
Жаңа өсиетте Иса шәкірттерін қайта тірілгеннен кейін ол әуес емес екеніне көндіруге мәжбүр, Лұқа 24:37–39 (КЖБ және НЖБ сияқты кейбір Киелі кітап нұсқалары «рух» терминін қолданады). Сол сияқты, Исаның ізбасарлары да оның су үстінде жүргенін көргенде, бастапқыда ол әуес деп ойлайды. Кейбір христиан дінтері, мысалы Рим-католик шіркеуі, әуестерді жермен байланысты болғанда, материалдық жазықта өмір сүрмейтін және жұмаққа саяхатын жалғастырмас бұрын аралық күйде болатын жандар деп есептейді. Кейде Құдай осы күйдегі жандарға тірілерді тәубе етуге шақыру үшін жер бетіне оралуға рұқсат береді. Христиандарға Мысырлықтар 18:9–12-ге сәйкес, рухтарды шақыруға немесе бақылауға тырысу күнә екені үйретіледі. Кейбір әуестер шындығында жасырынып жүрген шайтандар болып табылады, олар туралы шіркеу 1 Тімоте 4:1-ге сәйкес былай дейді: «Олар адамдарды алдау үшін келеді және оларды Құдайдан алыстатып, құлдыққа түсіреді». Сондықтан, өлгендермен байланысуға тырысу көңілсіз шайтанмен немесе зұлым рухпен кездесуге әкелуі мүмкін, мысалы Мэриленд штатының он төрт жасар жасөспері Робби Маннхаймның жағдайында болғандай. Жетінші күндік адвентистердің пікірі бойынша, «жан» «рух» немесе «әуес» (Киелі кітаптың нұсқасына байланысты) сияқты емес, және Киелі Рухтан басқа барлық рухтар немесе әуестер – жасырынып жүрген шайтандар. Бұдан әрі, олар Жаратылыс 2:7, Нақыл сөздер 12:7-ге сәйкес, «жанның» тек екі құрамдас бөлігі бар екенін, екеуі де өлімнен кейін жойылмай, әрқайсысы өз бастапқы көзіне қайта оралатынын үйретеді. Христиаделфиандар мен Ехоба куәгерлері өлімнен кейін жанның тірі және саналы болатындығына қатысты көзқарасты қабылдамайды.
In the New Testament, Jesus has to persuade the Disciples that he is not a ghost following the resurrection, Luke 24:37–39 (some versions of the Bible, such as the KJV and NKJV, use the term "spirit"). Similarly, Jesus' followers at first believe he is a ghost (spirit) when they see him walking on water. Some Christian denominations such as the Roman Catholic Church consider ghosts as beings who while tied to earth, no longer live on the material plane and linger in an intermediate state before continuing their journey to heaven. On occasion, God would allow the souls in this state to return to earth to warn the living of the need for repentance. Christians are taught that it is sinful to attempt to conjure or control spirits in accordance with Deuteronomy XVIII: 9–12. Some ghosts are actually said to be demons in disguise, who the Church teaches, in accordance with I Timothy 4:1, that they "come to deceive people and draw them away from God and into bondage." As a result, attempts to contact the dead may lead to unwanted contact with a demon or an unclean spirit, as was said to occur in the case of Robbie Mannheim, a fourteen year old Maryland youth. The Seventh Day Adventist view is that a "soul" is not equivalent to "spirit" or "ghost" (depending on the Bible version), and that save for the Holy Spirit, all spirits or ghosts are demons in disguise. Furthermore, they teach that in accordance with (Genesis 2:7, Ecclesiastes 12:7), there are only two components to a "soul", neither of which survives death, with each returning to its respective source. Christadelphians and Jehovah's Witnesses reject the view of a living, conscious soul after death.
Ислам діні
Рух (روح; көпше arwah) – адамның мәңгілік, ең негізгі өзі – пневма, яғни “рух” немесе “жан”. Бұл термин әуестестерге де қолданылады. Қайтыс болғандардың жандары барзақта мекендейді. Құранда бір ғана тосқауыл бар, ал Ислам дәстүрінде бұл – тірілер мен өлімнен кейінгі өмірдің арасындағы толық аралық әлемді білдіреді. Әлем, әсіресе зираттар, басқа әлемге немесе барзаққа қарайтын көптеген қақпалармен тесілген. Өлгендер кейде тірілерге көрінеді. Әулиелердің жандары сияқты таза жандар көбінесе рух деп аталады, ал кек қайтаруға тырысатын таза емес жандар көбінесе афарит деп аталады. Дұрыс жерленбесе, жан осы дүниеде қалып, әуесте ретінде жер бетін аралап жүруі мүмкін. Әділ жандар қабірлеріне жақын болғандықтан, кейбір адамдар олардан құпия білім алу үшін байланысуға тырысады. Өлгендермен байланыс, тірі адамдардан жасырын білім бере алатын жын-перілермен байланысқа ұқсамайды. Көптеген әуестелермен кездесулер – символдар әлемінде болады деп есептелетін түстермен байланысты. Рухқа сенім мұсылман сенімінде тоқтаған жоқ. Жаңа туған сәбилердің күлімсіреуі кейде әуестелерді көрудің дәлелі ретінде келтіріледі. Дегенмен, жердегі өмір кезінде өлімнен кейінгі әлеммен байланыс үзіледі, бірақ өлімнен кейін қайта жанданады. Тағы да, өлімі жақындаған адамның күлімсіреуі – жақындарының рухын танудың белгісі деп саналады. Алайда, әуестелердің бар екеніне сенетін мұсылмандар рухтармен қарым-қатынас жасағанда сақтық танытуы керек, себебі адам әуестелері жын-перілер сияқты жаман болуы мүмкін. Ең жаманы – шайтандар. Мұсылман авторлары, мысалы, Ғазали, Ибн Қаюм және Суюти әуестелердің өмірі туралы толығырақ жазған. Ибн Қаюм мен Суюти айтуынша, жан жер бетіне қайта оралуды қаласа, ол Барзақтың шектеулерінен бірте-бірте босатылып, еркін қозғала алады. Әр рухтың өмірден кейінгі өмірі оның жердегі істері мен жағдайына сәйкес келеді. Зұлым жандар ақыретте қиналыс пен жаза табады, Алла оларға басқалармен қарым-қатынас жасауға рұқсат бергенге дейін тұтқындалады. Жақсы жандар шектелмейді. Олар басқа жандарға барып, тіпті төменгі әлемдерге де түсуге болады. Жоғары жазықтықтар (ʿilliyyīn) төменгілерге қарағанда кеңірек, ал ең төменгісі ең тар (sijjīn). Рухани кеңістік кеңістік ретінде емес, рухтың сыйымдылығын көрсетеді. Рух неғұрлым таза болса, соғұрлым басқа жандармен қарым-қатынас жасай алады және осылайша еркіндік деңгейін арттырады. Исмаилиттік философ Насир Хусрав зұлым адам жандары денелері өлгеннен кейін, денелік әлемге қатты байланысқандықтан, жынға айналады деп болжады. Олар жын мен перилерден де жаман, ал олар зұлымдыққа ұмтылса, шайтанға айналуы мүмкін. Мұхаммед ибн Закария әл-Рази де осыған ұқсас ой айтқан. Әулиелердің әуестелері жұмақтың арқылы Құдайдан нығметтерді олардың қабірлерін зиярат етушілерге жеткізеді деп есептеледі. Сондықтан да әулиелер мен пайғамбарлардың қабірлерін зиярат ету мұсылмандық рухының маңызды рәсіміне айналды.
Rūḥ (روح; plural arwah) is a person's immortal, essential self — pneuma, i. e. the "spirit" or "soul". The term is also used for ghosts. The souls of the deceased dwell in barzakh. Only a barrier in Quran, in Islamic tradition this refers to an entire intermediary world between the living and the afterlife. The world, especially cemeteries, are perforated with several gateways to the otherworld or barzakh. In rare occasions, the dead can appear to the living. Pure souls, such as the souls of saints, are commonly addressed as rūḥ, while impure souls seeking for revenge, are often addressed as afarit. An inappropriate burial can also cause a soul to stay in this world, whereupon roaming the earth as a ghost. Since the just souls remain close to their tomb, some people try to communicate with them in order to gain hidden knowledge. Contact with the dead is not the same as contact with jinn, who alike could provide knowledge concealed from living humans. Many encounters with ghosts are related to dreams supposed to occur in the realm of symbols. Belief in spirits have not ceased to exist in Muslim belief. Smile of new born babies is sometimes used as a proof for sighting spirits, like ghosts. However, the connection to the other world fades during life on earth but is resumed after death. Once again, smiling of dying people is considered as evidence for recognizing the spirit of their beloved ones. Yet, Muslims who affirm the existence of ghosts, are carefully when interacting with spirits, as the ghosts of humans can be as bad as the jinn. Worst of all, however, are the devils. Muslim authors, like Ghazali, Ibn Qayyim and Suyuti wrote in more details about the life of ghosts. Ibn Qayyim and Suyuti assert, when a soul desires to turn back to earth long enough, it is gradually released from restrictions of Barzakh and able to move freely. Each spirit experiences afterlife in accordance with their deeds and condictions in the earthly life. Evil souls will find the afterlife as painful and punishment, imprisoned until God allows them to interact with other others. Good souls are not restricted. They are free to come visit other souls and even come down to lower regions. The higher planes (ʿilliyyīn) are considered to be broader than the lower ones, the lowest being the most narrow (sijjīn). The spiritual space is not thought as spatial, but reflects the capacity of the spirit. The more pure the spirit gets, the more it is able to interact with other souls and thus reaches a broader degree of freedom. The Ismailite Philosopher Nasir Khusraw conjectured that evil human souls turn into demons, when their bodies die, because of their intense attachment to the bodily world. They were worse than the jinn and fairies, who in turn could become devils, if they pursue evil. A similar thought is recorded by Muhammad ibn Zakariya al Razi. The ghosts of saints are thought to transmit blessings from God through the heavenly realm to whose who visit their graves. Therefore, visiting the graves of saints and prophets became a major ritual in Muslim spirituality.
Үндістан діндері
Бхута – үнді діндерінде қайтыс болған жандардың рухы. Бхуталардың қалай пайда болатыны аймақ пен қауымға байланысты әртүрлі түсіндіріледі, бірақ олар көбінесе оларды тыныштандырмайтын, қозғалуға кедергі келтіретін факторларға байланысты алаңдаулы және мазасыз деп есептеледі (дәстүрге сәйкес, жаңа өмірге көшуге, жоқ болуға, нирванаға немесе сваргаға немесе наракаға). Бұл зорлықпен өлімге ұшырау, өмірдегі шешілмеген мәселелер немесе жай ғана олардың туыстарының тиісті жерлеу рәсімдерін орындамауынан болуы мүмкін. Чурель, сондай-ақ Чараил, Чурреил, Чудаил, Чудель, Чураил, Кудайл немесе Кудел – жүктілік немесе босану кезінде қайтыс болған әйелдің мифтік рухы, ол Оңтүстік Азияда және Оңтүстік-Шығыс Азияда кездесетін, әсіресе Үндістанда, Бангладеште, Непалда және Пәкістанда танымал демондық қайта тірілу болуы мүмкін. Чурель әдетте "тазаланбаған тірі жанның рухы" деп сипатталады, бірақ ол көбінесе ағаштарға жабысады деп айтылғандықтан, оны ағаш рухы деп те атайды. Кейбір аңыздарға сәйкес, босану кезінде немесе жүктілік кезінде немесе қайын жұбайының зорлық-зомбылығынан зардап шеккен әйел қайтыс болғаннан кейін, кек алу үшін қайта оралып, әсіресе отбасындағы еркектерді нысанаға алады. Чурель көбінесе өте жаман және қорқынышты болып сипатталса да, ол ерлерді орманға немесе тауларға сүйреп апару үшін өзін әдемі әйелге айналдыра алады, онда ол оларды өлтіреді немесе олардың өмірлік күшін немесе қуатын сорып алады, оларды қарт адамдарға айналдырады. Олардың аяқтары кері бұрылған деп есептеледі, сондықтан саусақтары арқаға қарай бағытталған. Пәнджаб және Хайбер-Пахтунхвада чурель Пичал Пери деп аталады. Көптеген халықтық емдеулер мен фольклорлық айтылымдарда қайтыс болған, бхута және чурельден қалай арылу керектігі және чурельдің тірілуіне кедергі келтіретін шаралар туралы кеңінен айтылады. Әйелдің отбасы, егер ол қайғылы, трагикалық немесе табиғи емес өліммен көз жұмсаса, құрбан болған әйел чурель болып қайтып келуі мүмкін деп қорқып, арнайы рәсімдер орындайды. Күдікті чурельдердің мәйіттері де олардың қайтып келуіне жол бермеу үшін белгілі бір тәсілмен және позада жерленеді.
A bhoota is the ghost of a deceased being in Indian religions. Interpretations of how bhootas come into existence vary by region and community, but they are usually considered to be perturbed and restless due to some factor that prevents them from moving on (to transmigration, non being, nirvana, or swarga or naraka, depending on tradition). This could be a violent death, unsettled matters in their lives, or simply the failure of their survivors to perform proper funerals. The Churel, also spelled as Charail, Churreyl, Chudail, Chudel, Chuṛail, Cuḍail or Cuḍel (, ), is a mythical spirit of a woman who died during pregnancy or childbirth, which may be a demoniacal revenant said to occur in South Asia and Southeast Asia, particularly popular in India, Bangladesh, Nepal and Pakistan. The churel is typically described as "the ghost of an unpurified living thing", but because she is often said to latch on to trees, she is also called a tree spirit. According to some legends, a woman who dies during childbirth or pregnancy or from suffering at the hands of her in laws will come back as a revenant churel for revenge, particularly targeting the males in her family. The churel is mostly described as extremely ugly and hideous but is able to shape shift and disguise herself as a beautiful woman to lure men into the woods or mountains where she either kills them or sucks up their life force or virility, turning them into old men. Their feet are believed to be turned the other way around, so the toes face the direction of their back. The churel is called as Pichal Peri in Punjab and Khyber Pakhtunkhwa. There are many folk remedies and folkloric sayings that elaborate on how to get rid of revenant, bhoot and churels, and a number measures that supposedly prevent churels from coming to life. The family of a woman who dies a traumatic, tragic, or unnatural death might perform special rituals fearing that the victimised woman might return as a churel. The corpses of suspected churels are also buried in a particular method and posture so as to prevent her from returning.
Буддизм
Буддизмде адам қайта туылатын бірнеше әлем бар, олардың бірі - аштық рухтар әлемі. Буддистер Мейірімділік, буддалық ізгіліктердің бірінің көрінісі ретінде Арбақ тойын тойлайды. Егер аштық рухтарды туыс емес адамдар тамақтандырса, олар қауымға кедергі келтірмейді.
In Buddhism, there are a number of planes of existence into which a person can be reborn, one of which is the realm of hungry ghosts. Buddhist celebrate the Ghost Festival as an expression of compassion, one of Buddhist virtues. If the hungry ghosts are fed by non relatives, they would not bother the community.
Африка фольклоры
Игбо халқы үшін адам бір уақытта физикалық және рухани жан. Дегенмен, оның рухани жағы ғана мәңгілік. Акан түсінігінде адам тұлғасының бес бөлігі бар. Олар: Нипадуа (дене), Окра (жан), Сансум (рух), Нторо (әкеден келген мінез), Могья (анадан келген мінез). Umm Nyolokh құрамында ДМТ болуы мүмкін деген гипотеза бар, ал кейбір онлайн сайттар жираф бауырының болжамды психоактивтілігін психоактивті өсімдіктерден, мысалы, жануар жейтін Acacia spp. сияқты түрлерден алынған заттарға байланыстырады. Осы сусынды ішкенде жырафтардың көріністері пайда болады деседі, ал Хумр тайпасы оларды жырафтардың рухтары деп санайды.
For the Igbo people, a man is simultaneously a physical and spiritual entity. However, it is his spirited dimension that is eternal. In the Akan conception, we witness five parts of the human personality. We have the Nipadua (body), the Okra (soul), Sunsum (spirit), Ntoro (character from father), Mogya (character from mother). hypothesises that Umm Nyolokh may contain DMT and certain online websites further theorise that giraffe liver might owe its putative psychoactivity to substances derived from psychoactive plants, such as Acacia spp. consumed by the animal. The drink is said to cause hallucinations of giraffes, believed by the Humr to be the ghosts of giraffes.
Еуропа фольклоры
Еуропалық фольклордағы әруақтарға сенім, тірілерге зиян келтіретін "қайтып оралу" немесе қайтыс болғандардың қайта тірілуінен туындайтын үнемі қайталанатын қорқынышпен сипатталады. Мұнда скандинавиялық гженгангер, румындық стригой, серб вампирі, грек вирколакасы сияқты мысалдар бар. Скандинавия және Финляндия дәстүрінде әруақтар денелі түрде пайда болады, ал олардың табиғаттан тыс екендігі сыртқы түрінен гөрі мінез-құлқы арқылы білінеді. Көптеген әңгімелерде олар бастапқыда тірі адамдармен шатастырылады. Олар үнсіз болуы, кенеттен пайда болып, жоғалуы немесе ізі қалдырмауы мүмкін. Ағылшын фольклорында әсіресе көптеген әруақтар мекендейтін орындар көптеп кездеседі.
Belief in ghosts in European folklore is characterized by the recurring fear of "returning" or revenant deceased who may harm the living. This includes the Scandinavian gjenganger, the Romanian strigoi, the Serbian vampir, the Greek vrykolakas, etc. In Scandinavian and Finnish tradition, ghosts appear in corporeal form, and their supernatural nature is given away by behavior rather than appearance. In fact, in many stories they are first mistaken for the living. They may be mute, appear and disappear suddenly, or leave no footprints or other traces. English folklore is particularly notable for its numerous haunted locations.
Үндістан субконтиненті
Бхут немесе бхут ( , , , , ) – Үндістан субконтинентінің халық мәдениетінде, әдебиетінде және кейбір ежелгі мәтіндерінде кездесетін, көбінесе қайтыс болған адамның әруағы саналатын табиғаттан тыс құбылыс.
A bhoot or bhut (, , , , ) is a supernatural creature, usually the ghost of a deceased person, in the popular culture, literature and some ancient texts of the Indian subcontinent.
Солтүстік Үндістан
Бхуттардың қалай пайда болатынына қатысты түсініктер аймаққа және қауымға байланысты әртүрлі болады, бірақ олар көбінесе қозғалуға кедергі келтіретін факторларға байланысты (қайта тууға, жоқ болуға, нирванаға немесе дәстүрге сәйкес, жұмаққа немесе тозаққа) алаңдаған және тыныштық таппаған жандар деп есептеледі. Мұның себебі зорлықпен өлім, олардың өміріндегі шешілмеген мәселелер немесе жай ғана олардың туыстарының тиісті жаназа рәсімдерін өткізбеуі болуы мүмкін. Орталық және Солтүстік Үндістанда оджалар немесе рухтардың жетекшілері маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, түнде біреу ұйықтап, қабырғаға бір нәрсе салса, егер ол рухты көрсе, ертесіне таңда ол да рухқа айналады дейді. Бассыз рух пен денесінің жаны қараңғылықта, рухтардың ішінде әр адамның денесінде қоныстанған қараңғылық иесімен бірге қалады. Егер біреуді арт жағынан шақырса, ешқашан кері бұрылып қарауға болмайды, себебі рух адамды ұстап алып, оны рухқа айналдыруы мүмкін деп сендіреді. Һинд мифологиясындағы басқа да рух түрлеріне зыраттарды мазалап, мәйіттерді басып алатын зұлым рух – Бейтал және ет жейтін демон – Пишача жатады.
Interpretations of how bhoots come into existence vary by region and community, but they are usually considered to be perturbed and restless due to some factor that prevents them from moving on (to transmigration, non being, nirvana, or heaven or hell, depending on tradition). This could be a violent death, unsettled matters in their lives, or simply the failure of their survivors to perform proper funerals. In Central and Northern India, ojha or spirit guides play a central role. It duly happens when in the night someone sleeps and decorates something on the wall, and they say that if one sees the spirit the next thing in the morning he will become a spirit too, and that to a headless spirit and the soul of the body will remain the dark with the dark lord from the spirits who reside in the body of every human in Central and Northern India. It is also believed that if someone calls one from behind, never turn back and see because the spirit may catch the human to make it a spirit. Other types of spirits in Hindu mythology include Baital, an evil spirit who haunts cemeteries and takes demonic possession of corpses, and Pishacha, a type of flesh eating demon.
Бенгал және Шығыс Үндістан
Бенгал мәдениетінде, оның халық ауыз әдебиетінде жиі кездесетін түрлі жындылар мен оларға ұқсас табиғаттан тыс күштер бар, олар бенгал халқының әлеуметтік-мәдени сенімдері мен болымсыздықтарының маңызды бөлігін құрайды. Өмірден кейін тыныштық таба алмаған немесе қалыпты емес жағдайда өлгендердің рухтары жер бетінде қалады деп сендіреді. "Прет" сөзі (санскриттен) бенгал тілінде де жынды білдіреді. Бенгалияда жын – қанағатсыздықпен өлген адамның рухы немесе зорлық, өзіне-өзі қол салу немесе апат сияқты ерекше жағдайларда қайтыс болған жаны деп есептеледі. Тіпті басқа жануарлар мен тіршілік иелері де өлгеннен кейін жынға айналуы мүмкін деген сенім бар.
There are many kinds of ghosts and similar supernatural entities that frequently come up in Bengali culture, its folklores and form an important part in Bengali peoples' socio cultural beliefs and superstitions. It is believed that the spirits of those who cannot find peace in the afterlife or die unnatural deaths remain on Earth. The word Pret (from Sanskrit) is also used in Bengali to mean ghost. In Bengal, ghosts are believed to be the spirit after death of an unsatisfied human being or a soul of a person who dies in unnatural or abnormal circumstances (like murder, suicide or accident). Even it is believed that other animals and creatures can also be turned into ghost after their death.
Тайланд
Таиландтағы әруақтар жергілікті фольклордың бір бөлігі және қазір елдің танымал мәдениетінің құрамына кірді. Пхрайя Ануман Раджадхон тайлық халықтық сенімдерді тұңғыш рет зерттеген және Таиландтың түнгі ауылдық әруақтары туралы жазбалар жасаған тай ғалымы болды. Ол осы әруақтар суреттерде немесе салынған суреттерде бейнеленбегенін, олардың тек ауызша таратылған дәстүрлі халық әңгімелеріне негізделгенін анықтады. Сондықтан, Нанг Тани, Нанг Такиан, Красуэ, Краханг, Фи Хуа Кат, Фи Поп, Фи Фонг, Фи Пхрайя және Мэ Нак сияқты әруақтардың қазіргі заманғы бейнелері тай фильмдерінен бастау алады, олар қазір классикаға айналды. Таиландта ең қорқынышты әруақ – Фи Тай Хонг, зорлықпен немесе күдікті жағдайда қайтыс болған адамның рухы. Таиланд фольклорында ұйқы парализіне Фи Ам әруағы себепті болады деген сенім де бар.
Ghosts in Thailand are part of local folklore and have now become part of the popular culture of the country. Phraya Anuman Rajadhon was the first Thai scholar who seriously studied Thai folk beliefs and took notes on the nocturnal village spirits of Thailand. He established that, since such spirits were not represented in paintings or drawings, they were purely based on descriptions of popular orally transmitted traditional stories. Therefore, most of the contemporary iconography of ghosts such as Nang Tani, Nang Takian, Krasue, Krahang, Phi Hua Kat, Phi Pop, Phi Phong, Phi Phraya, and Mae Nak has its origins in Thai films that have now become classics. The most feared spirit in Thailand is Phi Tai Hong, the ghost of a person who has died suddenly of a violent death. The folklore of Thailand also includes the belief that sleep paralysis is caused by a ghost, Phi Am.
Тибет
Тибет мәдениетінде әруақтарға сенім кеңінен таралған. Әруақтар тибет буддизмінде, Үндістан буддизміндегідей, нақты танылған, адам әлемінен бөлек, бірақ онымен байланысты әлемді құрайды және көптеген дәстүрлі аңыздарда кездеседі. Адам өлген соң, белгілі бір уақыт күмәндікке толы болғаннан кейін, ол әруақтар әлеміне өтуі мүмкін. Аштық әруақтың (тибет. yidag, yi dvags;) тамағы өте кішкентай, ал қарыны үлкен болғандықтан, оны ешқашан тоқтыра алмайды. Әруақтарды ритуалдық пышақпен өлтіруге болады немесе рух тұзағына түсіріп, өртеп жіберу арқылы қайта тууға жіберуге болады. Сондай-ақ, әруақтарды айдауға болады, және осы мақсатта Тибеттің барлық аймақтарында жыл сайын фестиваль өткізіледі. Кейбіреулер XVII ғасырдың қуатты монахының әруағы Дордже Шугденді құдай деп санайды, бірақ Далай-лама оны зұлым рух деп санайды, бұл Тибет эмигранттары қауымдастығында жарылысқа себеп болды.
There is widespread belief in ghosts in Tibetan culture. Ghosts are explicitly recognized in the Tibetan Buddhist religion as they were in Indian Buddhism, occupying a distinct but overlapping world to the human one, and feature in many traditional legends. When a human dies, after a period of uncertainty they may enter the ghost world. A hungry ghost (Tibetan: yidag, yi dvags; ) has a tiny throat and huge stomach, and so can never be satisfied. Ghosts may be killed with a ritual dagger or caught in a spirit trap and burnt, thus releasing them to be reborn. Ghosts may also be exorcised, and an annual festival is held throughout Tibet for this purpose. Some say that Dorje Shugden, the ghost of a powerful 17th century monk, is a deity, but the Dalai Lama asserts that he is an evil spirit, which has caused a split in the Tibetan exile community.
Аустронезия
Малайзияда көптеген арбақ туралы аңыздар бар, олар ежелгі анимистік сенімдердің қалдықтары. Бұл сенімдер Индонезия, Малайзия және Брунейде индуизм, буддизм және исламның кейінгі әсерінен қалыптасқан. Понтианак және Пенангалан сияқты әйел-вампирлер туралы түсініктер бүкіл аймақ бойынша кең таралған. Арбақтар қазіргі Малайзия және Индонезия фильмдерінде жиі кездесетін тақырып. Филиппин мәдениетінде де арбақтарға қатысты көптеген сілтемелер бар, олар Манангангал және Тиянак сияқты ежелгі аңызды жандардан бастап, қазіргі қалалық аңыздар мен қорқынышты фильмдерге дейін жетеді. Сенімдер, аңыздар мен әңгімелер филиппиндіктердің өзі сияқты алуан түрлі. Полинезия мәдениетінде арбақтарға сенім кеңінен таралған, олардың кейбіреулері бүгінге дейін сақталған. Өлген соң, адамның руы көбінесе аспан әлеміне немесе жер асты әлеміне барады, бірақ кейбіреулері жер бетінде қалуы мүмкін. Полинезия аңыздарында арбақтар көбінесе тірі адамдардың өміріне белсенді түрде араласады. Олар ауру тудыруы немесе тіпті қарапайым адамдардың денесіне кіріп, оларды күшті дәрілермен қуып шығаруға болады.
There are many Malay ghost myths, remnants of old animist beliefs that have been shaped by later Hindu, Buddhist, and Muslim influences in the modern states of Indonesia, Malaysia, and Brunei. Some ghost concepts such as the female vampires Pontianak and Penanggalan are shared throughout the region. Ghosts are a popular theme in modern Malaysian and Indonesian films. There are also many references to ghosts in Filipino culture, ranging from ancient legendary creatures such as the Manananggal and Tiyanak to more modern urban legends and horror films. The beliefs, legends and stories are as diverse as the people of the Philippines. There was widespread belief in ghosts in Polynesian culture, some of which persists today. After death, a person's ghost normally traveled to the sky world or the underworld, but some could stay on earth. In many Polynesian legends, ghosts were often actively involved in the affairs of the living. Ghosts might also cause sickness or even invade the body of ordinary people, to be driven out through strong medicines.
Қытай
Қытай мәдениетінде арбақтар туралы көптеген мағлұматтар бар. Тіпті Конфуций: "Рухтар мен құдайларды құрметтеңіздер, бірақ олардан алыс болыңыз" деген. Арбақтардың түрі, адам қалай өлгеніне байланысты әртүрлі болады, және көбінесе зиянды болады. Қытайдың көптеген арбаққа байланысты сенімдері көрші елдерде, әсіресе Жапония мен Оңтүстік-Шығыс Азияда қабылданған. Арбаққа сену дәстүрлі қытай дінімен, ата-бабаларға табынумен тығыз байланысты, олардың көптегені Таоизмге енгізілген. Кейінірек буддизмнің әсерімен жаңа сенімдер пайда болды, және олар өз кезегінде ерекше қытай буддистік сенімдерін қалыптастырды. Бүгінде көптеген қытайлықтар ата-бабаларының рухтарымен медиум арқылы байланыс орнатуға болады деп сенеді, және ата-бабаларға дұрыс құрмет көрсетілсе және сыйлық берілсе, олар туыстарына көмектесе алады. Жыл сайынғы арбақ фестивалі әлемнің түкпір-түкпіріндегі қытайлар мерекелеп тойлайды. Осы күні арбақтар мен рухтар, соның ішінде қайтыс болған ата-бабалар да төменгі әлемнен шығады. Арбақтар классикалық қытай мәтіндерінде, сондай-ақ қазіргі заманғы әдебиеттер мен фильмдерде сипатталған. "China Post" газетінде жарияланған мақалада, қытай кеңсе қызметкерлерінің шамамен 87 пайызы арбақтарға сенеді, ал 52 пайызы арбақтарды алшақтату үшін қолмен жасалған әшекейлер, әшекейлер, кресттер немесе тіпті үстелдеріне кристалл шарларды қояды деп хабарланды.
There are many references to ghosts in Chinese culture. Even Confucius said, "Respect ghosts and gods, but keep away from them." The ghosts take many forms, depending on how the person died, and are often harmful. Many Chinese ghost beliefs have been accepted by neighboring cultures, notably Japan and southeast Asia. Ghost beliefs are closely associated with traditional Chinese religion based on ancestor worship, many of which were incorporated in Taoism. Later beliefs were influenced by Buddhism, and in turn influenced and created uniquely Chinese Buddhist beliefs. Many Chinese today believe it possible to contact the spirits of their ancestors through a medium, and that ancestors can help descendants if properly respected and rewarded. The annual ghost festival is celebrated by Chinese around the world. On this day, ghosts and spirits, including those of the deceased ancestors, come out from the lower realm. Ghosts are described in classical Chinese texts as well as modern literature and films. An article in the China Post stated that nearly eighty seven percent of Chinese office workers believe in ghosts, and some fifty two percent of workers will wear hand art, necklaces, crosses, or even place a crystal ball on their desks to keep ghosts at bay, according to the poll.
Жапония
Юрей (жапонша: 幽霊) – жапон халық фольклорындағы әуесте жандар. Бұл атау екі канджиден тұрады: «аққан», «сәулесі аз» деген мағына беретін 幽 (yū) және «жан» немесе «рух» дегенді білдіретін 霊 (rei). Басқаша атаулары: 亡霊 (Bōrei) – құлаған немесе қайтыс болған рух, 死霊 (Shiryō) – өлген рух, немесе көбірек қамтитын 妖怪 (Yōkai) немесе お化け (Obake). Қытай және батыс әңгімелеріндегідей, олар да тыныш өмірге қанағаттанбаған рухтар деп есептеледі.
Yūrei ([[wikt:幽霊) are figures in Japanese folklore, analogous to Western legends of ghosts. The name consists of two kanji, 幽 (yū), meaning "faint" or "dim", and 霊 (rei), meaning "soul" or "spirit". Alternative names include 亡霊 (Bōrei) meaning ruined or departed spirit, 死霊 (Shiryō) meaning dead spirit, or the more encompassing 妖怪 (Yōkai) or お化け (Obake). Like their Chinese and Western counterparts, they are thought to be spirits kept from a peaceful afterlife.
Мексика
Мексика мәдениетінде әртүрлі және кең таралған әруақтарға сенім бар. Испандықтар басып алғанға дейінгі қазіргі Мексика мемлекетінде майя және ацтектер сияқты әртүрлі халықтар қоныстанды, ал олардың сенімдері сақталып, дамып, испан отарлаушыларының сенімдерімен бірікті. Өлгендер күні Колумбтан бұрынғы сенімдерді христиандық элементтерімен үйлестіреді. Мексика әдебиеті мен киносында әруақтардың тірілермен өзара әрекеттесуі туралы көптеген оқиғалар кездеседі.
There is extensive and varied belief in ghosts in Mexican culture. The modern state of Mexico before the Spanish conquest was inhabited by diverse peoples such as the Maya and Aztec, and their beliefs have survived and evolved, combined with the beliefs of the Spanish colonists. The Day of the Dead incorporates pre Columbian beliefs with Christian elements. Mexican literature and films include many stories of ghosts interacting with the living.
Америка Құрама Штаттары
Гэллаптың сауалнама қызметінің мәліметінше, 1990 жылдары үйлердегі әруақтарға, әруақтарға, өлгендермен байланысқа және колдовствошыларға сенім күрт артқан. 2005 жылғы Гэллап сауалнамасы көрсеткендей, американдықтардың шамамен 32 пайызы әруақтардың бар екеніне сенеді.
According to the Gallup Poll News Service, belief in haunted houses, ghosts, communication with the dead, and witches had an especially steep increase over the 1990s. A 2005 Gallup poll found that about 32 percent of Americans believe in ghosts.
Сурет салу өнерінде
Арбақтар түрлі халықтардың әңгіме айту өнерінде маңызды орын алады. Арбақ туралы әңгімелер барлық мәдениеттерде кең таралған, ауызша халық аңыздарынан бастап әдебиет туындыларына дейін кездеседі. Арбақ туралы әңгімелер көбінесе қорқыту мақсатымен жазылса да, олар түрлі мақсаттарға қызмет етеді, мысалы, комедиядан бастап, нұсқаулық әңгімелерге дейін. Арбақтар көбінесе оқиғаларда сақшылар немесе болашақты болжайтын пайғамбарлар ретінде бейнеленеді. Арбақтарға сенім әлемнің барлық мәдениеттерінде бар, сондықтан арбақ туралы әңгімелер ауызша немесе жазбаша түрде таратылады. Өлгендердің рухтары әдебиетте б.з.д. Гомердің "Одиссеясында" – жер астына жасалған саяхат пен батырдың өлгендердің арбақтарымен кездесуі, сондай-ақ Ескі өсиетте Эндордың сиқыршысының Самуил пайғамбардың рухын шақыруы сияқты ерте заманнан-ақ кездеседі.
Ghosts are prominent in story telling of various nations. The ghost story is ubiquitous across all cultures from oral folktales to works of literature. While ghost stories are often explicitly meant to be scary, they have been written to serve all sorts of purposes, from comedy to morality tales. Ghosts often appear in the narrative as sentinels or prophets of things to come. Belief in ghosts is found in all cultures around the world, and thus ghost stories may be passed down orally or in written form. Spirits of the dead appear in literature as early as Homer's Odyssey, which features a journey to the underworld and the hero encountering the ghosts of the dead, and the Old Testament, in which the Witch of Endor summons the spirit of the prophet Samuel.
Қайта өрлеу дәуірі мен романтизм (1500-1840 жж.)
Ағылшын әдебиетіндегі ең танымал арбақтардың бірі – Шекспирдің «Дания ханзадасы Гамлеттің қайғылы тарихы» пьесасындағы Гамлеттің өлтірілген әкесі. «Гамлетте» осы арбақ принц Гамлеттен өзінің «өте қараңғы қылмысын» тергеп, тақтан тонаған ағасы Клавдийден кек алуын талап етеді. Ағылшын Ренессанс театрында арбақтар көбінесе тірі адамдардың киімінде, тіпті Гамлет әкесі сияқты қару-жарақпен бейнеленген. Ренессанс дәуірінде ескірген қару-жарақ сахнадағы арбаққа ежелгілік сезімін берді. Бірақ 19 ғасырда жамылғымен көзге түсетін арбақтар сахнада кеңінен таныла бастады, себебі қарулы арбақ қажетті қорқынышты жағдайды тудыра алмады: ол шулап, сыңғырлап, күрделі шкивтер немесе лифттердің көмегімен жылжуы керек болды. Сахнада көтеріліп тұрған бұл шулы арбақтар, клишелі сахналық элементтерге айналғанда, күлкіге айналды. Энн Джонс пен Питер Сталлибрасс «Ренессанс киімдері мен естеліктері» еңбегінде: «Шындығында, күлкі арбаққа үлкен қауіп тудырғанда, оны қару-жарақпен емес, «рухтың жамылғысы» түрінде сахналауды бастады» деп көрсетеді.
One of the more recognizable ghosts in English literature is the shade of Hamlet's murdered father in Shakespeare's The Tragical History of Hamlet, Prince of Denmark. In Hamlet, it is the ghost who demands that Prince Hamlet investigate his "murder most foul" and seek revenge upon his usurping uncle, King Claudius. In English Renaissance theater, ghosts were often depicted in the garb of the living and even in armor, as with the ghost of Hamlet's father. Armor, being out of date by the time of the Renaissance, gave the stage ghost a sense of antiquity. But the sheeted ghost began to gain ground on stage in the 19th century because an armored ghost could not satisfactorily convey the requisite spookiness: it clanked and creaked, and had to be moved about by complicated pulley systems or elevators. These clanking ghosts being hoisted about the stage became objects of ridicule as they became clichéd stage elements. Ann Jones and Peter Stallybrass, in Renaissance Clothing and the Materials of Memory, point out, "In fact, it is as laughter increasingly threatens the Ghost that he starts to be staged not in armor but in some form of 'spirit drapery'."
Викториялық/Эдвардтық дәуір (1840-1920)
"Классикалық" жындылар туралы әңгімелер Виктория дәуірінде пайда болды және М. Р. Джеймс, Шеридан Ле Фану, Вайолет Хант және Генри Джеймс сияқты авторларды қамтыды. Классикалық жындылар туралы әңгімелер готикалық әдебиет дәстүрінің ықпалында болды және фольклор мен психология элементтерін қамтиды. М. Р. Джеймс жындылар туралы әңгіменің қажетті элементтерін былай сипаттады: "Жамандық пен үрей, зұлым беттердің жарқырауы, 'жер бетіндегі зұлымдықтың тас күлкісі', қараңғылықта қуатын нысандар және 'ұзаққа созылған, алыстан естілетін айқайлар' – бәрі де орынды, сондай-ақ салмақты және сақтықпен төгілген қан да бар". 1764 жылы Хорас Уолполдың "Отранто қамалы" романы жындылардың алғашқы бейнелерінің бірі саналды және ол готикалық романның тұңғыш өкілі деп есептеледі. Осы кезеңдегі танымал әдеби кейіпкерлердің арасында – Эбенизер Скруджге бұрынғы әріптесі Джейкоб Марлидің көрінуі арқылы өзінің қателіктерін түсінуге көмектескен "Рождество әніндегі" жын мен Өткен Рождество, Қазіргі Рождество және Келер Рождество жындылары бар.
The "classic" ghost story arose during the Victorian period, and included authors such as M. R. James, Sheridan Le Fanu, Violet Hunt, and Henry James. Classic ghost stories were influenced by the gothic fiction tradition, and contain elements of folklore and psychology. M. R. James summed up the essential elements of a ghost story as, "Malevolence and terror, the glare of evil faces, ‘the stony grin of unearthly malice', pursuing forms in darkness, and 'long drawn, distant screams', are all in place, and so is a modicum of blood, shed with deliberation and carefully husbanded ". One of the key early appearances by ghosts was The Castle of Otranto by Horace Walpole in 1764, considered to be the first gothic novel. Famous literary apparitions from this period are the ghosts of A Christmas Carol, in which Ebenezer Scrooge is helped to see the error of his ways by the ghost of his former colleague Jacob Marley, and the ghosts of Christmas Past, Christmas Present, and Christmas Yet to Come.
Қазіргі заман (1920 - 1970)
Кәсіби парапсихологтар мен "арбау аңшылары", мысалы, 1920-1930 жылдары белсенді болған Гарри Прайс, және 1940-1950 жылдары белсенді болған Питер Андервуд, өз тәжірибелерінен, көрінеу шын арбау оқиғалары туралы есептер жариялады. Мысалы, Прайстің "Англиядағы ең көп жын соққан үйі" және Андервудтың "Борли арбаулары" (екеуі де Борли Ректориясындағы оқиғаларды баяндайды). Жазушы Фрэнк Эдвардс өзінің "Ғылымнан да бейтаныс" сияқты кітаптарында арбақ оқиғаларын зерттеді. Балаларға арналған жақсы көретін арбақтар туралы әңгімелер танымал болды, мысалы, 1930 жылдары жасалған және комикстерде, анимациялық мультфильмдерде, содан кейін 1995 жылғы көркем фильмде пайда болған "Достық арбақ Каспер". Кино мен теледидар пайда болғаннан бастап, арбақтарды бейнелеу кең таралды және түрлі жанрларды қамтыды. Шекспир, Диккенс және Уайльдтың шығармалары киноға бейімделді. Романдық әңгімелерді киноға бейімдеу қиын болды, бірақ 1963 жылғы "Хилл үйінің қорқынышы" фильмі ("Қорқыныш") – ерекше жағдай. Қорқыныш жанрында 1980 жылдардағы "Тұман" және 1980-1990 жылдардағы "Елм-стриттегі қасірет" фильмдері – арбақ оқиғаларын физикалық зорлық-зомбылық көріністерімен біріктіру трендінің көрнекті мысалдары. Үнді жынды фильмдері Үндістанда ғана емес, сонымен қатар Таяу Шығыста, Африкада, Оңтүстік-Шығыс Азияда және әлемнің басқа да аймақтарында танымал. Кейбір үнді фильмдері, мысалы, комедиялық/қорқынышты фильм "Чандрамукхи" коммерциялық сәттілікке жетіп, бірнеше тілге дубляж жасалды. Көркем телебағдарламаларда арбақтар "Supernatural", "Ghost Whisperer" және "Medium" сериалдарында зерттелді. Анимациялық телебағдарламаларда арбақтар "Достық арбақ Каспер", "Дэнни Фантом" және "Скуби Ду" сериалдарының орталық элементі болды. Тағы да басқа телешоуларда арбақтар бейнеленген.
Professional parapsychologists and "ghosts hunters", such as Harry Price, active in the 1920s and 1930s, and Peter Underwood, active in the 1940s and 1950s, published accounts of their experiences with ostensibly true ghost stories such as Price's The Most Haunted House in England, and Underwood's Ghosts of Borley (both recounting experiences at Borley Rectory). The writer Frank Edwards delved into ghost stories in his books of his, like Stranger than Science. Children's benevolent ghost stories became popular, such as Casper the Friendly Ghost, created in the 1930s and appearing in comics, animated cartoons, and eventually a 1995 feature film. With the advent of motion pictures and television, screen depictions of ghosts became common, and spanned a variety of genres; the works of Shakespeare, Dickens and Wilde have all been made into cinematic versions. Novel length tales have been difficult to adapt to cinema, although that of The Haunting of Hill House to The Haunting in 1963 is an exception. In the horror genre, 1980's The Fog, and the A Nightmare on Elm Street series of films from the 1980s and 1990s are notable examples of the trend for the merging of ghost stories with scenes of physical violence. Indian ghost movies are popular not just in India, but in the Middle East, Africa, South East Asia, and other parts of the world. Some Indian ghost movies such as the comedy / horror film Chandramukhi have been commercial successes, dubbed into several languages. In fictional television programming, ghosts have been explored in series such as Supernatural, Ghost Whisperer, and Medium. In animated fictional television programming, ghosts have served as the central element in series such as Casper the Friendly Ghost, Danny Phantom, and Scooby Doo. Various other television shows have depicted ghosts as well.
Метафоралық қолданыстар
Ницше адамдардың әдетте қоғамда сақтық маскаларын киетінін айтты, бірақ әлеуметтік өзара әрекеттесудің тағы бір жолы – өзіңді жоқ екендей, әлеуметтік арбақ ретінде көрсету – "Бізге қол созса, бізді ұстай алмайды" деген ойды Карл Юнг кейінірек (бірақ бұл оң пікір емес) қайталады. Ник Харкавей барлық адамдардың басында өткен таныстарының әсерінен пайда болған көптеген арбақтар болады деп санайды – бұл арбақтар әлемдегі басқа адамдардың санадағы картасын көрсетеді және философиялық анықтама нүктелері ретінде қызмет етеді. Объектілер арақатынастары теориясы адамның жекелігін, ол өзіне үйлесімсіз деп санайтын жақтарын бөліп шығару арқылы қалыптастырады, содан кейін адам өмірінде өзінің балама тұлғаларының осындай арбақтарымен қудалана алады. Арбақтарды көрінбейтін, құпия күштер ретінде түсінуді білдіретін бірнеше терминде сөз метафоралық түрде қолданылады, мысалы, көлеңкелі жазушы (біреудің атынан мәтін жазатын, бірақ жазушының рөлін ашпайтын жазушы); көлеңкелі әнші (біреудің атынан ән жазатын әнші); және "көлеңкеге кету" (бір адам бұрынғы романтикалық серігімен байланысын үзіп, із жазын қалдырмай жоғалып кетуі).
Nietzsche argued that people generally wear prudent masks in company, but that an alternative strategy for social interaction is to present oneself as an absence, as a social ghost – "One reaches out for us but gets no hold of us" – a sentiment later echoed (if in a less positive way) by Carl Jung. Nick Harkaway has considered that all people carry a host of ghosts in their heads in the form of impressions of past acquaintances – ghosts who represent mental maps of other people in the world and serve as philosophical reference points. Object relations theory sees human personalities as formed by splitting off aspects of the person that he or she deems incompatible, whereupon the person may be haunted in later life by such ghosts of his or her alternate selves. The sense of ghosts as invisible, mysterious entities is invoked in several terms that use the word metaphorically, such as ghostwriter (a writer who pens texts credited to another person without revealing the ghostwriter's role as an author); ghost singer (a vocalist who records songs whose vocals are credited to another person); and "ghosting" a date (when a person breaks off contact with a former romantic partner and disappears).